| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''<big>ام ابیها؛</big>''' لقب اعطایی رسول خدا به فرزندش حضرت فاطمه. | '''<big>ام ابیها؛</big>''' لقب اعطایی رسول خدا به فرزندش حضرت فاطمه. | ||
ام ابیها از کنیههای مشهور فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، است. بر پایه منابع تاریخی و حدیثی اسلامی، پیامبر او را با این کنیه خطاب میکردهاند. این لقب، به دلیل محبت، دلسوزی و مراقبت بسیار فاطمه از پیامبر و نقش حمایتیای که مشابه نقشِ یک مادر، نسبت به پدر خود داشت، پس از دوران حیات پیامبر و فاطمه، در متون مذهبی، ادبیات، فرهنگ عامه و همچنین در گفتمانهای اجتماعی-سیاسی جوامع اسلامی، بهویژه در میان شیعیان، تحول یافته و کاربردهای متنوعی پیدا کرده است. | |||
== '''مفهومشناسی''' == | == '''مفهومشناسی''' == | ||
قدیمیترین منابع تاریخی و حدیثی اسلام، اعم از شیعه و سنی، از جمله کتابهای «الاصابه فی تمییز الصحابه» اثر ابن حجر عسقلانی<ref>عسقلانی، الاصابه فی تمیز الصحابه، 1415ق، ج8، ص۲۶۲.</ref> و «مناقب آل ابیطالب» اثر ابن شهرآشوب<ref> ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref>، نقل کردهاند که محمد، فاطمه را «امابیها» میخوانده است.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.</ref> این منابع، معمولاً دلیل این خطاب را محبت شدید پیامبر به فاطمه و نیز نقش مراقبتی و عاطفی فاطمه نسبت به پدرش، بهویژه پس از درگذشت مادرش خدیجه، ذکر میکنند.<ref>ابنعبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.</ref> نام ام ابیها در منابع تاریخی برای افراد دیگری همچون دختر عبدالله بن جعفر بن ابیطالب<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.</ref> و امام کاظم نیز ذکر شده است که تنها اشتراک لفظی بوده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.</ref> | قدیمیترین منابع تاریخی و حدیثی اسلام، اعم از شیعه و سنی، از جمله کتابهای «الاصابه فی تمییز الصحابه» اثر ابن حجر عسقلانی<ref>عسقلانی، الاصابه فی تمیز الصحابه، 1415ق، ج8، ص۲۶۲.</ref> و «مناقب آل ابیطالب» اثر ابن شهرآشوب<ref> ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref>، نقل کردهاند که محمد، فاطمه را «امابیها» میخوانده است.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.</ref> این منابع، معمولاً دلیل این خطاب را محبت شدید پیامبر به فاطمه و نیز نقش مراقبتی و عاطفی فاطمه نسبت به پدرش، بهویژه پس از درگذشت مادرش خدیجه، ذکر میکنند.<ref>ابنعبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.</ref> نام ام ابیها در منابع تاریخی برای افراد دیگری همچون دختر عبدالله بن جعفر بن ابیطالب<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.</ref> و امام کاظم نیز ذکر شده است که تنها اشتراک لفظی بوده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.</ref> | ||
== ''' | == '''تحول معنایی''' == | ||
لقب | استفاده از لقب «ام ابیها» به مرور زمان از چارچوب شخصی و خانوادگی فراتر رفته و در بسترهای مختلف فرهنگی و مذهبی معنا یافته است: | ||
=== | === الهیات و تفسیر شیعی === | ||
این | متکلمان و مفسران شیعه، با استناد به این لقب و احادیث مرتبط، بر جایگاه بیبدیل فاطمه زهرا در سلسله عصمت و ولایت تأکید کردهاند.<ref>یمانی، فاطمهزهرا علیهالسلام، ۱۳۷۸ش، ص۲۶۹-۲۶۸.</ref> در این دیدگاه، این لقب گاهی بهمنزله نمادی از نقش تکوینی و واسطه فیض فاطمه در ادامه خط نبوت از طریق ذریه او یعنی ائمه شیعه تفسیر شده است.<ref>رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۴.</ref> | ||
=== | === ادبیات عرفانی و شعری === | ||
شاعران فارسیزبان و عربی، از دیرباز تا کنون، از این لقب بهعنوان یکی از مهمترین صفات حضرت فاطمه بهره بردهاند.<ref>رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref> در اشعار عرفانی، گاهی «اب» (پدر) نماد «عقل کل» و «ام» (مادر) نماد «نفس کل» تلقی شده و این لقب برای بیان مقام جامعیت وجودی فاطمه به کار رفته است.<ref>حسنزاده آملی، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، 1379ش، ص144ش.</ref> بر این پایه، علامه حسنزاده آملی این مسئله را در غزلی سروده است:<ref>حسنزاده آملی، دیوان اشعار، 1377ش، ص208.</ref> | |||
کیست مانند تو فرزند کریم الابوین نفس کل مادری و عقل کل او را پدری | |||
=== فرهنگ عامه و مناسک مذهبی === | |||
در جوامع شیعه، بهویژه در ایران، این لقب در منابر مذهبی، روضهخوانیها و ادعیه مانند زیارتنامههای فاطمیه بهوفور استفاده میشود. این کاربرد، هم بر جنبه عاطفی و سیره خانوادگی اهلبیت تأکید دارد و هم بهعنوان احترام و تکریم به فاطمه زهرا است.<ref>شهیدی، زندگانی حضرت فاطمه(س)، 1363ش، ص40.</ref> | |||
=== گفتمان اجتماعی و سیاسی === | |||
در دورههای معاصر، این لقب گاهی در تحلیلهای اجتماعی با محوریت جایگاه زن بازخوانی شده است. برخی از نویسندگان، با استناد به این سیره نبوی، آن را نشانهای از تقدس نقش محبتآمیز<ref>بحرانی، عوالم العلوم، 1405ق، ج6، ص37.</ref>، مراقبتی<ref>بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۹۴.</ref> و تربیتی زنان در کانون خانواده و حتی در سطح جامعه دانستهاند. همچنین، در برخی گفتمانهای انقلابی یا اصلاحی، شخصیت فاطمه با لقب ام ابیها بهعنوان الگویی برای زنانی که همپای مردان در صحنههای اجتماعی و خانوادگی مسئولیت میپذیرند، معرفی شده است.<ref>رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref> | |||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
