شرم: تفاوت میان نسخه‌ها

# از جهت زبانی: شرم یک‌واژۀ فارسی و حیا یک‌کلمۀ عربی است.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص126]</ref>

# از جهت ناظر: در شرم، درک نظارت ناظران بیرونی و فشار قبیح بودن یک‌کار نزد آنان، موجب می‌شود تا فرد شرم‌کننده، کار ناشایست را ترک کند؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.</ref> اما در حیا درک حضور‌ و نظارت خداوند، وجدان‌ خود فرد، مردم، فرشتگان یا اولیاء‌الهی است که موجب خود‌داری فرد شرم‌کننده از ارتکاب رفتارهای شرم‌آور می‌شود.<ref name=":0" />

# از جهت ارادی بودن: شرم یک‌پدیدۀ اضطراری و غیر ارادی است که در‌هنگام بروز آن، ارادۀ انجام کار از فرد شرم‌کننده سلب می‌شود؛ اما حیا شرمی برخواسته از ادراک خوبی‌ها و بدی‌های اختیاری است که فرد حیا کننده به‌رغم توان و اراده بر انجام یک‌کار، آن را با ارادۀ خود ترک می‌کند.<ref>بانکی پورفرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref>

# از جهت زمان‌بروز: گفته شده‌است که شرم حالت پسینی دارد که بعد از انجام یک‌کار قبیح در انسان بروز می‌کند؛ اما حیا حالت پیشینی دارد و پیش از وقوع یک‌کار قبیح، مانع از انجام آن می‌شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.</ref>

#از جهت آثار: شرم حالتی ناشی از اندوه قلبی است که آثار آن در‌چهرۀ افراد نمایان می‌شود؛ اما حیا نوعی خود داری است که آثار آن معنوی بوده و به روح و ارادۀ انسان مربوط می‌شود. <ref>بانکی پورفرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref>  

شرم و گناه، از جمله هیجانات خود آگاه اخلاقی اند که در رابطه با امر اخلاقی تعریف شده و در مواجهه با موقعیت ها و تنگناهای اخلاقی بر انگیخته می شوند. انسان پس از یک خطای اخلاقی یا بروز یک رفتار ناشایست، رفتار خود را بد ادراک کرده و با احساس بی کفایتی، بد بودن و حس حقارت در برابر دیگران احساس شرم و گناه کرده و در صدد جبران و کم کردن خسارت های ایجاد شده بر می آید. شرم و گناه به رغم قرابت مفهومی؛ اما در مواردی باهم تفاوت دارند:   

# به لحاظ تمرکز: در شرم، تمرکز بر خود فرد به صفت شخص نالایق؛ اما در گناه، تمرکز بر کوتاهی فرد و رفتار ناشایست او است، به گونۀ که انسان شرمسار، نظر به شخصیت خود، احساس شرم می کند؛ اما انسان گناه‌کار با توجه به رفتار معصیت آمیز خود، احساس گناه می کند.

# به لحاظ عامل: در شرم، نوعی احساس شکست برای فرد به وجود می آید که از حس حضور یک ناظر واقعی یا خیالی به ناشی می شود؛ اما عامل احساس گناه، آن عمل خطا است.

# به لحاظ نتیجه: در شرم، فرد میان خود واقعی و معیارهای اخلاقی خود برای مطلوب بودن، تناقض می بیند، بدین جهت از ترس سرزنش دیگران تمایل به پنهان شدن یا انتقام پیدا می کند؛ اما احساس گناه، نوعی عاطفۀ اخلاقی است که سبب اعتراف فرد به خطای خود شده و سبب تلاش او برای جبران خسارت می شود. بدین سان، شرمساری، احتمال رفتار مطلوب را کاهش می دهد؛ اما احساس گناه آن را تسهیل می کند.<ref>سهراب زاده، مهران و دیگران، فرهنگ نامۀ آسیب های اجتماعی، تهران، جامعه شناسان، 1389ش، ص235.</ref>  

# به لحاظ خصوصی و عمومی بودن عمل ناشایست: انسان در خطای افشا شده، احساس شرم و در خطایی که افشا نشده باشد، احساس گناه می کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/366100/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87 جوکار، بهرام و کمالی، فاطمه، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، شماره 14، سال پنجم، بهار 1394ش. ص5-6].</ref>

شرم مثبت با شرم منفی تفاوت هایی دارد:

# از جهت مبنای عقلانی: شرم از جهت وجاهت عقلانی، به دوگونۀ حیای عقل یا علم و حیای حماقت یا جهل تقسیم شده است.<ref>الکافی، ج2، ص105</ref> شرم ناشی از حکم عقل، نشانۀ ایمان به‌شمار آمده و آن را حیا یا شرم مثبت می گویند؛ اما شرم جاهلانه، نشانۀ حماقت و نادانی بوده واز آن به شرم منفی یا کمرویی تعبیر می‌شود.<ref name=":1">کلینی، کافی، 1365ش، ج2، ص106؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/111716/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%AB%D8%A8%D8%AA_%D9%88_%D9%85%D9%86%D9%81%DB%8C اکبری، وب سایت پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 30/08/1396ش؛] پسندیده، غنچه‌های شرم؛ نگاهی نو به مفهوم حیا،  11391ش، ص83-84. </ref>

# از جهت منشأ روان‌شناختی: در حدیثی از پیامبر‌اسلام، حیا به‌حیای قوت و حیای ضعف تقسیم شده است<ref>صدوق، الخصال،1403ق، ج1، ص55.</ref> که حیای قوت به‌اقتضای ایمان بوده و مورد تأیید دین است؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص86.</ref> اما ضعف، آفت حیا شمرده شده است.<ref>متقی هندی، کنزالعمّال فی سنن الاقوال و الافعال، 1397ق، ج16، ص204.</ref> بدین‌جهت به شرم ناشی از قوت، شرم مثبت و به شرم نشأت یافته از ضعف که دارای وجه منفی است، شرم منفی یا کمرویی اطلاق می شود.<ref>پسندیده، غنچه های شرم، 1391ش، ص 84-86.</ref>

# از جهت موضوع: فعل نیک به دو دستۀ انجام کار نیک و ترک کارهای ناشایست تقسیم می شود. شرم نیز با توجه به این دو نوع فعل، به حیا و کمرویی تقسیم شده است که شرم از انجام کارهای ناپسند، حیا یا همان شرم مثبت و شرم از انجام کارهای نیک، شرم منفی یا کمرویی است که از جهل یا ناتوانی ناشی می شود.<ref>پسندیده، غنچه‌های شرم؛ نگاهی نو به مفهوم حیا، 1391ش، ص83-86.</ref>

# از جهت کارکرد و آثار: شرم مثبت، موجب بازداشتن انسان از کارهای زشت، درک نقص، پذیرش ضعف ها و فراهم کردن زمینۀ اصلاح و انتخاب مسیر درست؛<ref>[https://pasokhgoo.ir/content/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1%D8%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%86 «منظور از شرم و حیاء و کار کردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، تاریخ درج مطلب: 30/05/1403ش.]</ref> اما شرم منفی، موجب محرومیت و تضییع سرمایه ها و به دست نیاوردن خواسته ها شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص327-328.</ref>  

شرم مثبت آثاری در پی دارد:   

# شرم به‌دلیل احترام به پیوند اجتماعی، سبب بقای جامعه، افزایش انسجام و ارتقای حس تعلق افراد به اجتماع شده و از احساس بی‌ارزشی اجتماعی در افراد جلوگیری می کند.

# شرم مرز بین امر خصوصی و امر عمومی را مشخص کرده و با بردن اعمال خصوصی به خلوت زندگی، در متمدن شدن انسان نقش دارد.

# شرم به‌دلیل تلازم آن با رعایت هنجارها، هم ابزار انتخاب در سیاست و هم به لحاظ فردی سبب مسئولیت پذیری انسان می شود و افراد جامعه و سیاستمداران را به پایبندی به آرمان‌ها و هنجارهای مطلوب جامعه ترغیب می کند.<ref>برگو، جوزف، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمۀ حامد حکیمی، ص45-49. تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، 1402ش.</ref>

# شرم از طریق نقض نکردن هنجارها موجب جلوگیری از ارزش زدایی در جامعه می شود.<ref>سهراب زاده، مهران و دیگران، فرهنگ نامۀ آسیب های اجتماعی، تهران، جامعه شناسان، 1389ش، ص43.</ref>

# شرم به‌معنای حیا موجب پیشگیری از گناه، زمینه ساز حصول فضایلی همچون صداقت، عفت، کرامت نفس، انجام خوبی ها، جلب محبت خداوند، پاک شدن گناهان انسان، محافظت از عذاب، پوشیدن عیوب، موفقیت، احترام به دیگران و قرار گرفتن انسان در مسیر رشد و تعالی می شود.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، بصیرت و تربیت اسلامی، شماره 32، بهار 1394ش، ص148-149.] [https://www.pasokhgoo.ir/content/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1%D8%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%86 «منظور از شرم و حیا وکارکردهای آن»، وب‌سایتمرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، تاریخ درج مطلب: 30 مرداد 1403ش.]</ref>  

# شرم در مباحث جرم شناسی دو کارکرد زیر را دارد: یکم) شرم بدنام کننده؛ شرمی است که از طریق تحمیل مجازات بر فرد مجرم حاصل می آید و وی با از دست دادن اعتبار اجتماعی، بدنامی و تحقیر از جامعه طرد می شود. دوم) شرم تلفیق کننده و باز پذیرنده؛ شرمی است که مجرم در برابر کارهای ناشایست خود شرمسار شده و از طریق اجرای عدالت به دنبال جبران صدمات و خسارت ها بر می آید.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص131]</ref>

# شرم می‌تواند به‌عنوان ابزار کنترل اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد؛ به‌شرطی که هنجارها در جامعه قداست داشته باشند و نیز درک جمعی نسبت به خطا بودن یک‌عمل وجود داشته باشد، به گونۀ که تمام عوامل اجتماعی شدن نسبت به خطا بودن یک‌عمل همرأی باشند.<ref>سهراب زاده، مهران و دیگران، فرهنگ نامۀ آسیب های اجتماعی، تهران، جامعه شناسان، 1389ش، ص234</ref>

# شرم با توجه به زمان بروز آن در قبل یا بعد از عمل، دو أثر را می تواند بر جای بگذارد: یکم) پیشگیری قبل از عمل؛ شرم قبل از ارتکاب عمل، موجب پیشگیری از ارتکاب رفتارهای ناشایست می شود. انسان یا ناشی از شرم نفسانی، از ارتکاب اعمال ناشایست، در برابر دیدگان ناظر، خود داری و یا ناشی از شرم ایمانی به سبب ایمان به خداوند، از ارتکاب معاصی دوری می کند. دوم) زمینه سازی برای اصلاح و ترمیم بعد از عمل؛ شرم بعد از عمل سبب می شود تا انسان، قبح رفتار ناشایست خود را درک کرده و زمینۀ توبه، اصلاح وترمیم اعتبار صدمه دیدۀ خود را فراهم کند.

نظر به تأثیر شرم در پیشگیری یا اصلاح رفتار انسان، ارزشمندی آن نیز با توجه به قبل یا بعد از عمل فرق می کند. به خلاف شرم قبل از عمل که یک ارزش اخلاقی پایدار و مورد ستایش خردمندان به شمار می آید؛ اما شرم بعد از عمل، یک حالت انفعالی بوده و آثار آن زمانمند است که به تدریج رفع می شود و ارزشمندی آن صرفا از آن جهت است که فرد گناهکار یا بزهکار، از عمل ناپسند خود پشیمان بوده و قابلیت اصلاح را دارد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص130-131]</ref>

گفته شده است که پیوستگی، درگیر بودن، تعهد و اعتقاد، چهار عاملی است که موجب منع افراد از ارتکاب جرم می شود. شرم در سبک زندگی انسانی، سبب می شود تا انسان برای حفظ اعتبار و و ابستگی های اجتماعی خود و نیز دادن پاسخ مثبت به توقعات دیگران، از انجام رفتارهای نا هنجار، ضد اجتماعی و شرم آور خود داری کند و بدینسان، شرم موجب تقویت هر چهار عامل گردیده و نقش مکمّل را در پیشگیری از ارتکاب خطا ایفا می کند.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص134]</ref>

شرم منفی و افراطی یک عارضۀ ناشی از ضعف نفسانی و خود کم بینی<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، بصیرت و تربیت اسلامی، شماره 32، بهار 1394ش، ص146.]</ref> آثاری را برای انسان در پی دارد:  

# کناره گیری و گریز از اجتماع.<ref>سهراب زاده، مهران و دیگران، فرهنگ نامۀ آسیب های اجتماعی، تهران، جامعه شناسان، 1389ش، ص43.</ref>

# عوارض جسمی هچون بالا رفتن ضربان قلب، لرزش اندام یا به هم ریختگی و فراموشی اندوخته های ذهنی.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، بصیرت و تربیت اسلامی، شماره 32، بهار 1394ش، ص146.]</ref>  

# محرومیت انسان<ref>غرر الحکم و درر الکلم، ح7678. فرهنگ حیا ص327</ref> از موضوعات مفید و ارزشمند همچون تحصیل دانش، کسب در آمد حلال، بخشش اندک، درخواست رحمت الهی، احترام گذاشتن به دیگران، گفتار و کردار حق<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، بصیرت و تربیت اسلامی، شماره 32، بهار 1394ش، ص147] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص327-328.</ref>

شرم با واژه هایی همچون شرمنده، شرم زده، شرم زدگی، شرمندگی، شرم آلود، شرم آلودگی، شرمساری، شرمسار گشتن، شرم آور، شرمگین و شرمناک هم خانواده و هم معنا و با واژه هایی همچون حیا، استحیا، خجالت، خجلت، خجل، عار و عفت، قرابت معنایی دارد.<ref>نگاه کنید به: جلالی، تهمورس، فرهنگ پایه، تهران، کتابخانۀ ابن سینا، 1354ش، ص793؛ دهخدا، علی اکبر، لغت نامۀ دهخدا، ج2، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم دوره جدید، 1377ش. ص14237-14242؛ عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید یک جلدی، تهران، امیر کبیر، 1380ش، ذیل واژۀ شرم؛ انصاف پور، غلام رضا، فرهنگ فارسی، تهران، زوار، چاپ دوم، 1374ش، ص629.</ref>  

شرم و شرمساری در اشعار شاعران نیز بازتاب یافته است که در ذیل، به چند مورد از آن که در لغت نامۀ دهخدا گرد آوری شده است، اشاره می شود:

ماده گفتا هیچ شرمت نیست و یک

نشسته سر افکنده بی گفتگوی

زشرم آستین را گرفته به روی

نه شرم آنکه از اول به کف نیاید دوست

نه بیم آن که به آخر تباه گردد کار

شرم خدا آفرین بر دل او او غالب است

فریاد می کنم که مرا شرمسار کرد

دین نیست تورا اکر تورا حیا نیست

همی لرزید چون در چشمه، مهتاب

از خجلان در گذر و درگذار

چنان شرم دار ا زخداوند خویش

برادر زکار بدان شرم دار

حافظ خام طمع، شرمی از این قصه بدار

عملت چیست که مزدش دو جهان می خواهی

وگرنه تا به ابد شرمسار خود باشیم.<ref>دهخدا، علی اکبر، لغت نامۀ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237-14241.</ref>