ابرابزار |
|||
| خط ۳۵: | خط ۳۵: | ||
== بازتاب واقعه == | == بازتاب واقعه == | ||
خشونت اعمالشده در مکانی مقدس مانند حرم امام | خشونت اعمالشده در مکانی مقدس مانند [[حرم امام رضا]]، جامعهٔ ایران را در حالت شوک و بهت فرو برد. ناظران خارجی مانند هورنی بروک نیز فضای [[تهران]] را پس از واقعه، سنگین و آکنده از بلاتکلیفی توصیف کردند.<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص182.</ref> بازتاب رسانهای این حادثه بهدلیل کنترل شدید حکومت بر مطبوعات، کاملاً یکسویه بود. روزنامهها یا به کلی از پرداختن به واقعه خودداری کردند، یا صرفاً روایت رسمی و تحریفشدهٔ دولت را منتشر کردند. در معدود گزارشهای منتشرشده، این رویداد کماهمیت نشان داده شد، به گردن عوامل نامطلوب و اغواگر، انداخته شد و معترضان بیاعتبار جلوه داده شدند.<ref>. [https://shahraranews.ir/fa/news/116581/پیش-و-پس-از-واقعه-مسجد-گوهرشاد-به-روایت-مطبوعات-آن-روزگار بیات، «پیش و پس از واقعه مسجد گوهرشاد به روایت مطبوعات آن روزگار»،] وب سایت شهرآرا نیوز <sub>؛</sub> واحد، قیام گوهرشاد، 1366ش، ص61 و 78.</ref> | ||
== آثار و پیامدهای واقعه == | == آثار و پیامدهای واقعه == | ||
* '''تعمیق شکاف حکومت و مردم و تشدید سیاستهای ضد دینی''': قیام مسجد گوهرشاد که با سرکوب و تبعید پایان یافت، نقطه اوج مقاوت مردمی و مذهبی در برابر سیاستهای ضد دینی رضاشاه محسوب میشود. این واقعه، علاوه بر شکاف عمیق میان مردم و حکومت پهلوی،<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص189.</ref> حکومت را به بیپروایی واداشت و زمینهٔ اجرای [[کشف حجاب]]، را فراهم کرد؛ چنانکه رضاشاه در گفتوگو با وزیر وقت معارف، وقایع مشهد را دلیل اجرای بیدرنگ برنامهٔ رسمی کشف حجاب دانست.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> | * '''تعمیق شکاف حکومت و مردم و تشدید سیاستهای ضد دینی''': قیام مسجد گوهرشاد که با سرکوب و تبعید پایان یافت، نقطه اوج مقاوت مردمی و مذهبی در برابر سیاستهای ضد دینی رضاشاه محسوب میشود. این واقعه، علاوه بر شکاف عمیق میان مردم و حکومت پهلوی،<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص189.</ref> حکومت را به بیپروایی واداشت و زمینهٔ اجرای [[کشف حجاب]]، را فراهم کرد؛ چنانکه رضاشاه در گفتوگو با وزیر وقت معارف، وقایع مشهد را دلیل اجرای بیدرنگ برنامهٔ رسمی کشف حجاب دانست.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> | ||
* '''انحراف اتهام و مدیریت نمایشی بحران''': بهدنبال کشتار گسترده و انزجار [[افکار عمومی]] داخلی و بینالمللی، رضاشاه تلاش کرد با معرفی مقصران خود را از فاجعه مبری کند.<ref>. شوشتری، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص198.</ref> وی در مجلس، مقامات حکومتی مشهد را به بیکفایتی متهم کرد<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا، بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش، ص189-190.</ref> و تغییرات گستردهای در مدیریت استانی اعمال کرد. محمدولیخان اسدی، نایبالتولیهٔ آستان قدس رضوی و داماد محمدعلی فروغی، بهعنوان عامل اصلی واقعه، اعدام شد.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص408؛ فروغی، خاطرات، 1383ش، ص26.</ref> این اعدام به استعفای [[محمدعلی فروغی]] از نخستوزیری و روی کار آمدن کابینهٔ محمود جم انجامید. این اقدامات نمایشی، تلاشی برای مهار اعتراضات و انحراف افکار عمومی از نقش دستور مستقیم شاه و سیاستهای مرکزی بود.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> | * '''انحراف اتهام و مدیریت نمایشی بحران''': بهدنبال کشتار گسترده و انزجار [[افکار عمومی]] داخلی و بینالمللی، رضاشاه تلاش کرد با معرفی مقصران خود را از فاجعه مبری کند.<ref>. شوشتری، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص198.</ref> وی در مجلس، مقامات حکومتی مشهد را به بیکفایتی متهم کرد<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا، بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش، ص189-190.</ref> و تغییرات گستردهای در مدیریت استانی اعمال کرد. محمدولیخان اسدی، نایبالتولیهٔ آستان قدس رضوی و داماد محمدعلی فروغی، بهعنوان عامل اصلی واقعه، [[اعدام]] شد.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص408؛ فروغی، خاطرات، 1383ش، ص26.</ref> این اعدام به استعفای [[محمدعلی فروغی]] از نخستوزیری و روی کار آمدن کابینهٔ محمود جم انجامید. این اقدامات نمایشی، تلاشی برای مهار اعتراضات و انحراف افکار عمومی از نقش دستور مستقیم شاه و سیاستهای مرکزی بود.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> | ||
* '''تقویت نقش تاریخی روحانیت و الگوسازی برای مبارزات آینده''': این واقعه، جایگاه اجتماعی و مرجعیت روحانیت شیعه را بهعنوان مدافع هویت دینی و حقوق مردم، در برابر حکومت مستبد تقویت کرد. ایستادگی علمایی مانند سیدحسین قمی و محمدتقی بهلول، الگویی عملی از تلفیق رهبری مذهبی با بسیج مردمی ارائه داد که بعدها در مبارزات سیاسی-مذهبی، به ویژه در نهضت امام | * '''تقویت نقش تاریخی روحانیت و الگوسازی برای مبارزات آینده''': این واقعه، جایگاه اجتماعی و مرجعیت روحانیت شیعه را بهعنوان مدافع [[هویت دینی]] و حقوق مردم، در برابر حکومت مستبد تقویت کرد. ایستادگی علمایی مانند سیدحسین قمی و محمدتقی بهلول، الگویی عملی از تلفیق رهبری مذهبی با بسیج مردمی ارائه داد که بعدها در مبارزات سیاسی-مذهبی، به ویژه در نهضت [[امام خمینی]]، تأثیرگذار بود.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/7881/پیامدهای-سیاسی-اجتماعی-قیام-گوهرشاد «پیامدهای سیاسی اجتماعی قیام گوهرشاد»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> | ||
* '''زوال مشروعیت حکومت پهلوی و ترسیم چهرهای خشن از تجدد آمرانه''': خشونت فاجعهبار در حرم امام رضا، به مشروعیت دینی و مردمی حکومت پهلوی اول آسیب جبرانناپذیری زد. از سوی دیگر، از آنجا که سیاستهای مورد اعتراض با عنوان تجدد و الگوبرداری از غرب ترویج میشد، این سرکوب سبب شد تصویر نوسازی غربی در اذهان بسیاری از ایرانیان، با مفاهیمی چون تهاجم فرهنگی، بیدینی و استبداد پیوند بخورد و تا دههها بر تقابل گفتمانی در ایران سایه اندازد.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/7881/پیامدهای-سیاسی-اجتماعی-قیام-گوهرشاد «پیامدهای سیاسی اجتماعی قیام گوهرشاد»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> | * '''زوال مشروعیت حکومت پهلوی و ترسیم چهرهای خشن از تجدد آمرانه''': خشونت فاجعهبار در حرم امام رضا، به مشروعیت دینی و مردمی حکومت پهلوی اول آسیب جبرانناپذیری زد. از سوی دیگر، از آنجا که سیاستهای مورد اعتراض با عنوان تجدد و الگوبرداری از غرب ترویج میشد، این سرکوب سبب شد تصویر نوسازی غربی در اذهان بسیاری از ایرانیان، با مفاهیمی چون تهاجم فرهنگی، بیدینی و [[استبداد]] پیوند بخورد و تا دههها بر تقابل گفتمانی در ایران سایه اندازد.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/7881/پیامدهای-سیاسی-اجتماعی-قیام-گوهرشاد «پیامدهای سیاسی اجتماعی قیام گوهرشاد»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> | ||
== یادبود واقعه مسجد گوهرشاد == | == یادبود واقعه مسجد گوهرشاد == | ||
پس از پیروزی انقلاب | پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، بهمنظور پاسداشت حماسهٔ مردم [[مشهد]] در دفاع از [[حجاب]] و [[ارزشهای اسلامی]] و اعتراض به سیاستهای تنگنظرانهٔ [[رضاخان]] که با کشتار بیرحمانهٔ مردم پایان یافت، سالروز قیام گوهرشاد در [[۲۱ تیر]] ۱۳۱۴ش به [[روز حجاب و عفاف]] نامگذاری شد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/decorum/day3-hijab2-chastity.html «21 تیر ماه، روز حجاب و عفاف»، وبسایت بیتوته.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
