پرش به محتوا

ام ابیها: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۳: خط ۳:
ام‌ ابیها از کنیه‌های مشهور فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، است. بر پایه منابع تاریخی و حدیثی اسلامی، پیامبر او را با این کنیه خطاب می‌کرده‌اند. این لقب، به دلیل محبت، دل‌سوزی و مراقبت بسیار فاطمه از پیامبر و نقش حمایتی‌ای که مشابه نقشِ یک مادر، نسبت به پدر خود داشت، پس از دوران حیات پیامبر و فاطمه، در متون مذهبی، ادبیات، فرهنگ عامه و همچنین در گفتمان‌های اجتماعی-سیاسی جوامع اسلامی، به‌ویژه در میان شیعیان، تحول یافته و کاربردهای متنوعی پیدا کرده است.
ام‌ ابیها از کنیه‌های مشهور فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، است. بر پایه منابع تاریخی و حدیثی اسلامی، پیامبر او را با این کنیه خطاب می‌کرده‌اند. این لقب، به دلیل محبت، دل‌سوزی و مراقبت بسیار فاطمه از پیامبر و نقش حمایتی‌ای که مشابه نقشِ یک مادر، نسبت به پدر خود داشت، پس از دوران حیات پیامبر و فاطمه، در متون مذهبی، ادبیات، فرهنگ عامه و همچنین در گفتمان‌های اجتماعی-سیاسی جوامع اسلامی، به‌ویژه در میان شیعیان، تحول یافته و کاربردهای متنوعی پیدا کرده است.


== '''مفهوم‌شناسی''' <ref group="دیدگاه">عنوام مفهوم شناسی است ولی هیچ معنا و مفهومی در این قسمت نیامده است. این مطالب فعلا مستندات اعطای این لقب هستند نه معنا و مفهوم
== '''مفهوم‌شناسی''' ==
واژه «اُم» در لغت به معنای مادر، مایه و اصل آمده است.<ref>معین، فرهنگ معین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۹۰.</ref> معنای اصلی «اُم» همان «مادر» است که از لحاظ معنایی گسترش یافته و به هر چیزی که اصل و اساس برای وجود چیزی دیگر یا برای اصلاح و تربیت آن یا سرآغاز چیزی باشد اطلاق شده است.<ref>راغب اصفهانی، المفردات في غريب القرآن، ۱۴۱۲ق، ذیل واژه «اُم».</ref> اُم ‌ابیها از کنیه‌های فاطمه و به‌معنای «مادرِ پدر خویش» است.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref> کنیه‌ای که پیامبر، دخترش را بدان  می‌خوانده است.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.</ref> 
واژه «اُم» معنایی عام‌ و مفهومی دارد و آوردن آن در کنار واژه «ابیها» نشان‌دهنده اهمیت این کنیه تکرمی می‌باشد.<ref>عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.</ref>


بهتر است این مطالب را تحت عنوان پیشینه یا مستندات یا... بیاورید


البته ادبیات کمی تخصصی و ثقیل است، در صورت امکان روانتر نوشته شود.</ref> ==
== '''پیشینه ام ابیها''' ===
قدیمی‌ترین منابع تاریخی و حدیثی اسلام، اعم از شیعه و سنی، از جمله کتاب‌های «الاصابه فی تمییز الصحابه» اثر ابن حجر عسقلانی<ref>عسقلانی، الاصابه فی تمیز الصحابه، 1415ق، ج8، ص۲۶۲.</ref> و «مناقب آل ابی‌طالب» اثر ابن شهرآشوب<ref> ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref>، نقل کرده‌اند که محمد، فاطمه را «ام‌ابیها» می‌خوانده است.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.</ref> این منابع، معمولاً دلیل این خطاب را محبت شدید پیامبر به فاطمه و نیز نقش مراقبتی و عاطفی فاطمه نسبت به پدرش، به‌ویژه پس از درگذشت مادرش خدیجه، ذکر می‌کنند.<ref>ابن‌عبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.</ref> نام ام ابیها در منابع تاریخی برای افراد دیگری همچون دختر عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.</ref> و امام کاظم نیز ذکر شده است که تنها اشتراک لفظی بوده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.</ref>
منابع تاریخی و روایی شیعیان و اهل‌سنت، نقل می‌کنند که پیامبر، فاطمه زهرا را با لقب اُم‌ ابیها خطاب می‌کردند.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.</ref> این گزارش در کتاب‌هایی مانند «الاصابه فی تمییز الصحابه» اثر ابن حجر عسقلانی<ref>عسقلانی، الاصابه فی تمیز الصحابه، 1415ق، ج8، ص۲۶۲.</ref> و «مناقب آل ابی‌طالب» اثر ابن شهرآشوب<ref> ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref>، آمده است. دلیل این خطاب، محبت فراوان پیامبر به فاطمه و همچنین نقش حمایتی و عاطفی او نسبت به پدر، به‌ویژه پس از وفات مادرشان، خدیجه، است. <ref>ابن‌عبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.</ref>
نام ام ابیها در منابع تاریخی برای افراد دیگری همچون دختر عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.</ref> و امام کاظم نیز ذکر شده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.</ref> این نام یا کنیه برای این افراد، به‌عنوان احترام و تکریم به آنان نسبت داده نشده است و برخلاف فاطمه زهرا، این کنیه برای آنان شهرت نداشته و به آن مشهور نبوده‌اند.<ref>عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.</ref>


==  '''تحول معنایی''' ==
==  '''تحول معنایی''' ==

نسخهٔ ۲۰ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۰۹:۱۲

ام‌ ابیها؛ لقب اعطایی رسول خدا به فرزندش حضرت فاطمه.

ام‌ ابیها از کنیه‌های مشهور فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، است. بر پایه منابع تاریخی و حدیثی اسلامی، پیامبر او را با این کنیه خطاب می‌کرده‌اند. این لقب، به دلیل محبت، دل‌سوزی و مراقبت بسیار فاطمه از پیامبر و نقش حمایتی‌ای که مشابه نقشِ یک مادر، نسبت به پدر خود داشت، پس از دوران حیات پیامبر و فاطمه، در متون مذهبی، ادبیات، فرهنگ عامه و همچنین در گفتمان‌های اجتماعی-سیاسی جوامع اسلامی، به‌ویژه در میان شیعیان، تحول یافته و کاربردهای متنوعی پیدا کرده است.

مفهوم‌شناسی

واژه «اُم» در لغت به معنای مادر، مایه و اصل آمده است.[۱] معنای اصلی «اُم» همان «مادر» است که از لحاظ معنایی گسترش یافته و به هر چیزی که اصل و اساس برای وجود چیزی دیگر یا برای اصلاح و تربیت آن یا سرآغاز چیزی باشد اطلاق شده است.[۲] اُم ‌ابیها از کنیه‌های فاطمه و به‌معنای «مادرِ پدر خویش» است.[۳] کنیه‌ای که پیامبر، دخترش را بدان می‌خوانده است.[۴] واژه «اُم» معنایی عام‌ و مفهومی دارد و آوردن آن در کنار واژه «ابیها» نشان‌دهنده اهمیت این کنیه تکرمی می‌باشد.[۵]


پیشینه ام ابیها =

منابع تاریخی و روایی شیعیان و اهل‌سنت، نقل می‌کنند که پیامبر، فاطمه زهرا را با لقب اُم‌ ابیها خطاب می‌کردند.[۶] این گزارش در کتاب‌هایی مانند «الاصابه فی تمییز الصحابه» اثر ابن حجر عسقلانی[۷] و «مناقب آل ابی‌طالب» اثر ابن شهرآشوب[۸]، آمده است. دلیل این خطاب، محبت فراوان پیامبر به فاطمه و همچنین نقش حمایتی و عاطفی او نسبت به پدر، به‌ویژه پس از وفات مادرشان، خدیجه، است. [۹] نام ام ابیها در منابع تاریخی برای افراد دیگری همچون دختر عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب[۱۰] و امام کاظم نیز ذکر شده است.[۱۱] این نام یا کنیه برای این افراد، به‌عنوان احترام و تکریم به آنان نسبت داده نشده است و برخلاف فاطمه زهرا، این کنیه برای آنان شهرت نداشته و به آن مشهور نبوده‌اند.[۱۲]

تحول معنایی

استفاده از لقب «ام‌ ابیها» به مرور زمان از چارچوب شخصی و خانوادگی فراتر رفته و در بسترهای مختلف فرهنگی و مذهبی معنا یافته است:

الهیات و تفسیر شیعی

متکلمان و مفسران شیعه، با استناد به این لقب و احادیث مرتبط، بر جایگاه فاطمه زهرا در سلسله عصمت و ولایت تأکید کرده‌اند.[۱۳] در این دیدگاه، این لقب گاهی به‌منزله نمادی از نقش تکوینی و واسطه فیض فاطمه در ادامه خط نبوت از طریق ذریه او یعنی ائمه شیعه تفسیر شده است.[۱۴]

ادبیات عرفانی و شعری

شاعران عرب و نیز فارس‌زبان، از دیرباز تا کنون، از این لقب به‌عنوان یکی از مهم‌ترین صفات حضرت فاطمه بهره برده‌اند.[۱۵] در اشعار عرفانی، گاهی «اب» (پدر) نماد «عقل کل» و «ام» (مادر) نماد «نفس کل» تلقی شده و این لقب برای بیان مقام جامعیت وجودی فاطمه زهرا به کار رفته است.[۱۶] بر این پایه، علامه حسن حسن‌زاده آملی این مسئله را در غزلی سروده است:[۱۷]

کیست مانند تو فرزند کریم الابوین                              نفس کل مادری و عقل کل او را پدری

فرهنگ عامه و مناسک مذهبی

در جوامع شیعه، به‌ویژه در ایران، این لقب در منابر مذهبی، روضه‌خوانی‌ها، ادعیه و ایام دهه فاطمیه به‌وفور استفاده می‌شود.[۱۸] این کاربرد، هم بر جنبه عاطفی و سیره خانوادگی اهل‌بیت تأکید دارد و هم به‌عنوان احترام و تکریم فاطمه زهرا شناخته می‌شود.[۱۹]

نقش اجتماعی و سیاسی

در دوره‌های معاصر، این لقب گاهی در تحلیل‌های اجتماعی با محوریت جایگاه زن بازخوانی شده است. برخی از نویسندگان، با استناد به این سیره نبوی، آن را نشانه‌ای از تقدس نقش محبت‌آمیز[۲۰]، مراقبتی[۲۱] و تربیتی زنان در کانون خانواده و حتی در سطح جامعه دانسته‌اند. همچنین، در برخی منابع، شخصیت فاطمه با لقب ام‌‌ابیها به‌عنوان الگویی برای زنانی که هم‌پای مردان در صحنه‌های اجتماعی و خانوادگی مسئولیت می‌پذیرند، معرفی شده است.[۲۲]

جایگاه ام ابیها در فرهنگ ایرانیان

رسانه‌های مذهبی

در حوزه رسانه‌های مذهبی، از شبکه‌های تلویزیونی[۲۳] و پایگاه‌های اطلاع‌رسانی تخصصی[۲۴]، نرم‌افزارهای جامع مانند نرم‌افزار ام ابیها[۲۵] تا نشریات مکتوب، تکرار مستمر این لقب، بر پیوند عاطفی جامعه با این شخصیت تأکید و آن را در اذهان نهادینه می‌سازد.[۲۶]

سیمای شهری و نهادهای اجتماعی

نام‌گذاری نهادهای عمومی مانند مساجد[۲۷]، حسینیه‌ها[۲۸]، مدارس[۲۹]، کانون‌های فرهنگی، تربیتی[۳۰] و مؤسسات خیریه[۳۱] به ام‌ابیها، این لقب را از مفهوم گفتاری به عرصه عمل اجتماعی منتقل کرده و به بخشی از هویت بصری و کارکردی جامعه تبدیل نموده است. این نهادها با انتخاب این نام، رسالت خود را بر پایه‌ی ترویج همان ارزش‌ها و مکارم اخلاقی که این لقب نماد آن است، استوار می‌سازند.[۳۲][دیدگاه ۱]

آموزش و تربیت

الگوی تربیتی برگرفته از لقب ام‌‌ابیها و سیره فاطمه زهرا، برای تمامی اعضای خانواده کاربرد دارد. این لقب که نشان‌دهنده جایگاه مادری ایشان نسبت به پیامبر است، نماد محبت، مراقبت و نقش تربیتی عمیق است. در این الگو، آموزش عملی ارزش‌ها از کودکی، همراه با محبت ویژه به دختران و حفظ پیوند عاطفی قوی در خانواده، مورد تأکید قرار می‌گیرد. در زندگی مشترک نیز اصولی همچون توکل، احترام متقابل، تقسیم مسئولیت و ساده‌زیستی، بازتابی از مفاهیم نهفته در لقب ام‌‌ابیها است.[۳۳][دیدگاه ۲]

کتاب‌شناسی

لقب ام‌ابیها موضوع پژوهش و تألیف نویسندگان و پژوهشگران در قالب کتاب‌ها و مقالات متعددی به زبان‌های فارسی و عربی قرار گرفته است.[۳۴] مجمع علمی و فرهنگی ام‌ابیها در تهران، نیز در راستای اهداف پژوهشی و ترویجی خود اقدام به انتشار یک مجله اختصاصی نموده است.[۳۵] همچنین، این عنوان، نام یک ناشر فعال در حوزه معارف اسلامی در شهر قم است که با نام انتشارات ام‌ابیها شناخته می‌شود.[۳۶]

همایش

همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها

  1. نخستین همایش به همت اتحادیه جهانی زنان مسلمان در سال ۱۳۹۳ش، در مرکز همایش‌های برج میلاد برگزار و طی آن از 14 تن از زنان مسلمان از کشورهایی مثل لبنان، هلند، بحرین، تونس و ایران در رشته‌های مختلف ورزشی، فرهنگی و علمی تقدیر به عمل آمد.[۳۷]
  2. در راستای معرفی الگوهای اسلامی با دیدگاه تقریبی به تمامی بانوان در سراسر جهان، اتحادیه جهانی زنان مسلمان در سال ۱۳۹۵ش، با اعزام مبلغ به 11 کشور جهان از جمله لبنان، افغانستان، سوریه، بحرین، کویت، پاکستان، الجزایر، لندن و انگلستان اقدام به معرفی الگوهای سبک زندی فاطمه زهرا کرده است.[۳۸]
  3. اتحادیه جهانی زنان مسلمان جشنواره سه روزه تخصصی فرهنگ مد اسلامی را با عنوان «مقاومت در لوای لؤلؤ المکنون» در شهر اهواز در سال ۱۳۹۶ش برگزار کرد. این جشنواره میزبان مهمانانی از لبنان، تونس، سوریه، کویت، عمان، مصر، گینه کوناکری, عراق و غیره بود. در این همایش از مادران و همسران شهدای مدافع حرم استان و همسران شهدای مقاومت از سوریه و لبنان و از بانوان نخبه استان در زمینه‌های مختلف فرهنگی هنری نیز تقدیر به عمل آمد.[۳۹]

ششمین کنگره ادبی ام ابیها[دیدگاه ۳]

به میزبانی مدرسه علمیه بانو امین تهران و با همکاری مجموعه بینش مطهر در مسجد ولی عصر شهرک محلاتی تهران برگزار شد.[۴۰] این کنگره سالانه با هدف اصلی تربیت دینی با تکیه بر توانایی‌های ادبی و هنری بانوان و طلاب» تشکیل می‌شود و در دوره ششم، میزبان بانوان شاعر و داستان‌نویس حوزوی و غیرحوزوی در بخش‌های کودک، نوجوان و بزرگسال بود.[۴۱]

پانویس

  1. ↑ معین، فرهنگ معین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۹۰.
  2. ↑ راغب اصفهانی، المفردات في غريب القرآن، ۱۴۱۲ق، ذیل واژه «اُم».
  3. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.
  4. ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.
  5. ↑ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.
  6. ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.
  7. ↑ عسقلانی، الاصابه فی تمیز الصحابه، 1415ق، ج8، ص۲۶۲.
  8. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.
  9. ↑ ابن‌عبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.
  10. ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.
  11. ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.
  12. ↑ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.
  13. ↑ یمانی، فاطمه‌زهرا علیه‌السلام، ۱۳۷۸ش، ص۲۶۹-۲۶۸.
  14. ↑ رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۴.
  15. ↑ رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.
  16. ↑ حسن‌زاده‌ آملی، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، 1379ش، ص144ش.
  17. ↑ حسن‌زاده ‌آملی، دیوان اشعار، 1377ش، ص208.
  18. ↑ لطفی، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶.
  19. ↑ شهیدی، زندگانی حضرت فاطمه(س)، 1363ش، ص40.
  20. ↑ بحرانی، عوالم العلوم، 1405ق، ج6، ص37.
  21. ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۹۴.
  22. ↑ رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.
  23. ↑ «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وب‌سایت شبکه قرآن و معارف سیما.
  24. ↑ «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا(س) به روایت رهبر معظم انقلاب»، وب‌سایت ایسنا.
  25. ↑ «نرم‌افزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه.
  26. ↑ «نگاهی نو به معنای ام ابیها»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  27. ↑ «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان
  28. ↑ «حسینیه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.
  29. ↑ «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان.
  30. ↑ «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.
  31. ↑ «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»
  32. ↑ «چرا حضرت فاطمه(س) «أمّ أبِيْها» لقب يافت؟»، وب‌سایت شفقنا.
  33. ↑ ««ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وب‌سایت قدس.
  34. ↑ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۰ و ۲۵۴-۲۵۳.
  35. ↑ «مجله علمی و فرهنگی ام ابیها سلام الله علیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.
  36. ↑ «ناشر ام ابیها»، وب‌سایت خانه کتاب و ادبیات ایران.
  37. ↑ «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، وب‌سایت ایسنا.
  38. ↑ «سلسه همایش‌های «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، وب‌سایت خبرگزاری رسا.
  39. ↑ «گزارشی از همایش بین‌المللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وب‌سایت تقریب.
  40. ↑ «ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وب‌سایت مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.
  41. ↑ «ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وب‌سایت مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.

دیدگاه‌های ارزیابان

  1. ↑ منبع اخیر چنین مطلبی را ندارد.
  2. ↑ این بند نیاز به بازنویسی دارد. ضمنا آیا مربوط به ایرانیان است؟ شاید در همان بخش تحول معنایی بهتر باشد.
  3. ↑ چرا عنوان را به ششمین اختصاص داده اید؟ عنوان کنگره ادبی ام ابیها باشد. متن را جامع تر گزارش کنید ابتدا اصل کنگره و بعد ناظر به آخرین دوره که ششمین بوده گزارش دهید. اگر اطلاعات بیشتری از همه دوره ها بود میتوانید هر 6 دوره را در جدول به نمایش بگذارید.

منابع

  • ابن‌شهرآشوب، محمد بن‌علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، مکتبه الحیدریه، ۱۴۳۱ق.
  • ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، بیروت، دارالجیل، 1412ق.
  • اربلی، علی بن‌عیسی، کشف الغمه في معرفه الأئمه، بیروت،‌ دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
  • ««ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وب‌سایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
  • بحرانی‌اصفهانی، عبدالله، عوالم العلوم، قم، مدرسه الامام المهدی، 1405ق.
  • بلاذری، احمد بن‌یحیی، انساب الاشراف، مصر، دارالمعارف، ۱۴۰۵ق.
  • «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا(س) به روایت رهبر معظم انقلاب»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
  • «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وب‌سایت شبکه قرآن و معارف سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۲ش.
  • «چرا حضرت فاطمه(س) «أمّ أبِيْها» لقب يافت؟»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۱ش.
  • حسن‌زاده ‌آملی، حسن، دیوان اشعار، تهران، رجاء، 1377ش.
  • حسن‌زاده‌ آملی، حسن، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، قم، طوبی، 1379ش.
  • «سلسه همایش‌های «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، وب‌سایت خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
  • «ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وب‌سایت مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
  • شهیدی، جعفر، زندگانی حضرت فاطمه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1363ش.
  • شهیدی، جعفر، زندگانی حضرت فاطمه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1363ش.
  • عالمیان، علی‌اکبر، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، مجموعه مقالات همایش ملی سنت و سیره سیاسی حضرت فاطمه زهرا(س)»، تبریز، دانشگاه تبریز، ۱۴۰۳ش.
  • عسقلانی، احمد، الاصابه فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  • «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۳ش.
  • «گزارشی از همایش بین‌المللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وب‌سایت تقریب، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۳۹۶ش.
  • لطفی، فاطمه، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، شهر قانون، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
  • «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ‌بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
  • «مجله علمی و فرهنگی ام ابیها سلام الله علیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.
  • «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا».
  • «ناشر ام ابیها»، وب‌سایت خانه کتاب و ادبیات ایران، تاریخ درج مطلب: بی‌تا.
  • «نرم‌افزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۳۸۸ش.
  • «نقشه نشان».
  • «نگاهی نو به معنای ام ابیها»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۱ش.
  • یعقوبی، احمد بن‌اسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، مؤسسه الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۱۳ق.
  • یمانی، محمد عبده، فاطمه‌زهرا علیه‌السلام، ترجمه محمدتقی رهبر، تهران، مشعر، ۱۳۷۸ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=ام_ابیها&oldid=11241»