بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''واقعهٔ مسجد گوهرشاد'''}}؛ اعتراض مردم مشهد به قانون تغییر لباس دوره پهلوی در مسجد گوهرشاد. | {{درشت|'''واقعهٔ مسجد گوهرشاد'''}}؛ اعتراض مردم مشهد به قانون تغییر لباس دوره پهلوی در مسجد گوهرشاد. | ||
واقعه مسجد | واقعه مسجد گوهرشاد، تجمع اعتراضی مردم [[مشهد]] در مخالفت با قانون تغییر لباس و اجباری شدن [[کلاه شاپو]] بود که در [[ماه تیر|تیر]] ۱۳۱۴ش، در دوره حکومت پهلوی اول رخ داد. حصر سیدحسین قمی و سیاستهای تغییر لباس، عامل اصلی این تحصن بود. حکومت که بر پیشبرد سیاستهای تجددگرایانه خود اصرار داشت، در برابر خواستههای مردم کوتاه نیامد و با خشونت گسترده، شماری از معترضان را کشت تا از گسترش اعتراضات جلوگیری کند. بسیاری از بازماندگان این واقعه نیز بازداشت، محاکمه، حبس و تبعید شدند. این برخورد، موجب افزایش بدبینی مردم به [[حکومت پهلوی]] شد. | ||
== زمینههای شکلگیری واقعه == | == زمینههای شکلگیری واقعه == | ||
در پی تحولات سیاسی و فکری پس از انقلاب مشروطه، گفتمان تجدد و نوسازی که به یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری در ایران تبدیل شده بود؛ در دورهٔ پهلوی اول عمدتاً با الگوگیری از تجربههای غربی دنبال گردید و در حوزهٔ فرهنگ و سبک زندگی، به اجرای سیاستهایی معطوف به یکسانسازی و تغییر ظواهر اجتماعی انجامید.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص405، 407-408.</ref> در این چارچوب، قانون متحدالشکلکردن لباس در سال ۱۳۰۷ش تصویب شد<ref>. [https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=5tjhh34n7ow « قانون متحدالشکل نمودن البسه اتباع ایران در داخله مملکت»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی].</ref> و در سال ۱۳۱۴ش الزام به استفاده از کلاه شاپو به اجرا درآمد؛ سیاستهایی که بر دگرگونیهای اجباری در پوشش عمومی تأکید داشتند.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص407؛ واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص42.</ref> | |||
همزمان با این | همزمان با این اقدامات، طرح مسئلهٔ رفع حجاب به یکی از موضوعات حساس اجتماعی بدل شد و نگرانیهایی را در میان اقشار مذهبی، بهویژه روحانیت، برانگیخت. برخورد با برخی چهرههای دینی، از جمله بازداشت و ضربوشتم سیدحسامالدین فالاسیری پس از اعتراض به برگزاری مراسم پایکوبی دختران بیحجاب در [[شیراز]]،<ref>. کوهستانینژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص3-4.</ref> زمینهساز واکنش علمای مشهد به سیاست تغییر لباس و مسئلهٔ [[بیحجابی]] شد و آنان را به تلاش برای گفتوگو با [[رضاشاه]] و آگاهسازی مردم سوق داد.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> در این میان، سیدحسین قمی به نمایندگی از علما برای گفتوگو با رضاشاه راهی [[تهران]] شد؛ اما بدون دیدار با شاه در [[حبس خانگی]] قرار گرفت.<ref>. صلاح، کشف حجاب (زمینهها، واکنشها و پیامدها)، 1384ش، ص186.</ref> | ||
روحانیون مشهد مردم را به اعتراض | در ادامهٔ این روند، روحانیون مشهد مردم را به اعتراض و تحصن در [[مسجد گوهرشاد]] فراخواندند.<ref>. واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص52 -53.</ref> شیخ [[محمدتقی بهلول]] که با هدف حمایت از سیدحسین قمی به مشهد آمده بود، با ایراد سخنرانیهای انتقادی، مردم را به حضور گستردهتر دعوت کرد.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص260-262.</ref> بهلول توسط مأموران در صحن [[حرم امام رضا]] بازداشت، اما با کمک مردم و نواب احتشام، از خادمان حرم امام رضا، آزاد شد.<ref>. کوهستانینژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص33-34.</ref> این واقعه به قرار گرفتن ناخواستهٔ بهلول در جایگاه یکی از چهرههای محوری مخالفتها انجامید<ref>. قاسم پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص166.</ref> و وی در هدایت اعتراضها از همراهی خطبا و علمایی چون نواب احتشام رضوی، حسین مجتهد زنجانی و مهدی واعظ خراسانی برخوردار بود.<ref>. کوهستانینژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص35.</ref> | ||
== برخورد اولیهٔ حکومت با معترضان == | == برخورد اولیهٔ حکومت با معترضان == | ||
با گسترش تحصن در مسجد گوهرشاد و افزایش پیوستن مردم، نیروهای حکومتی برای کنترل اوضاع وارد عمل شدند. صبح [[جمعه]] [[۲۰ تیر]] ۱۳۱۴ش، ورودیهای مسجد گوهرشاد و صحنهای منتهی به آن مسدود شد. با تجمع و هجوم جمعیت، درگیری میان مردم و نظامیان آغاز گردید و در ادامه، با صدور دستور شلیک مستقیم،<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص186.</ref> تنش و خشونت شدت گرفت.<ref>. کوهستانینژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص108 و 109.</ref> تردید برخی نظامیان در تیراندازی به مردم در حرم امام رضا<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص186 و 188؛ کوهستانینژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص.83</ref> و حضور گستردهٔ جمعیت، موجب توقف موقت تیراندازی و باز شدن مسیرهای منتهی به مسجد و پیوستن افراد بیشتری به تحصن شد.<ref>. بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص60.</ref> در جریان این برخورد اولیه، دستکم ۴۰ نفر کشته شدند.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص265 و 270.</ref> | |||
خبر | انتشار خبر کشتهشدن معترضان، گروههای بیشتری از مردم، از جمله زنان و مردان، را بهصورت نوحهخوان و سینهزن به سوی مسجد گوهرشاد کشاند.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص271-272 و 277.</ref> همزمان، علما تلاش میکردند از تشدید هیجان و خشونت جلوگیری کنند و با حفظ آرامش، از طریق ارسال تلگراف به رضاشاه، گزارش اقدامات نیروهای حکومتی را ارائه داده و در انتظار پاسخ بمانند.<ref>. کوهستانی نژاد، واقعه خراسان، 1375ش، ص78.</ref> | ||
== برقراری ارتباط با حکومت == | == برقراری ارتباط با حکومت == | ||
کشتار روز جمعه و بیدفاع بودن مردم، خطر وضعیت را برای برخی سران تحصن و علما آشکار ساخت. نواب احتشام با وساطت تولیت | کشتار روز جمعه و بیدفاع بودن مردم، خطر وضعیت را برای برخی سران تحصن و علما آشکار ساخت. نواب احتشام با وساطت تولیت حرم امام رضا با نمایندگان حکومت دیدار کرد و سپس نزد بهلول رفت و بر پایان فوری تجمعات تأکید کرد.<ref>. کوهستانینژاد، واقعه خراسان، 1375ش، ص72.</ref> بهدنبال آن، هیئتی مرکب از علما مانند میرزا محمد کفائی خراسانی، فرزند [[آخوند خراسانی]]، مرتضی آشتیانی و مقامات حکومتی مشهد در دیدار با بهلول پیشنهاد [[عفو عمومی]] مردم را در صورت ترک تحصن مطرح کردند؛ اما بهلول متفرقشدن مردم را منوط به بازگشت سیدحسین قمی به مشهد دانست که مورد موافقت هیئت قرار گرفت و مقرر شد تا بازگشت وی، تعرضی از طرفین صورت نگیرد.<ref>. بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص65-66.</ref> با این حال، مقامات امنیتی که پیشتر دستور قلعوقمع متحصنان را از شاه دریافت کرده بودند، در این فرصت مقدمات کار را فراهم کرده و برای اجرای حکم رضاشاه آماده شدند. در عینحال برخی از علما نیز از این فرصت برای متقاعد کردن تحصنکنندگان بهره بردند.<ref>. قاسمپور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص64.</ref> | ||
== پایان خونین == | == پایان خونین == | ||
