پرش به محتوا

پیش‌نویس:جراحی تغییر جنسیت: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱۷: خط ۱۷:


== امکان تغییر جنسیت ==
== امکان تغییر جنسیت ==
یک سوال اصلی که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد این است که اصلا آیا تغییر جنسیت ممکن است؟ برخی انجام عمل جراحی تغییر جنسیت را مسلم گرفته،<ref>محمدمهدی کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص197.</ref> ادعای اتفاق نظر جهانی در مورد آن کرده<ref>علی‌رضا، باریکلو،  «وضعیت تغییر جنسیت»، 1382ش، ص65.  </ref> و از فراگیرشدن و بحران‌های پس از آن صحبت می‌کنند.<ref>ناظم زاده‌قمی سیداصغر، تغییر جنسیت و دوجنسیتی‌ها از نگاه فقه، 1401ش، ص20.</ref> اما برخی با تردید در امکان تغییر جنسیت همگانی، اصطلاح تطبیق جنسیت<ref>Gender Affirmation Surgery</ref> یا بازتخصیص جنسیت<ref>Sex Reassignment Surgery</ref> را دقیق‌تر می‌دانند.<ref>[https://doctoreto.com/blog/sex-change-operations/#:~:text=%D8%B9%D9%85%D9%84%20%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%20%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA%20%DB%8C%DA%A9%20%D9%81%D8%B1%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF,%D9%88%20%D8%AD%DA%A9%D9%85%20%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%20%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85%20%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF. وبسایت دکتر تو.]</ref> در سال 1988م، در مصر مفهوم خنثای روانی مطرح شده است و منظور از آن این است که فردی از حیث بدنی، جنس مشخصی دارد اما از حیث روانی تمایلات جنس دیگر را داشته باشد. مفتیان الازهر نیز در این مورد اقدام به صدور فتوا کرده‌اند.<ref>علی‌رضا، باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، زمستان 1382ش، ص68 و 76.  </ref>
یک سوال اصلی که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد این است که اصلا آیا تغییر جنسیت ممکن است؟ برخی انجام عمل جراحی تغییر جنسیت را مسلم گرفته،<ref>محمدمهدی کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص197.</ref> ادعای اتفاق نظر جهانی در مورد آن کرده<ref>علی‌رضا، باریکلو،  «وضعیت تغییر جنسیت»، 1382ش، ص65.  </ref> و از فراگیرشدن و بحران‌های پس از آن صحبت می‌کنند.<ref>ناظم زاده‌قمی سیداصغر، تغییر جنسیت و دوجنسیتی‌ها از نگاه فقه، 1401ش، ص20.</ref> اما برخی با تردید در امکان تغییر جنسیت افراد سالم، یا حتی انکار آن<ref>محسن خرازی، «تغییر جنسیت»، مجله فقه اهل بیت، 1379ش، ص104.</ref> اصطلاح تطبیق جنسیت<ref>Gender Affirmation Surgery</ref> یا بازتخصیص جنسیت<ref>Sex Reassignment Surgery</ref> را دقیق‌تر می‌دانند.<ref>[https://doctoreto.com/blog/sex-change-operations/#:~:text=%D8%B9%D9%85%D9%84%20%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%20%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA%20%DB%8C%DA%A9%20%D9%81%D8%B1%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF,%D9%88%20%D8%AD%DA%A9%D9%85%20%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%20%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85%20%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF. وبسایت دکتر تو.]</ref> در سال 1988م، در مصر مفهوم خنثای روانی مطرح شده است و منظور از آن این است که فردی از حیث بدنی، جنس مشخصی دارد اما از حیث روانی تمایلات جنس دیگر را داشته باشد. مفتیان الازهر نیز در این مورد اقدام به صدور فتوا کرده‌اند.<ref>علی‌رضا، باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، زمستان 1382ش، ص68 و 76.  </ref>


اخبار تغییر جنسیت و حتی ازدواج افراد معمولی یعنی افرادی که در حقیقت مرد یا زن هستند، مرتب منتشر می‌شود و حتی از ازدواج آنها پس از تغییر جنسیت سخن گفته می‌شود، در حالی‌که برخی از کارشناسان معتقدند، تغییر جنسیت امکان  عملی ندارد و فقط ظاهر افراد دچار تغییر شده است.<ref>حسین صفایی و اسدالله امامی، حقوق خانواده، 1374ش، ج1، ص45.</ref>  
اخبار تغییر جنسیت و حتی ازدواج افراد معمولی یعنی افرادی که در حقیقت مرد یا زن هستند، مرتب منتشر می‌شود و حتی از ازدواج آنها پس از تغییر جنسیت سخن گفته می‌شود، در حالی‌که برخی از کارشناسان معتقدند، تغییر جنسیت امکان  عملی ندارد و فقط ظاهر افراد دچار تغییر شده است.<ref>حسین صفایی و اسدالله امامی، حقوق خانواده، 1374ش، ج1، ص45.</ref>  


البته بررسی تغییر جنسیت افراد معمولی در آثار فقهی، به‌معنای پذیرش و مسلم گرفتن امکان عملی آن نیست چرا که فقها مسائل متنوعی را به‌عنوان یک فرع فقهی و بدون بحث از امکان آن، مورد بررسی قرار می‌دهند. بنابراین فتوا در مورد تغییر جنسیت قبل<ref>محسن ملکی‌ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص23.</ref> یا بعد از تولد،<ref>محسن ملکی‌ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص27.</ref> در آثار فقهی به معنای پذیرش امکان آن نیست. و برخی از فقها به دلیل عدم امکان تغییر جنسیت از طریق عمل جراحی، فتوای به تحریم آن داده‌اند.‌<ref>سیدیوسف مدنی، المسائل المستحدثه، 1379ش، ج2، ص24-72.</ref>   
البته بررسی تغییر جنسیت افراد معمولی در آثار فقهی، به‌معنای پذیرش و مسلم گرفتن امکان عملی آن نیست چرا که فقها مسائل متنوعی را به‌عنوان یک فرع فقهی و بدون بحث از امکان آن، مورد بررسی قرار می‌دهند. بنابراین فتوا در مورد تغییر جنسیت قبل<ref>محسن ملکی‌ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص23.</ref> یا بعد از تولد،<ref>محسن ملکی‌ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص27.</ref> در آثار فقهی به معنای پذیرش امکان آن نیست. و برخی از فقها به دلیل عدم امکان تغییر جنسیت از طریق عمل جراحی، فتوای به تحریم آن داده‌اند.‌<ref>سیدیوسف مدنی، المسائل المستحدثه، 1379ش، ج2، ص24-72.</ref> اما برخی دیگر نیز آن را مسلم گرفته و درباره حکم فقهی آن صحبت کرده‌اند.<ref>محمدرضا علم‌هدایی، بررسی فقهی تغییر جنسیت، 1400ش، ص72.</ref><ref>محمدمهدی کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص197.</ref>   


چراکه فرایند جراحی تغییر جنسیت شامل جراحی‌هایی متعددی است که برخی از آنها ممکن و برخی تا کنون قابل انجام نبوده است؛
چراکه فرایند جراحی تغییر جنسیت شامل جراحی‌هایی متعددی است که برخی از آنها ممکن و برخی تا کنون قابل انجام نبوده است؛
خط ۳۹: خط ۳۹:
باریکلو، علی‌رضا، «وضعیت تغییر جنسیت»، نشریه حقوق خصوصی، شماره 5، ص 63 – 86، زمستان 1382ش.
باریکلو، علی‌رضا، «وضعیت تغییر جنسیت»، نشریه حقوق خصوصی، شماره 5، ص 63 – 86، زمستان 1382ش.


حسین صفایی و اسدالله امامی، حقوق خانواده، ج1، تهران، دانشگاه تهران، 1374ش.
صفایی، حسین و امامی، اسدالله، حقوق خانواده، ج1، تهران، دانشگاه تهران، 1374ش.


عابدینی صمد و حمیده سپهری نیا، بررسی رابطه ابعاد اجتماعی فرهنگی و خانوادگی با ادراک از هویت جنسی قبل و بعد از عمل جراحی در افراد دارای اختلال هویت جنسی مورد مطالعه در استان اردبیل، مطالعه جامعه شناسی، شماره 29، زمستان 1394.
خرازی، محسن، «تغییر جنسیت»، مجله فقه اهل بیت، شماره 23، پاییز 1379ش،.


علم هدایی، محمدرضا، بررسی فقهی تغییر جنسیت، تهران، میراث شرق، 1400.
عابدینی صمد و حمیده سپهری نیا، بررسی رابطه ابعاد اجتماعی فرهنگی و خانوادگی با ادراک از هویت جنسی قبل و بعد از عمل جراحی در افراد دارای اختلال هویت جنسی مورد مطالعه در استان اردبیل، مطالعه جامعه شناسی، شماره 29، زمستان 1394ش.
 
علم‌هدایی، محمدرضا، بررسی فقهی تغییر جنسیت، تهران، میراث شرق، 1400ش.


کاهانی، علیرضا، اختلال هویت جنسی دگر جنسیت جوها، تهران، تیمورزاده، 1381ش.
کاهانی، علیرضا، اختلال هویت جنسی دگر جنسیت جوها، تهران، تیمورزاده، 1381ش.


کروکلز بودینگ، اختلال هویت و رشد جنسی، ترجمه محمد آرش رمضانی و همکاران، تهران، تزکیه، 1396.
کروکلز بودینگ، اختلال هویت و رشد جنسی، ترجمه محمد آرش رمضانی و همکاران، تهران، تزکیه، 1396ش.


کریمی‌نیا محمدمهدی، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، 1389.
کریمی‌نیا محمدمهدی، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، 1389ش.


کریمی نیا، محمد مهدی، تحلیلی بر عمل جراحی تغییر جنسیت، به منظور کشف جنسیت، نشریه فقه وحقوق معاصر، شماره 20، تابستان 1401ش، ص 460 - 477.
کریمی‌نیا، محمد مهدی، «تحلیلی بر عمل جراحی تغییر جنسیت، به‌منظور کشف جنسیت»، نشریه فقه و حقوق معاصر، شماره 20، تابستان 1401ش.


مدنی، سیدیوسف، المسائل المستحدثه، ج2، قم، مشرقین، 1379ش.
مدنی، سیدیوسف، المسائل المستحدثه، ج2، قم، مشرقین، 1379ش.

نسخهٔ ۱۹ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۸:۱۰

جراحی تغییر جنسیت، عمل جراحی برای ...

مفهوم‌شناسی

عمل جراحی در برابر هورمون درمانی، یکی از دو روشی است که ادعا می‌شود منجر به تغییر جنسیت می‌شود.[۱]

عمل جراحی تغییر جنسیت، مهاجرت جنسی از بدن جعلی است که از منظر داوطلب راه رهایی از بیماری است.[۲]

دگر جنس پنداران خواهان تغییر جنسیت زیست‌شناختی خود و کسب ویژگی‌های آناتومیک جنس مخالف هستند.[۳]

گاهی اصطلاح تغییر جنسیت به معنای تغییر جنسیت واقعی و نه صوری و ظاهری، به کار می‌رود[۴] و منظور از آن عمل جراحی است که به فرد دارای اختلال هویت جنسی فرصتی می‌دهد تا بدن خود را با هویت خود تطبیق دهد.[۵]

تبدل خوهی جنسی یک اختلال در هویت جنسی است. افراد مبتلا به این اختلال خود را متعلق به گروه جنس مخالف می‌دانند، از وضعیت جنسی بدنی خود ناراحت هستند و می‌کوشند با استفاده از هورمون درمانی و عمل جراحی وضعیت خود را به وضعیت دلخواه نزدیک کنند.[۶] تبدل خواهان مرد به زن دارای اختلال بیشتری هستند، در اروپای غربی و آمریکای شمالی، مردان 5 تا 8 برابر بیش از زنان خواهان تغییر جنسیت هستند.[۷]

یکی از ویژگی‌های افراد خواهان تغییر جنسیت (حدود 84درصد)، تمایل به همجنس است و مهم‌ترین دلیل آن این است که خود را متعلق به جنس مخالف می‌دانند.[۸]

در خصوص تایید اجتماعی از سوی افراد همجنس پس از عمل جراحی تغییر جنسیت، پژوهش‌های مختلف به نتایج متفاوتی رسیده‌اند؛ عابدینی با مطالعه بر روی 12 نفر در اردبیل تایید اجتماعی پس از عمل را دارای افزایش می‌داند اما لوین و همکاران (1990) و وروایی (1393)، کاهش تایید اجتماعی و مشکلاتی مثل انزواجی اجتماعی را نشان داده‌اند.[۹]

امکان تغییر جنسیت

یک سوال اصلی که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد این است که اصلا آیا تغییر جنسیت ممکن است؟ برخی انجام عمل جراحی تغییر جنسیت را مسلم گرفته،[۱۰] ادعای اتفاق نظر جهانی در مورد آن کرده[۱۱] و از فراگیرشدن و بحران‌های پس از آن صحبت می‌کنند.[۱۲] اما برخی با تردید در امکان تغییر جنسیت افراد سالم، یا حتی انکار آن[۱۳] اصطلاح تطبیق جنسیت[۱۴] یا بازتخصیص جنسیت[۱۵] را دقیق‌تر می‌دانند.[۱۶] در سال 1988م، در مصر مفهوم خنثای روانی مطرح شده است و منظور از آن این است که فردی از حیث بدنی، جنس مشخصی دارد اما از حیث روانی تمایلات جنس دیگر را داشته باشد. مفتیان الازهر نیز در این مورد اقدام به صدور فتوا کرده‌اند.[۱۷]

اخبار تغییر جنسیت و حتی ازدواج افراد معمولی یعنی افرادی که در حقیقت مرد یا زن هستند، مرتب منتشر می‌شود و حتی از ازدواج آنها پس از تغییر جنسیت سخن گفته می‌شود، در حالی‌که برخی از کارشناسان معتقدند، تغییر جنسیت امکان عملی ندارد و فقط ظاهر افراد دچار تغییر شده است.[۱۸]

البته بررسی تغییر جنسیت افراد معمولی در آثار فقهی، به‌معنای پذیرش و مسلم گرفتن امکان عملی آن نیست چرا که فقها مسائل متنوعی را به‌عنوان یک فرع فقهی و بدون بحث از امکان آن، مورد بررسی قرار می‌دهند. بنابراین فتوا در مورد تغییر جنسیت قبل[۱۹] یا بعد از تولد،[۲۰] در آثار فقهی به معنای پذیرش امکان آن نیست. و برخی از فقها به دلیل عدم امکان تغییر جنسیت از طریق عمل جراحی، فتوای به تحریم آن داده‌اند.‌[۲۱] اما برخی دیگر نیز آن را مسلم گرفته و درباره حکم فقهی آن صحبت کرده‌اند.[۲۲][۲۳]

چراکه فرایند جراحی تغییر جنسیت شامل جراحی‌هایی متعددی است که برخی از آنها ممکن و برخی تا کنون قابل انجام نبوده است؛

برخی از پژوهشگران بر این باورند که ارگانیسم در حال رشد پستانداران از جمله انسان توانایی بالقوه برای تبدیل شدن به جنس نر یا ماده را دارد. تحقیقات انجام شده بر روی نوعی موش حاکی از این است که کروموزوم‌های جنسی جنسیت جنین را تعیین می‌کنند. زنان دو کروموزوم X و مردان یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y دارند. کروموزم Y ژن خاصی به نام SRY دارد که باعث تشکیل بیضه‌ها از غدد جنسی تمایز نیافته در مردان می‌شود و تولید تستوسترون تمایزات دیگر را به دنبال می‌آورد. اما غیبت کروموزم Y در زنان موجب می‌شود غدد جنسی تمایز نیافته به تخمدان تبدیل شوند. همین فعالیت‌های زیستی موجب می‌شود مغز جنس نر در دوران جنینی و مغز جنس ماده پس از تولد شکل بگیرد. همین تمایزات مغزی موجب تمایزات رفتاری دو جنس می‌شود. اما این ترشحات هورمونی در زمانی مشخص و محدود مربوط به دوران جنینی و نوزادی در رفتار اثر دارد و پس از آن تاثیر قابل توجهی بر رفتار ندارد.[۲۴]

1.   عمل جراحی آلت تناسلی، کاملا شکلی و بدون کارکرد اصلی (نعوذ، انزال و حتی امکان تخلیه ادرار) آن است؛ برای عمل جراحی مردان، واژینوپلاستی (ساخت واژن)، بیضه‌برداری، مراقبت مداوم از واژن ایجادشده برای جلوگیری از تنگ شدن، و برای عمل جراحی زنان، ایجاد آلت تناسلی مردانه (فالوپلاستی یا متودیوپلاستی) یا استفاده از پروتز بیضه یا فالوپلاستی باید صورت گیرد. عمل فالوپلاستی پیچیده‌تر بوده و در چندین مرحله انجام می‌شود. این جایگزینی اندام جنسی با دو روش انجام می‌شود. در یک روش با استفاده از پوست سایر بخشهای بدن آلت مرد یا زن را می سازند و در روش روده‌ای از دیواره روده برای این منظور استفاده می‌کنند. هر یک از این موارد ممکن است به چندین عمل جراحی مجزا نیازمند باشد.[۲۵]

2. عدم امکان تولید مثل، از آنجایی در عمل جراحی تغییر جنسیت فقط تاحدی شکل آلت جنسی تغییر می‌کند و امکان پیوند اعضای مربوط به تولید مثل بیضه، رحم و تخمدان وجود ندارد، برخی از افراد خواهان تغییر جنسیت، تخمک یا اسپرم خود را در بانک‌های مربوطه، اگر حقیقی باشند، ذخیره می‌کنند تا بعدها امکان فرزندآوری بیولوژیک داشته باشند.[۲۶] یکی از ادله فتوای عدم جواز تغییر جنسیت در مباحث فقهی، نیز به دلیل عقیم شدن مردان و زنان، پس از عمل مذکور می‌باشد.[۲۷]

3.    تغییر در سینه، کاملا شکلی و بدون کارکرد اصلی (مثلا شیردهی) افزایش حجم سینه با کاشت پروتز برای مردان و برداشتن سینه‌ها (ماستکتومی)، تخلیه رحم و تخمدان‌ها (هیسترکتومی)، برای زنان لازم است.[۲۸]

4.   تغییرات ظاهری: تراشیدن سیبک گلو برای ایجاد ظاهر زنانه و لیزر موهای زائد برای مردان و هورمون‌درمانی برای رشد موی صورت، کلفت‌تر شدن صدا و افزایش حجم عضلانی برای زنان.[۲۹]

5.   تغییر در تفاوت‌های فیزیکی مثل قد بلندتر مردان، شکل دست و پا، فک و لگن مردانه با روش درمانی اندروژن قابل بازگشت و اصلاح نیست.[۳۰]

منابع

باریکلو، علی‌رضا، «وضعیت تغییر جنسیت»، نشریه حقوق خصوصی، شماره 5، ص 63 – 86، زمستان 1382ش.

صفایی، حسین و امامی، اسدالله، حقوق خانواده، ج1، تهران، دانشگاه تهران، 1374ش.

خرازی، محسن، «تغییر جنسیت»، مجله فقه اهل بیت، شماره 23، پاییز 1379ش،.

عابدینی صمد و حمیده سپهری نیا، بررسی رابطه ابعاد اجتماعی فرهنگی و خانوادگی با ادراک از هویت جنسی قبل و بعد از عمل جراحی در افراد دارای اختلال هویت جنسی مورد مطالعه در استان اردبیل، مطالعه جامعه شناسی، شماره 29، زمستان 1394ش.

علم‌هدایی، محمدرضا، بررسی فقهی تغییر جنسیت، تهران، میراث شرق، 1400ش.

کاهانی، علیرضا، اختلال هویت جنسی دگر جنسیت جوها، تهران، تیمورزاده، 1381ش.

کروکلز بودینگ، اختلال هویت و رشد جنسی، ترجمه محمد آرش رمضانی و همکاران، تهران، تزکیه، 1396ش.

کریمی‌نیا محمدمهدی، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، 1389ش.

کریمی‌نیا، محمد مهدی، «تحلیلی بر عمل جراحی تغییر جنسیت، به‌منظور کشف جنسیت»، نشریه فقه و حقوق معاصر، شماره 20، تابستان 1401ش.

مدنی، سیدیوسف، المسائل المستحدثه، ج2، قم، مشرقین، 1379ش.

ملکی‌ابرده، محسن، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، مشهد، حوزه علمیه خراسان، 1401ش.

مهرابی، فریدون، «بررسی برخی از ویژگی‌های تبدیل خواهی جنسی در بیماران ایرانی»، نشریه روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران، شماره 7، زمستان 1374ش.

ناظم زاده‌قمی سیداصغر، تغییر جنسیت و دوجنسیتی‌ها از نگاه فقه، قم، موسسه بوستان کتاب، 1401ش.

پانویس‌

  1. ↑ علی‌رضا، باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، زمستان 1382ش، ص69.
  2. ↑ علیرضا کاهانی، اختلال هویت جنسی، دگر جنسیت جوها، 1382ش.
  3. ↑ کاپلان و دگری، 1933م، ص 296 به نقل از عابدینی، بررسی رابطه ابعاد اجتماعی فرهنگی و خانوادگی با ادراک از هویت جنسی قبل و بعد از عمل جراحی در افراد دارای اختلال هویت جنسی مورد مطالعه در استان اردبیل، 1394ش، ص 28.
  4. ↑ کرمی‌نیا، محمد مهدی و همکاران، تحلیل بر عمل جراحی تغییر جنسیت به منظور کشف جنسیت، 1401ش، ص 461.
  5. ↑ وبسایت دکتر تو.
  6. ↑ سازمان جهانی بهداشت، 1992
  7. ↑ فریدون، مهرابی، «بررسی برخی از ویژگی‌های تبدیل خواهی جنسی در بیماران ایرانی»، 1374ش.
  8. ↑ فریدون، مهرابی، «بررسی برخی از ویژگی‌های تبدیل خواهی جنسی در بیماران ایرانی»، 1374ش.
  9. ↑ عابدینی، بررسی رابطه ابعاد اجتماعی فرهنگی و خانوادگی با ادراک از هویت جنسی قبل و بعد از عمل جراحی در افراد دارای اختلال هویت جنسی مورد مطالعه در استان اردبیل، 1394ش، ص 34.  
  10. ↑ محمدمهدی کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص197.
  11. ↑ علی‌رضا، باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، 1382ش، ص65.  
  12. ↑ ناظم زاده‌قمی سیداصغر، تغییر جنسیت و دوجنسیتی‌ها از نگاه فقه، 1401ش، ص20.
  13. ↑ محسن خرازی، «تغییر جنسیت»، مجله فقه اهل بیت، 1379ش، ص104.
  14. ↑ Gender Affirmation Surgery
  15. ↑ Sex Reassignment Surgery
  16. ↑ وبسایت دکتر تو.
  17. ↑ علی‌رضا، باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، زمستان 1382ش، ص68 و 76.  
  18. ↑ حسین صفایی و اسدالله امامی، حقوق خانواده، 1374ش، ج1، ص45.
  19. ↑ محسن ملکی‌ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص23.
  20. ↑ محسن ملکی‌ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص27.
  21. ↑ سیدیوسف مدنی، المسائل المستحدثه، 1379ش، ج2، ص24-72.
  22. ↑ محمدرضا علم‌هدایی، بررسی فقهی تغییر جنسیت، 1400ش، ص72.
  23. ↑ محمدمهدی کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص197.
  24. ↑ بودینگ کروکلز، اختلال هویت و رشد جنسی، 1396، ص 9 – 11.  
  25. ↑ وبسایت دکتر تو.
  26. ↑ وبسایت دکتر تو.
  27. ↑ محسن ملکی‌ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص72.
  28. ↑ وبسایت دکتر تو.
  29. ↑ وبسایت دکتر تو.
  30. ↑ بودینگ کروکلز، اختلال هویت و رشد جنسی، 1396، ص 417.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:جراحی_تغییر_جنسیت&oldid=11168»