| خط ۳: | خط ۳: | ||
ام ابیها از کنیههای مشهور فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، است. بر پایه منابع تاریخی و حدیثی اسلامی، پیامبر او را با این کنیه خطاب میکردهاند. این لقب، به دلیل محبت، دلسوزی و مراقبت بسیار فاطمه از پیامبر و نقش حمایتیای که مشابه نقشِ یک مادر، نسبت به پدر خود داشت، پس از دوران حیات پیامبر و فاطمه، در متون مذهبی، ادبیات، فرهنگ عامه و همچنین در گفتمانهای اجتماعی-سیاسی جوامع اسلامی، بهویژه در میان شیعیان، تحول یافته و کاربردهای متنوعی پیدا کرده است. | ام ابیها از کنیههای مشهور فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، است. بر پایه منابع تاریخی و حدیثی اسلامی، پیامبر او را با این کنیه خطاب میکردهاند. این لقب، به دلیل محبت، دلسوزی و مراقبت بسیار فاطمه از پیامبر و نقش حمایتیای که مشابه نقشِ یک مادر، نسبت به پدر خود داشت، پس از دوران حیات پیامبر و فاطمه، در متون مذهبی، ادبیات، فرهنگ عامه و همچنین در گفتمانهای اجتماعی-سیاسی جوامع اسلامی، بهویژه در میان شیعیان، تحول یافته و کاربردهای متنوعی پیدا کرده است. | ||
== '''مفهومشناسی''' == | == '''مفهومشناسی''' <ref group="دیدگاه">عنوام مفهوم شناسی است ولی هیچ معنا و مفهومی در این قسمت نیامده است. این مطالب فعلا مستندات اعطای این لقب هستند نه معنا و مفهوم | ||
بهتر است این مطالب را تحت عنوان پیشینه یا مستندات یا... بیاورید | |||
البته ادبیات کمی تخصصی و ثقیل است، در صورت امکان روانتر نوشته شود.</ref> == | |||
قدیمیترین منابع تاریخی و حدیثی اسلام، اعم از شیعه و سنی، از جمله کتابهای «الاصابه فی تمییز الصحابه» اثر ابن حجر عسقلانی<ref>عسقلانی، الاصابه فی تمیز الصحابه، 1415ق، ج8، ص۲۶۲.</ref> و «مناقب آل ابیطالب» اثر ابن شهرآشوب<ref> ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref>، نقل کردهاند که محمد، فاطمه را «امابیها» میخوانده است.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.</ref> این منابع، معمولاً دلیل این خطاب را محبت شدید پیامبر به فاطمه و نیز نقش مراقبتی و عاطفی فاطمه نسبت به پدرش، بهویژه پس از درگذشت مادرش خدیجه، ذکر میکنند.<ref>ابنعبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.</ref> نام ام ابیها در منابع تاریخی برای افراد دیگری همچون دختر عبدالله بن جعفر بن ابیطالب<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.</ref> و امام کاظم نیز ذکر شده است که تنها اشتراک لفظی بوده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.</ref> | قدیمیترین منابع تاریخی و حدیثی اسلام، اعم از شیعه و سنی، از جمله کتابهای «الاصابه فی تمییز الصحابه» اثر ابن حجر عسقلانی<ref>عسقلانی، الاصابه فی تمیز الصحابه، 1415ق، ج8، ص۲۶۲.</ref> و «مناقب آل ابیطالب» اثر ابن شهرآشوب<ref> ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref>، نقل کردهاند که محمد، فاطمه را «امابیها» میخوانده است.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.</ref> این منابع، معمولاً دلیل این خطاب را محبت شدید پیامبر به فاطمه و نیز نقش مراقبتی و عاطفی فاطمه نسبت به پدرش، بهویژه پس از درگذشت مادرش خدیجه، ذکر میکنند.<ref>ابنعبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.</ref> نام ام ابیها در منابع تاریخی برای افراد دیگری همچون دختر عبدالله بن جعفر بن ابیطالب<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.</ref> و امام کاظم نیز ذکر شده است که تنها اشتراک لفظی بوده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.</ref> | ||
| خط ۱۰: | خط ۱۴: | ||
=== الهیات و تفسیر شیعی === | === الهیات و تفسیر شیعی === | ||
متکلمان و مفسران شیعه، با استناد به این لقب و احادیث مرتبط، بر جایگاه | متکلمان و مفسران شیعه، با استناد به این لقب و احادیث مرتبط، بر جایگاه فاطمه زهرا در سلسله عصمت و ولایت تأکید کردهاند.<ref>یمانی، فاطمهزهرا علیهالسلام، ۱۳۷۸ش، ص۲۶۹-۲۶۸.</ref> در این دیدگاه، این لقب گاهی بهمنزله نمادی از نقش تکوینی و واسطه فیض فاطمه در ادامه خط نبوت از طریق ذریه او یعنی ائمه شیعه تفسیر شده است.<ref>رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۴.</ref> | ||
=== ادبیات عرفانی و شعری === | === ادبیات عرفانی و شعری === | ||
شاعران | شاعران عرب و نیز فارسزبان، از دیرباز تا کنون، از این لقب بهعنوان یکی از مهمترین صفات حضرت فاطمه بهره بردهاند.<ref>رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref> در اشعار عرفانی، گاهی «اب» (پدر) نماد «عقل کل» و «ام» (مادر) نماد «نفس کل» تلقی شده و این لقب برای بیان مقام جامعیت وجودی فاطمه زهرا به کار رفته است.<ref>حسنزاده آملی، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، 1379ش، ص144ش.</ref> بر این پایه، علامه حسن حسنزاده آملی این مسئله را در غزلی سروده است:<ref>حسنزاده آملی، دیوان اشعار، 1377ش، ص208.</ref> | ||
کیست مانند تو فرزند کریم الابوین نفس کل مادری و عقل کل او را پدری | کیست مانند تو فرزند کریم الابوین نفس کل مادری و عقل کل او را پدری | ||
=== فرهنگ عامه و مناسک مذهبی === | === فرهنگ عامه و مناسک مذهبی === | ||
در جوامع شیعه، بهویژه در ایران، این لقب در منابر مذهبی، روضهخوانیها، ادعیه و ایام دهه فاطمیه بهوفور استفاده میشود.<ref>لطفی، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶.</ref> | در جوامع شیعه، بهویژه در ایران، این لقب در منابر مذهبی، روضهخوانیها، ادعیه و ایام دهه فاطمیه بهوفور استفاده میشود.<ref>لطفی، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶.</ref> این کاربرد، هم بر جنبه عاطفی و سیره خانوادگی اهلبیت تأکید دارد و هم بهعنوان احترام و تکریم فاطمه زهرا شناخته میشود.<ref>شهیدی، زندگانی حضرت فاطمه(س)، 1363ش، ص40.</ref> | ||
این کاربرد، هم بر جنبه عاطفی و سیره خانوادگی اهلبیت تأکید دارد و هم بهعنوان احترام و تکریم | |||
=== گفتمان اجتماعی و سیاسی === | === گفتمان <ref group="دیدگاه">گفتمان برای این مطلب تعبیر مناسبی نیست. | ||
در دورههای معاصر، این لقب گاهی در تحلیلهای اجتماعی با محوریت جایگاه زن بازخوانی شده است. برخی از نویسندگان، با استناد به این سیره نبوی، آن را نشانهای از تقدس نقش محبتآمیز<ref>بحرانی، عوالم العلوم، 1405ق، ج6، ص37.</ref>، مراقبتی<ref>بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۹۴.</ref> و تربیتی زنان در کانون خانواده و حتی در سطح جامعه دانستهاند. همچنین، در برخی | |||
شاید همان نقش بهتر باشد</ref>اجتماعی و سیاسی === | |||
در دورههای معاصر، این لقب گاهی در تحلیلهای اجتماعی با محوریت جایگاه زن بازخوانی شده است. برخی از نویسندگان، با استناد به این سیره نبوی، آن را نشانهای از تقدس نقش محبتآمیز<ref>بحرانی، عوالم العلوم، 1405ق، ج6، ص37.</ref>، مراقبتی<ref>بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۹۴.</ref> و تربیتی زنان در کانون خانواده و حتی در سطح جامعه دانستهاند. همچنین، در برخی منابع، شخصیت فاطمه با لقب امابیها بهعنوان الگویی برای زنانی که همپای مردان در صحنههای اجتماعی و خانوادگی مسئولیت میپذیرند، معرفی شده است.<ref>رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref> | |||
== جایگاه ام ابیها در فرهنگ ایرانیان == | == جایگاه ام ابیها در فرهنگ ایرانیان == | ||
| خط ۳۰: | خط ۳۵: | ||
=== سیمای شهری و نهادهای اجتماعی === | === سیمای شهری و نهادهای اجتماعی === | ||
نامگذاری نهادهای عمومی مانند مساجد<ref>[https://neshan.org/maps/places/daf76c29f83b05c57b45bd868e754e20#c32.712-51.700-15z-0p «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان]</ref>، حسینیهها<ref>[https://neshan.org/maps/places/34e29aeffde263c3835cfc79557aa5ae#c35.677-51.407-15z-0p «حسینیه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.]</ref>، مدارس<ref>[https://neshan.org/maps/places/5f0eeb61634533174efdf21c49c023d2#c35.693-51.450-15z-0p «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.]</ref>، کانونهای فرهنگی، تربیتی<ref>[https://ommeabiha.info/ «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.]</ref> و مؤسسات خیریه<ref>[https://ommabihacharity.com/ «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»]</ref> به امابیها، این لقب را از مفهوم گفتاری به عرصه عمل اجتماعی منتقل کرده و به بخشی از هویت بصری و کارکردی جامعه تبدیل نموده است. این نهادها با انتخاب این نام، رسالت خود را بر پایهی ترویج همان ارزشها و مکارم اخلاقی که این لقب نماد آن است، استوار میسازند.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/1496321/ «چرا حضرت فاطمه(س) «أمّ أبِيْها» لقب يافت؟»، وبسایت شفقنا.]</ref> | نامگذاری نهادهای عمومی مانند مساجد<ref>[https://neshan.org/maps/places/daf76c29f83b05c57b45bd868e754e20#c32.712-51.700-15z-0p «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان]</ref>، حسینیهها<ref>[https://neshan.org/maps/places/34e29aeffde263c3835cfc79557aa5ae#c35.677-51.407-15z-0p «حسینیه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.]</ref>، مدارس<ref>[https://neshan.org/maps/places/5f0eeb61634533174efdf21c49c023d2#c35.693-51.450-15z-0p «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.]</ref>، کانونهای فرهنگی، تربیتی<ref>[https://ommeabiha.info/ «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.]</ref> و مؤسسات خیریه<ref>[https://ommabihacharity.com/ «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»]</ref> به امابیها، این لقب را از مفهوم گفتاری به عرصه عمل اجتماعی منتقل کرده و به بخشی از هویت بصری و کارکردی جامعه تبدیل نموده است. این نهادها با انتخاب این نام، رسالت خود را بر پایهی ترویج همان ارزشها و مکارم اخلاقی که این لقب نماد آن است، استوار میسازند.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/1496321/ «چرا حضرت فاطمه(س) «أمّ أبِيْها» لقب يافت؟»، وبسایت شفقنا.]</ref><ref group="دیدگاه">منبع اخیر چنین مطلبی را ندارد.</ref> | ||
=== آموزش و تربیت === | === آموزش و تربیت === | ||
الگوی تربیتی برگرفته از لقب | الگوی تربیتی برگرفته از لقب امابیها و سیره فاطمه زهرا، برای تمامی اعضای خانواده کاربرد دارد. این لقب که نشاندهنده جایگاه مادری ایشان نسبت به پیامبر است، نماد محبت، مراقبت و نقش تربیتی عمیق است. در این الگو، آموزش عملی ارزشها از کودکی، همراه با محبت ویژه به دختران و حفظ پیوند عاطفی قوی در خانواده، مورد تأکید قرار میگیرد. در زندگی مشترک نیز اصولی همچون توکل، احترام متقابل، تقسیم مسئولیت و سادهزیستی، بازتابی از مفاهیم نهفته در لقب امابیها است.<ref>[https://www.qudsonline.ir/news/119315/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA ««ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وبسایت قدس.]</ref><ref group="دیدگاه">این بند نیاز به بازنویسی دارد. | ||
ضمنا آیا مربوط به ایرانیان است؟ | |||
شاید در همان بخش '''تحول معنایی بهتر باشد.''' </ref> | |||
== '''کتابشناسی''' == | == '''کتابشناسی''' == | ||
| خط ۴۶: | خط ۵۵: | ||
# اتحادیه جهانی زنان مسلمان جشنواره سه روزه تخصصی فرهنگ مد اسلامی را با عنوان «مقاومت در لوای لؤلؤ المکنون» در شهر اهواز در سال ۱۳۹۶ش برگزار کرد. این جشنواره میزبان مهمانانی از لبنان، تونس، سوریه، کویت، عمان، مصر، گینه کوناکری, عراق و غیره بود. در این همایش از مادران و همسران شهدای مدافع حرم استان و همسران شهدای مقاومت از سوریه و لبنان و از بانوان نخبه استان در زمینههای مختلف فرهنگی هنری نیز تقدیر به عمل آمد.<ref>[https://www.taghribnews.com/fa/report/318206/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%AE%D8%B5%D8%B5%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «گزارشی از همایش بینالمللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وبسایت تقریب.]</ref> | # اتحادیه جهانی زنان مسلمان جشنواره سه روزه تخصصی فرهنگ مد اسلامی را با عنوان «مقاومت در لوای لؤلؤ المکنون» در شهر اهواز در سال ۱۳۹۶ش برگزار کرد. این جشنواره میزبان مهمانانی از لبنان، تونس، سوریه، کویت، عمان، مصر، گینه کوناکری, عراق و غیره بود. در این همایش از مادران و همسران شهدای مدافع حرم استان و همسران شهدای مقاومت از سوریه و لبنان و از بانوان نخبه استان در زمینههای مختلف فرهنگی هنری نیز تقدیر به عمل آمد.<ref>[https://www.taghribnews.com/fa/report/318206/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%AE%D8%B5%D8%B5%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «گزارشی از همایش بینالمللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وبسایت تقریب.]</ref> | ||
=== ششمین کنگره ادبی ام ابیها === | === ششمین کنگره ادبی ام ابیها<ref group="دیدگاه">چرا عنوان را به ششمین اختصاص داده اید؟ عنوان کنگره ادبی ام ابیها باشد. متن را جامع تر گزارش کنید ابتدا اصل کنگره و بعد ناظر به آخرین دوره که ششمین بوده گزارش دهید. اگر اطلاعات بیشتری از همه دوره ها بود میتوانید هر 6 دوره را در جدول به نمایش بگذارید.</ref> === | ||
به میزبانی مدرسه علمیه بانو امین تهران و با همکاری مجموعه بینش مطهر در مسجد ولی عصر شهرک محلاتی تهران برگزار شد.<ref>«ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وبسایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه.</ref> این کنگره سالانه با هدف اصلی تربیت دینی با تکیه بر تواناییهای ادبی و هنری بانوان و طلاب» تشکیل میشود و در دوره ششم، میزبان بانوان شاعر و داستاننویس حوزوی و غیرحوزوی در بخشهای کودک، نوجوان و بزرگسال بود.<ref>[https://howzehtehran.ir/1bD2XW «ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وبسایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه.]</ref> | به میزبانی مدرسه علمیه بانو امین تهران و با همکاری مجموعه بینش مطهر در مسجد ولی عصر شهرک محلاتی تهران برگزار شد.<ref>«ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وبسایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه.</ref> این کنگره سالانه با هدف اصلی تربیت دینی با تکیه بر تواناییهای ادبی و هنری بانوان و طلاب» تشکیل میشود و در دوره ششم، میزبان بانوان شاعر و داستاننویس حوزوی و غیرحوزوی در بخشهای کودک، نوجوان و بزرگسال بود.<ref>[https://howzehtehran.ir/1bD2XW «ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وبسایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه.]</ref> | ||
