| خط ۱۶: | خط ۱۶: | ||
== دیدگاههای سیمون دوبار == | == دیدگاههای سیمون دوبار == | ||
سیمون دوبووار با نگاهی انتقادی به جایگاه زن در جامعه سنتی، معتقد است که هویت و منزلت اجتماعی زن در گذشته، عمدتاً از طریق ازدواج و نقشهای همسری و مادری تعریف میشده است. از دید او، ازدواج در جوامع سنتی نه یک انتخاب آزادانه، بلکه سرنوشتی تحمیلی برای زنان محسوب میشده که آنها را در موقعیتی وابسته و فرودست قرار میداده است. دوبووار تأکید میکند که در چنین شرایطی، زن فاقد استقلال اقتصادی و اجتماعی است و وجودش در گرو پذیرش این نقشهای از پیش تعیینشده معنا مییابد. او با تحلیل نابرابری ذاتی در نهاد ازدواج سنتی، خاطرنشان مینویسد که مرد بهعنوان فردی خودمختار و کامل در نظر گرفته میشده، در حالی که زن اغلب بهعنوان موجودی نیازمند و تکمیلکننده تعریف میشده است. با این حال، دوبووار تحولات اقتصادی و اجتماعی عصر مدرن را عاملی برای دگرگونی این وضعیت میداند که با فراهمآوردن امکان اشتغال و استقلال مالی برای زنان، زمینهای برای بازتعریف هویت آنان خارج از چارچوبهای سنتی فراهم کرده است. از نگاه وی، در شرایط ایدهآل، ازدواج میتواند به پیوندی داوطلبانه و متقابل میان دو فرد آزاد و مستقل تبدیل شود که در آن حقوق و تعهدات دو طرف برابر است.<ref>رسولیپور و مهدوی، «نقد دیدگاه فمنیستی سیمون دوبووار درباره ازدواج و مادری با رویکرد به اندیشههای امام خمینی(س)»، 1392ش، ص91-94.</ref> | === دیدگاه درباره زن و اردواج === | ||
دوبوار با تمایز قائلشدن میان جنس بهعنوان مفهومی زیستی و جنسیت بهعنوان برساختهای فرهنگی، تاریخی و اجتماعی، بر نقش تعیینکنندۀ فرهنگ در ساخت هویت زنان تأکید کرد. جملۀ مشهور او «آدم زن زاده نمیشود، بلکه زن میشود» بازتاب همین دیدگاه است که طبق آن، سرنوشت افراد بیش از آنکه ذاتی باشد، تحت سیطره عوامل فرهنگی جامعه است.<ref>[https://mph.ui.ac.ir/article_25294_982be42e43bb3ddd5c1ca181bef232fa.pdf اصغری و کریمی، «ساختگشایی و هستیزدایی از سوژه و هویت جنسیتی: دوبوار و باتلر»، 1399ش، ص135.]</ref> | |||
سیمون دوبووار با نگاهی انتقادی به جایگاه زن در جامعه سنتی، معتقد است که هویت و منزلت اجتماعی زن در گذشته، عمدتاً از طریق ازدواج و نقشهای همسری و مادری تعریف میشده است. از دید او، ازدواج در جوامع سنتی نه یک انتخاب آزادانه، بلکه سرنوشتی تحمیلی برای زنان محسوب میشده که آنها را در موقعیتی وابسته و فرودست قرار میداده است. دوبووار تأکید میکند که در چنین شرایطی، زن فاقد استقلال اقتصادی و اجتماعی است و وجودش در گرو پذیرش این نقشهای از پیش تعیینشده معنا مییابد. او با تحلیل نابرابری ذاتی در نهاد ازدواج سنتی، خاطرنشان مینویسد که مرد بهعنوان فردی خودمختار و کامل در نظر گرفته میشده، در حالی که زن اغلب بهعنوان موجودی نیازمند و تکمیلکننده تعریف میشده است. با این حال، دوبووار تحولات اقتصادی و اجتماعی عصر مدرن را عاملی برای دگرگونی این وضعیت میداند که با فراهمآوردن امکان اشتغال و استقلال مالی برای زنان، زمینهای برای بازتعریف هویت آنان خارج از چارچوبهای سنتی فراهم کرده است. از نگاه وی، در شرایط ایدهآل، ازدواج میتواند به پیوندی داوطلبانه و متقابل میان دو فرد آزاد و مستقل تبدیل شود که در آن حقوق و تعهدات دو طرف برابر است.<ref>[https://matin.ri-khomeini.ac.ir/article_61000_e64e4fda9bc1d3bd9caf3b276d25ca7d.pdf رسولیپور و مهدوی، «نقد دیدگاه فمنیستی سیمون دوبووار درباره ازدواج و مادری با رویکرد به اندیشههای امام خمینی(س)»، 1392ش، ص91-94.]</ref> | |||
=== دیدگاه درباره مادری === | |||
دیدگاه سیمون دوبووار درباره مادری، رویکردی انتقادی و مبتنی بر انتخاب آگاهانه است. او مادری را نه یک غریزه یا تقدیر طبیعی، که یک وظیفه اخلاقی و انتخابی میداند که تنها در صورت آزادی کامل زن میتواند به کمال و معنای واقعی دست یابد. از نگاه او، جامعه با محصورکردن زن در نقش مادری و همزمان محرومکردن او از مشارکت اجتماعی و اقتصادی، تناقضی بزرگ ایجاد میکند؛ از یک سو مادری را مقدس میشمرد و از سوی دیگر با محدودکردن فرصتهای زن، او را در موقعیتی نابرابر قرار میدهد. | |||
دوبووار هشدار میدهد که اگر مادری برخاسته از نیازهای ارضا نشده، عقدههای روانی یا فشار اجتماعی باشد، نه تنها برای مادر که برای کودک نیز پیامدهای آسیبزایی خواهد داشت. او بر این باور است که تعادل روانی و استقلال مالی زن، پیششرط لازم برای مادری مسئولانه است. در غیر این صورت، مادری میتواند به تکرار چرخه رنج و وابستگی بینجامد. همچنین، او به چالشهای مادران شاغل اشاره میکند و معتقد است مشکل اصلی نه در اشتغال زنان، که در ساختارهای اجتماعی نابرابر است که مسئولیت مراقبت از کودک را یکسره بر دوش مادر میگذارد و همزمان از فراهمآوردن حمایتهای لازم مانند مراکز مراقبت از کودک، سرباز میزند.<ref>[https://matin.ri-khomeini.ac.ir/article_61000_e64e4fda9bc1d3bd9caf3b276d25ca7d.pdf رسولیپور و مهدوی، «نقد دیدگاه فمنیستی سیمون دوبووار درباره ازدواج و مادری با رویکرد به اندیشههای امام خمینی(س)»، 1392ش، ص94-97.]</ref> | |||
=== دیدگاه درباره آزادی سقط جنین === | |||
سیمون دوبوار با اتکا به این اصل که زنان بهددلیل ویژگیهای زیستی و طبیعی مرتبط با تولید مثل، از حقوق باروری ویژهای برخوردارند، خواستار به رسمیتشناختهشدن کامل این حقوق میشود. از نگاه او، حق آزادی تولیدمثل که شامل حق تصمیمگیری آگاهانه درباره بارداری و نیز حق سقط جنین است، بخشی جداییناپذیر از خودمختاری جسمانی زنان محسوب میشود. دوبوار سقط جنین را نه تنها یک انتخاب شخصی، بلکه گامی ضروری در راستای رهایی زنان از سلطۀ نظام مردسالارانه میداند که بدن و باروری زنان را تحت کنترل درآورده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2227322/%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D8%AC%D9%86%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AB%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%A8%D9%88%D8%A7%D8%B1?q=%D8%B3%DB%8C%D9%85%D9%88%D9%86%20%D8%AF%D9%88%D8%A8%D9%88%D8%A7%D8%B1&score=274877907000.0&rownumber=1 عبدی، «آزادی جواز سقط جنین و تولید مثل از دیدگاه سیمون دوبوار»، 1402ش، ص6-8.]</ref> | |||
او با ذکر دلایل متعدد، مخالفت صریح خود با جرمانگاری سقط جنین را بیان میکند؛ به باور او غیرقانونیکردن این عمل، آن را به محیطهای غیربهداشتی و غیرتخصصی میکشاند و سلامت و جان زنان را به خطر میاندازد. همچنین اجبار به مادری میتواند به تولد کودکان ناخواسته در شرایط محرومیت بیانجامد و جامعهای که با شدت از جنین دفاع میکند، اغلب پس از تولد از حمایتهای لازم از کودک و مادر غفلت میورزد. به باور دوبوار، ممنوعیت سقط جنین نه تنها از وقوع آن نمیکاهد، بلکه آن را به یکجنایت طبقاتی تبدیل میکند که در آن تنها زنان مرفه به خدمات امن دسترسی دارند. <ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2227322/%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D8%AC%D9%86%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AB%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%A8%D9%88%D8%A7%D8%B1?q=%D8%B3%DB%8C%D9%85%D9%88%D9%86%20%D8%AF%D9%88%D8%A8%D9%88%D8%A7%D8%B1&score=274877907000.0&rownumber=1 عبدی، «آزادی جواز سقط جنین و تولید مثل از دیدگاه سیمون دوبوار»، 1402ش، ص6-8.] </ref> | |||
== انتقاد به دیدگاههای سیمون دوبوار == | == انتقاد به دیدگاههای سیمون دوبوار == | ||
بر اساس دیدگاه اندیشمندان اسلامی، نقد اساسی به رویکرد سیمون دوبوار این است که تحلیل او از ازدواج و جایگاه زن، بر بستر تجربیات جوامع غربی و نگرشی تقلیلگرایانه به رابطه زن و مرد استوار شده است. به باور منتقدانی چون امام خمینی، ازدواج در اسلام نه یک نهاد تحمیلی و محدودکننده، بلکه | |||
=== جایگاه زن و ازدواج === | |||
بر اساس دیدگاه اندیشمندان اسلامی، نقد اساسی به رویکرد سیمون دوبوار این است که تحلیل او از ازدواج و جایگاه زن، بر بستر تجربیات جوامع غربی و نگرشی تقلیلگرایانه به رابطه زن و مرد استوار شده است. به باور منتقدانی چون امام خمینی، ازدواج در اسلام نه یک نهاد تحمیلی و محدودکننده، بلکه معلول نیاز روحی مرد و زن به یکدیگر و تأمین آرامش و سکینه است و بر پایۀ مودت و رحمت الهی شکل میگیرد. در این نگاه، خانواده عرصۀ رقابت یا سلطه نیست، بلکه حوزهای برای مشارکت و تکامل متقابل است. همچنین، تفاوتهای طبیعی و نقشهای تکمیلی زن و مرد، بهمعنای نابرابری در کرامت انسانی نیست و هر دو جنس در گوهر هستی یکساناند. بنابراین، تعریف هویت زن تنها در چارچوب استقلال اقتصادی یا رهایی از نقشهای خانوادگی، نادیدهگیرندۀ ابعاد عاطفی، معنوی و اجتماعی وجود انسان است که در آموزههای اسلامی بر آن تأکید شده است.<ref>رسولیپور و مهدوی، «نقد دیدگاه فمنیستی سیمون دوبووار درباره ازدواج و مادری با رویکرد به اندیشههای امام خمینی(س)»، 1392ش، ص97-99.</ref> | |||
=== جایگاه مادری === | |||
نویسندگان بر اساس آموزههای اسلامی، دیدگاه سیمون دوبوار دربارۀ مادری را تقلیلگرایی و نادیدهگیری ابعاد فطری، معنوی و تکاملبخش این نقش میدانند. منتقدان با استناد به آیات قرآنکریم<ref>سورۀ احقاف، آیۀ 15؛ سورۀ لقمان، آیۀ 14.</ref> که احترام ویژه به مادر را با اشاره به زحمات فراوان او بیان میکند، بر خصلت ذاتی و مسیر تکامل انسانی مادری تأکید دارند. در این نگاه، مادری نه یک تعهد صرفاً اخلاقی تحمیلی، بلکه مسئولیتی الهی و راهی برای قرب به خداوند و تربیت خلیفه خدا در زمین است. همچنین، روایاتی مانند بهشت زیر پای مادران است، جایگاه رفیع مادر را نه ناشی از قراردادهای اجتماعی، بلکه برخاسته از ارزشهای ثابت الهی میدانند. بنابراین، نادیدهگرفتن این ابعاد متعالی و تفسیر مادری صرفاً به مثابه محصول ساختارهای نابرابر اجتماعی، از دیدگاه اسلامی ناقص و یکسویه تلقی میشود.<ref>رسولیپور و مهدوی، «نقد دیدگاه فمنیستی سیمون دوبووار درباره ازدواج و مادری با رویکرد به اندیشههای امام خمینی(س)»، 1392ش، ص99-102.</ref> | |||
=== انتقاد به آزادی سقط جنین === | |||
از منظر منتقدان، دیدگاه سیمون دوبوار دربارۀ سقط جنین با چالشهای بنیادینی روبهروست. نخست، با استناد به کرامت ذاتی حیات انسانی، از همان مراحل ابتدایی تشکیل جنین، این پرسش مطرح میشود که آیا میتوان به نام حق انتخاب زنان، حق حیات و ارزش ذاتی جنین را نادیده گرفت؟ دوم، تأکید یکسویه بر آزادی مطلق زنان در تصمیمگیری، حقوق و مسئولیتهای متقابل را تحت الشعاع قرار میدهد؛ از جمله حق پدر در مشارکت دربارۀ سرنوشت فرزند و مسئولیت اخلاقی مادر در قبال موجودی زنده. سوم، این ادعا که هر بارداری ناخواسته لزوماً به رنج یا تولد کودکی محروم میانجامد، نوعی جبرگرایی اجتماعی را تقویت میکند و نقش عوامل محیطی، تلاش فردی و حمایتهای اجتماعی در ساختن آینده کودک را کماهمیت مینماید. چهارم، اگرچه استدلال دوبوار دربارۀ تبدیل سقط جنین به جنایتی طبقاتی در صورت ممنوعیت، واقعهای قابل تأمل است، اما راه حل او ممکن است به بیاعتنایی به ارزشهای اخلاقی و عدالت در سطح جامعه بینجامد. در نهایت، به نظر منتقدان، تمرکز انحصاری بر آزادی بهمثابۀ عالیترین ارزش، دیگر ابعاد انسانیت مانند اخلاق، مسئولیت و عدالت را نادیده میگیرد و میتواند به تقویتی از فردگرایی افراطی بیانجامد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2227322/%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D8%AC%D9%86%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AB%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%A8%D9%88%D8%A7%D8%B1?q=%D8%B3%DB%8C%D9%85%D9%88%D9%86%20%D8%AF%D9%88%D8%A8%D9%88%D8%A7%D8%B1&score=274877907000.0&rownumber=1 عبدی، «آزادی جواز سقط جنین و تولید مثل از دیدگاه سیمون دوبوار»، 1402ش، ص8-11.]</ref> | |||
++ | ++ | ||
| خط ۷۳: | خط ۹۳: | ||
*اصغری، محمد و کریمی، بیان، «ساختگشایی و هستیزدایی از سوژه و هویت جنسیتی: دوبوار و باتلر»، مجلۀ متافیزیک، شمارۀ 29، 1399ش. | *اصغری، محمد و کریمی، بیان، «ساختگشایی و هستیزدایی از سوژه و هویت جنسیتی: دوبوار و باتلر»، مجلۀ متافیزیک، شمارۀ 29، 1399ش. | ||
*رسولیپور، رسول و مهدوی، ناهید، «نقد دیدگاه فمنیستی سیمون دوبووار درباره ازدواج و مادری با رویکرد به اندیشههای امام خمینی(س)»، مجلۀ متین، شمارۀ 59، 1392ش. | *رسولیپور، رسول و مهدوی، ناهید، «نقد دیدگاه فمنیستی سیمون دوبووار درباره ازدواج و مادری با رویکرد به اندیشههای امام خمینی(س)»، مجلۀ متین، شمارۀ 59، 1392ش. | ||
*عبدی، فاطمه، «آزادی جواز سقط جنین و تولید مثل از دیدگاه سیمون دوبوار»، مجلۀ حقوق کودک، شمارۀ 17، 1402ش. | |||
*دوبووار، سیمون، خاطرات، ترجمه قاسم صنعوی (2جلد) جلد اول، توس، تهران، 1383ش. | *دوبووار، سیمون، خاطرات، ترجمه قاسم صنعوی (2جلد) جلد اول، توس، تهران، 1383ش. | ||
*مکلینتاک، ان، سیمون دوبوار، ترجمه صفیه روحی، نشر نشانه، تهران، 1372ش. | *مکلینتاک، ان، سیمون دوبوار، ترجمه صفیه روحی، نشر نشانه، تهران، 1372ش. | ||
