شریف عظیمی (بحث | مشارکتها) |
شریف عظیمی (بحث | مشارکتها) جزبدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱۳: | خط ۱۳: | ||
== جایگاه شرم درفرهنگمادی == | == جایگاه شرم درفرهنگمادی == | ||
به دلیل بیاهمیت بودن نقش ایمان در فرهنگ مادی، برخی از متفکران غربی بهدیدۀ منفی نسبت بهشرم نگریسته و آن را حالت انفعالي و ناشي از ضعف انسان دانسته و با نکوهش آن، دیگران را به دوری از شرم سفارش میکنند.<ref>ميدلتون موز، ''روانشناسي شرم و گناه''، ترجمه شهلا ارژنگ، 1373ش، ص28.</ref> چنانچه مونتسکیو شرم را خجلتی ناشی از نقص و عدم کمال خود میداند.<ref>مونتسکیو، روح القوانین، ترجمه علی اکبر مهتدی، 1339ش، ص440.</ref> بدینسان، شرم نه تنها در فرهنگ مادی بیارزرش بهشمار میآید؛ بلکه بیشرمی در سبک زندگی مادی، نوعی کمال بهحساب میآید.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجادهای سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> | به دلیل بیاهمیت بودن نقش ایمان در فرهنگ مادی، برخی از متفکران غربی بهدیدۀ منفی نسبت بهشرم نگریسته و آن را حالت انفعالي و ناشي از ضعف انسان دانسته و با نکوهش آن، دیگران را به دوری از شرم سفارش میکنند.<ref>ميدلتون موز، ''روانشناسي شرم و گناه''، ترجمه شهلا ارژنگ، 1373ش، ص28.</ref> چنانچه مونتسکیو شرم را خجلتی ناشی از نقص و عدم کمال خود میداند.<ref>مونتسکیو، روح القوانین، ترجمه علی اکبر مهتدی، 1339ش، ص440.</ref> بدینسان، شرم نه تنها در فرهنگ مادی بیارزرش بهشمار میآید؛ بلکه بیشرمی در سبک زندگی مادی، نوعی کمال بهحساب میآید.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجادهای سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> | ||
== انواع شرم == | |||
شرم انواع گوناگون دارد: | |||
# شرم مثبت و شرم منفی: شرمی که قلمرو آن اعمال ناشایست عرفی، شرعی و عقلی باشد، شرم مثبت نامیده می شود؛ اما به شرم از انجام رفتارهای پسندیده یا مباح، شرم منفی گفته می شود. | |||
# شرم قوت و شرم ضعف: شرمی که از قدرت نفس و ایمان ناشی شده باشد، شرم قوت و بر شرمی که از ناتوانی روح یا کمرویی ناشی شده باشد، شرم ضعف اطلاق می شود. | |||
# شرم ایمانی و شرم نفسانی: شرمی که به دلیل ایمان به خداوند انسان را از ارتکاب خطا به دور می کند، شرم ایمانی نامیده می شود و شرمی که انسان بر حسب فطرت انسانی خود، از اعمال ناشایست دستکم در مقابل ناظر دوری کند، شرم نفسانی گفته میشود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص129-130.]</ref> | |||
# شرم عام و شرم خاص: شرم از حیث حیطۀ مراعات آن به دونوع عام و خاص تقسیم می شود که شرم عام، رعایت حیا در روابط اجتماعی و شرم خاص، رعایت آن در روابط خصوصی و خانوادگی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/114790/%D8%B4%D8%B1%D9%85_%D9%88_%D8%AD%DB%8C%D8%A7 «شرم و حیا»، وبسایت پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8/7/1397ش.]</ref> | |||
# شرم اخلاقی و شرم در جرم شناسی: شرم از جهت ارتباط آن با رفتارهای ناشایست اخلاقی یا رفتار های مجرمانه، به شرم اخلاقی و شرم در جرمشناسی دسته بندی می شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص132-133]</ref> | |||
== مؤلفه های شرم == | |||
از آنجا که در متون اسلامی، حیا و شرم بهصورت هممعنا و مترادف بهکار رفته اند،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»، 1396ش، ش11، ص76.]</ref> مباحثی مرتبط با شرم را نیز میتوان در زمرۀ مباحث حیا دنبال کرد. بدینجهت، شرم مانند حیا بهعنوان یکعنصر مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه دارد؛ 1. فاعل شرمکننده، 2. فعل شرمآور، 3. حضور و نظارت ناظر، 4. مهار نفس از ارتکاب کار شرمآور <ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref> که کنار هم قرار گرفتن این مؤلفهها سبب بروز شرم در انسان میشود: | |||
# فاعل شرمکننده زمانی از انجام کاری شرم خواهد کرد که نخست به کرامت نفس و خود ارزشمندی خود باورمند باشد، دوم نسبت به زشتی آن کار آگاه باشد و سوم، برای ناظر کار خود، ارزش واحترام قائل باشد.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص59.</ref> | |||
# مراد از فعل شرمآور، هر فعل ناهنجاری اعم از انجام یککار زشت یا ترک یککار خوب بهلحاظ شرعی، عرفی و عقلی در فرهنگ یکجامعه است.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص42.</ref> | |||
# شرم زمانی در انسان برانگیخته میشود که نظارت یکناظری برخوردار از احترام توسط وی درک شود<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص51-56.</ref> که این ناظر از نظر او، می تواند خداوند، وجدان شخص، مردم، فرشتگان یا اولیاء الهی باشد.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، بصیرت و تربیت اسلامی، شماره 32، بهار 1394ش، ص148-149.]</ref> به لحاظ مراتب ارزشمندی بر معیار نظارت ناظران، بالاترین مرتبۀ شرم، شرم از خداوند و بعد از آن، شرم از وجدان و پایین ترین درجۀ شرم، شرم از مردم است.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص136-137.]</ref> | |||
# انسان در صورت ناسازگاری میان خواست و مصلحت خود، زمانی میتواند در ایجاد یکسبک زندگی مطلوب موفق باشد که به اقتضای شرم، خواستههای نفسانی شامل گرایش یا گریز نفس را بر طبق مصلحت خود مهار کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref> | |||
== شرایط بروز شرم == | |||
بروز شرم بهمفهوم پشیمانی یا خودداری فرد از انجام عمل ناشایست، منوط به تحقق شرایط ذیل است: | |||
# وجود قباحتی به حکم عقل، وجدان، شرع یا عرف | |||
# احساس ارزشمندی و عزت نفس | |||
# وجود هنجارها و معیارهایی برای تعیین حسن و قبح رفتارها | |||
# ارزیابی کردن رفتارها بر اساس هنجارهای اخلاقی | |||
# احساس حضور یک ناظرآگاه و محترم وجدانی یابیرونی بر رفتار خود | |||
# ترس فرد از بی اعتبار شدن خود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص128-129.]</ref> | |||
== شرم در آموزههای اخلاقی و مباحث جرمشناسی == | == شرم در آموزههای اخلاقی و مباحث جرمشناسی == | ||
شرم در آموزه های اخلاقی با شرم در مباحث جرم شناسی در چند مورد باهم تفاوت دارند: | |||
# از نظر زمان شرمساری: زمان بروز شرم در جرمشناسی، بعد از ارتکاب رفتار مجرمانه است؛ اما شرم اخلاقی، هم پیش از عمل غیر اخلاقی و هم پس از آن ظاهر میشود. | # از نظر زمان شرمساری: زمان بروز شرم در جرمشناسی، بعد از ارتکاب رفتار مجرمانه است؛ اما شرم اخلاقی، هم پیش از عمل غیر اخلاقی و هم پس از آن ظاهر میشود. | ||
| خط ۲۳: | خط ۵۰: | ||
# از نظر قلمرو شرم: در مباحث جرم شناسی، قلمرو شرم محدود به رفتار بزهکارانۀ خود شخصی است که شرمسار می شود؛ اما بنا بر آموزه های اخلاقی، آدمی باید از هر نوع اعمال ناشایست شرم کند؛ حتی اگر گناه نباشد و بدین جهت، دامنۀ شرم اخلاقی وسیع تر است<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص132-133]</ref> و شامل فکر شرم بر انگیز نیز می شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص88-89.</ref> | # از نظر قلمرو شرم: در مباحث جرم شناسی، قلمرو شرم محدود به رفتار بزهکارانۀ خود شخصی است که شرمسار می شود؛ اما بنا بر آموزه های اخلاقی، آدمی باید از هر نوع اعمال ناشایست شرم کند؛ حتی اگر گناه نباشد و بدین جهت، دامنۀ شرم اخلاقی وسیع تر است<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص132-133]</ref> و شامل فکر شرم بر انگیز نیز می شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص88-89.</ref> | ||
== | == تفاوت مفهومی شرم و حیا == | ||
شرم بهرغم آنکه بهمعنای حیا بهکار میرود؛ اما تمایزات مفهومی با کاربرد آن دارد: | شرم بهرغم آنکه بهمعنای حیا بهکار میرود؛ اما تمایزات مفهومی با کاربرد آن دارد: | ||
| خط ۴۳: | خط ۶۳: | ||
</ref> | </ref> | ||
# بهلحاظ ریشۀ روانشناختی: در حدیثی از پیامبراسلام، حیا بهحیای قوت و حیای ضعف تقسیم شده است<ref>صدوق، الخصال،1403ق، ج1، ص55.</ref> که حیای قوت بهاقتضای ایمان بوده و مورد تأیید دین است؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص86.</ref> اما ضعف، آفت حیا شمرده شده است.<ref>متقی هندی، کنزالعمّال فی سنن الاقوال و الافعال، 1397ق، ج16، ص204.</ref> بدینجهت هرگاه شرم از ضعف ناشی شود، دارای وجه منفی خواهد بود که آن را کمرویی نامیده اند.<ref>پسندیده، غنچه های شرم، 1391ش، ص 84-86.</ref> | # بهلحاظ ریشۀ روانشناختی: در حدیثی از پیامبراسلام، حیا بهحیای قوت و حیای ضعف تقسیم شده است<ref>صدوق، الخصال،1403ق، ج1، ص55.</ref> که حیای قوت بهاقتضای ایمان بوده و مورد تأیید دین است؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص86.</ref> اما ضعف، آفت حیا شمرده شده است.<ref>متقی هندی، کنزالعمّال فی سنن الاقوال و الافعال، 1397ق، ج16، ص204.</ref> بدینجهت هرگاه شرم از ضعف ناشی شود، دارای وجه منفی خواهد بود که آن را کمرویی نامیده اند.<ref>پسندیده، غنچه های شرم، 1391ش، ص 84-86.</ref> | ||
== تفاوت شرم وگناه == | == تفاوت مفهومی شرم وگناه == | ||
شرم و گناه، از جمله هیجانات خود آگاه اخلاقی اند که در رابطه با امر اخلاقی تعریف شده و در مواجهه با موقعیت ها و تنگناهای اخلاقی بر انگیخته می شوند. انسان پس از یک خطای اخلاقی یا بروز یک رفتار ناشایست، رفتار خود را بد ادراک کرده و با احساس بی کفایتی، بد بودن و حس حقارت در برابر دیگران احساس شرم و گناه کرده و در صدد جبران و کم کردن خسارت های ایجاد شده بر می آید. شرم و گناه به رغم قرابت مفهومی؛ اما در مواردی باهم تفاوت دارند: | شرم و گناه، از جمله هیجانات خود آگاه اخلاقی اند که در رابطه با امر اخلاقی تعریف شده و در مواجهه با موقعیت ها و تنگناهای اخلاقی بر انگیخته می شوند. انسان پس از یک خطای اخلاقی یا بروز یک رفتار ناشایست، رفتار خود را بد ادراک کرده و با احساس بی کفایتی، بد بودن و حس حقارت در برابر دیگران احساس شرم و گناه کرده و در صدد جبران و کم کردن خسارت های ایجاد شده بر می آید. شرم و گناه به رغم قرابت مفهومی؛ اما در مواردی باهم تفاوت دارند: | ||
| خط ۵۰: | خط ۷۰: | ||
# به لحاظ نتیجه: در شرم، فرد میان خود واقعی و معیارهای اخلاقی خود برای مطلوب بودن، تناقض می بیند، بدین جهت از ترس سرزنش دیگران تمایل به پنهان شدن یا انتقام پیدا می کند؛ اما احساس گناه، نوعی عاطفۀ اخلاقی است که سبب اعتراف فرد به خطای خود شده و سبب تلاش او برای جبران خسارت می شود. بدین سان، شرمساری، احتمال رفتار مطلوب را کاهش می دهد؛ اما احساس گناه آن را تسهیل می کند.<ref>سهراب زاده، مهران و دیگران، فرهنگ نامۀ آسیب های اجتماعی، تهران، جامعه شناسان، 1389ش، ص235.</ref> | # به لحاظ نتیجه: در شرم، فرد میان خود واقعی و معیارهای اخلاقی خود برای مطلوب بودن، تناقض می بیند، بدین جهت از ترس سرزنش دیگران تمایل به پنهان شدن یا انتقام پیدا می کند؛ اما احساس گناه، نوعی عاطفۀ اخلاقی است که سبب اعتراف فرد به خطای خود شده و سبب تلاش او برای جبران خسارت می شود. بدین سان، شرمساری، احتمال رفتار مطلوب را کاهش می دهد؛ اما احساس گناه آن را تسهیل می کند.<ref>سهراب زاده، مهران و دیگران، فرهنگ نامۀ آسیب های اجتماعی، تهران، جامعه شناسان، 1389ش، ص235.</ref> | ||
# به لحاظ خصوصی و عمومی بودن عمل ناشایست: انسان در خطای افشا شده، احساس شرم و در خطایی که افشا نشده باشد، احساس گناه می کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/366100/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87 جوکار، بهرام و کمالی، فاطمه، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، شماره 14، سال پنجم، بهار 1394ش. ص5-6].</ref> | # به لحاظ خصوصی و عمومی بودن عمل ناشایست: انسان در خطای افشا شده، احساس شرم و در خطایی که افشا نشده باشد، احساس گناه می کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/366100/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87 جوکار، بهرام و کمالی، فاطمه، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، شماره 14، سال پنجم، بهار 1394ش. ص5-6].</ref> | ||
== آثار شرم مثبت == | == آثار شرم مثبت == | ||
| خط ۸۵: | خط ۸۷: | ||
== آثار شرم منفی == | == آثار شرم منفی == | ||
شرم منفی و افراطی | شرم منفی و افراطی یک عارضۀ ناشی از ضعف نفسانی و خود کم بینی<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، بصیرت و تربیت اسلامی، شماره 32، بهار 1394ش، ص146.]</ref> آثاری را برای انسان در پی دارد: | ||
# کناره گیری و گریز از اجتماع.<ref>سهراب زاده، مهران و دیگران، فرهنگ نامۀ آسیب های اجتماعی، تهران، جامعه شناسان، 1389ش، ص43.</ref> | # کناره گیری و گریز از اجتماع.<ref>سهراب زاده، مهران و دیگران، فرهنگ نامۀ آسیب های اجتماعی، تهران، جامعه شناسان، 1389ش، ص43.</ref> | ||
