اغتشاشات دی ۱۴۰۴

اغتشاشات دی 1404؛ تخریب اموال عمومی، ایجاد رعب در میان شهروندان، اختلال عمدی در نظم جامعه و تضعیف حاکمیت ملی توسط اغتشاشگران در دی‌ماه 1404ش.

در دی‌ماه ۱۴۰۴ش، ایران شاهد موجی از ناآرامی‌ها بود که در ابتدا به‌عنوان اعتراضات مسالمت‌آمیز اقتصادی علیه نوسانات ارزی و دغدغه‌های معیشتی آغاز شد؛ اما این حرکت به سرعت با مداخلۀ عناصر مسلح و گروه‌های تروریستی و همچنین تحریک رسانه‌های خارجی مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران، به سمت خشونت، تخریب اموال عمومی و درگیری‌های خونین سوق یافت. بر اساس آمار رسمی، این حوادث منجر به کشته‌شدن هزاران نفر از شهروندان و نیروهای امنیتی و تخریب گستردۀ زیرساخت‌ها شد. به نظر تحلیل‌گران ترکیبی از نارضایتی‌های داخلی و طراحی و اجرای پیچیده بازیگران خارجی در تبدیل اعتراض به اغتشاش نقش اساسی داشته است.

تاریخچه

ناآرامی‌های دی‌ ۱۴۰۴ش از هفتم دی‌ماه با تجمعات مسالمت‌آمیز بازاریان و گروه‌هایی از مردم در اعتراض به نوسانات شدید نرخ ارز و مشکلات معیشتی در تهران و چند شهر دیگر آغاز شد. دولت بلافاصله گفت‌وگو با معترضان را در دستور کار قرار داد. اما از تاریخ ۱۸ تا ۲۰ دی، ماهیت این تجمعات با ظهور عناصر مسلح و توزیع سلاح به‌طور چشمگیری تغییر کرد. این مرحله با شلیک به نیروهای انتظامی و غیرنظامیان، تخریب عمدی اموال عمومی و همچنین حمله و تخریب برخی مساجد، حسینیه‌ها و نمادهای مذهبی همراه بود. این اقدامات که به‌طور عمده در مناطق مختلفی از کشور رخ داد، نشان از هدفگیری عامدانه اماکن و نمادهای دینی و فرهنگی جامعه داشت. مقامات ایرانی، این تشدید خشونت و تخریب نظاممند اماکن عمومی و مذهبی را ناشی از طراحی و دخالت سازمان‌یافتۀ گروه‌های تروریستی وابسته به سرویس‌های اطلاعاتی خارجی و حمایت‌های آمریکا و اسراییل دانستند. در واکنش به این حوادث، در روز ۲۲ دی‌ماه 1404ش تجمع بزرگی در حمایت از امنیت و محکومیت خشونت‌ها و تخریب‌ها در کشور برگزار شد. این گردهمایی که از سوی نهادهای مختلف و بخش‌های گسترده‌ای از مردم تشکیل شد، با هدف اعلام انسجام ملی و مخالفت با اغتشاش صورت پذیرفت.

ماهیت حقوقی و ابعاد

بر اساس تحلیل مقامات قضایی و امنیتی ایران، رویدادهای سازمان‌یافته روزهای ۱۸ تا ۲۰ دی‌ماه ۱۴۰۴، مشتمل بر طیف گسترده‌ای از جرائم از جمله اقدام علیه امنیت ملی، محاربه، افساد فی‌الارض، جاسوسی، تبانی با دشمن، همکاری با رژیم صهیونیستی، قتل، ایراد ضرب و جرح عمدی، تحریک به خشونت، تخریب و احراق اموال عمومی و خصوصی، توهین به مقدسات و تمرد مسلحانه نسبت به مأموران بود. از منظر نظام حقوقی ایران، ماهیت سازمان‌یافته و مسلحانه این اقدامات که با قصد برهم زدن اساس نظم عمومی و حاکمیت صورت گرفت، ذیل عنوان جرائم سنگینی مانند «بغی» (شورش مسلحانه) یا «محاربه» قابل تعریف و تعقیب است.

علل و عوامل اغتشاشات

زمینه‌های داخلی

ریشه اصلی و میدانی نارضایتی‌های اولیه را می‌توان در دغدغه‌های اقتصادی و معیشتی جست‌وجو کرد. کارشناسان به تورم مزمن، تهی‌شدن ذخایر خانواده‌ها در دو دهه گذشته، ناامنی شغلی و ناامیدی از آینده در میان نسل جوان به عنوان بسترساز اعتراضات اشاره می‌کنند. تصمیمات اقتصادی بحث‌برانگیز، مانند افزایش ناگهانی نرخ ارز رسمی و حذف ارز ترجیحی در کلیات بودجه، به‌عنوان جرقه‌ای برای آغاز اعتراضات عمل کرد. به گفته تحلیل‌گران، بخشی از نسل جوان موسوم به «نیت‌ها» (جوانان بدون تحصیل، شغل یا مهارت) که اغلب در استان‌های محرومتر تعدادشان بیشتر است، به دلیل احساس تبعیض و ناامیدی، مستعد مشارکت در خشونت‌های خیابانی بودند. علاوه‌بر این، ضعف در نظام رسانه‌ای داخلی و ناتوانی در ارائه روایت‌های متعادل و جذاب، فضای شناختی را برای قبول روایت‌های مخدوش خارجی باز گذاشته بود.

عوامل بیرونی و تحریف اعتراض

مطابق اسناد و اعلام مقامات ایرانی، نارضایتی‌های مشروع اقتصادی به سرعت توسط شبکه‌های معاند خارجی ربوده و به سمت اهداف براندازانه هدایت شد. نقش‌آفرینی سازمان‌های تروریستی مانند جیش‌العدل، کومله پژاک و گروه‌های مرتبط با موساد و سیا در مسلح‌کردن افراد و هدایت خشونت‌ها، بارها تأکید شده است. شبکه‌های اجتماعی به ویژه اینستاگرام، با الگوریتم‌های تشدیدکنندۀ درگیری و انتشار گستردۀ محتوای هیجانی و ناروا، در دامن‌زدن به خشونت و ایجاد توهم کنشگری نقش کلیدی ایفا کردند.

نقش آمریکا و اسراییل

بر اساس تحلیل‌های ارائه‌شده از سوی مقامات و نهادهای امنیتی ایران، اغتشاشات دی‌ماه ۱۴۰۴ش دارای ابعادی سازمان‌یافته با طراحی خارجی ارزیابی شده‌اند. در این چارچاب، نقش اسرائیل در کنار ایالات متحده آمریکا به‌عنوان یک عامل محرک و هدایت‌گر مورد تأکید قرار گرفته است. آیت‌الله خامه‌ای در سخنرانی خود به‌طور صریح به مشارکت دستگاه‌های جاسوسی اسرائیل در انتخاب، آموزش، تجهیز و هدایت برخی از عناصر حاضر در صحنه اشاره کرده‌ است.

شواهد ارائه‌شده در گزارش‌های تحلیلی، بر اساس اظهارات برخی مقامات و کارشناسان غربی، این ادعا را پشتیبانی می‌کند. به طور مثال، اظهارات لارنس ویلکرسون به نقش مشترک موساد و سیا، و تحلیل جفری ساکس از الگوی مشترک جنگ ترکیبی این دو کشور اشاره دارد. افشاگری جان کریاکو، افسر سابق سیا، نیز حاکی از تأیید نقش موساد توسط منابع اسرائیلی است. همچنین، پیام مایک پمپئو که به صورت کنایه‌آمیز به «مأموران موساد حاضر در خیابان‌های ایران» اشاره کرد، به عنوان نشانه‌ای از این همکاری مشترک تفسیر شده است. در سطح رسانه‌ای نیز برخی گزارش‌ها در رسانه‌های اسرائیلی مانند جروزالم پست، به درگیری موساد در «جنگ سایه‌ها» در ایران اذعان داشته‌اند.

ویژگی‌ها

• نویسندگان در تحلیل اغتشاشات دی‌ماه ۱۴۰۴ش ویژگی‌های متمایزی را استخراج کرده‌اند که آن را از ناآرامی‌های پیشین جدا می‌سازد. بر اساس گزارش‌های تحلیلی، مهم‌ترین این وجوه به شرح زیر است:
• کاربرد اقتصاد به‌عنوان ابزار بی‌ثبات‌سازی: در این دوره، اقتصاد به‌طور عمده نه به‌عنوان محرک اعتراض، بلکه به‌منزلۀ نقطۀ ورود طراحی‌شده برای ایجاد بی‌ثباتی ادراکی و اجتماعی به کار گرفته شد.
• تمرکز بر جنگ شناختی و تخریب نظم ادراکی: طراحی بحران بر تخریب تصویر ذهنی از ثبات و مشروعیت، از طریق روایت‌سازی پیشین و مخدوش‌کردن عامدانه مرزهای اعتراض و اغتشاش متمرکز بود.
• الگوی کنش خیابانی فرسایشی: کنش‌های میدانی به‌صورت پراکنده، کوتاه‌مدت و با هدف خسته‌سازی نیروهای امنیتی و تداوم بی‌ثباتی سازماندهی شد.
• اعمال تروریسم اقتصادی: با تهدید و ارعاب کسبه برای تعطیلی اجباری بازارها، تلاش شد تا با ایجاد اختلال در زنجیره تأمین، شوک معیشتی ایجاد و نارضایتی را تشدید کند.
• عملیات روانی-سایبری گسترده: با بهره‌گیری از شبکه‌های رباتیک و الگوریتم‌ها، حجم مصنوعی از حمایت‌ها ساخته شد تا «اکثریت کاذب» را القا و نیروهای خاکستری را تهییج کند.
• رادیکالیزه‌شدن سریع شعارها: فضای اعتراضی با شتاب از بیان مطالبات اقتصادی به سمت شعارهای سرنگونی‌طلبانه سوق داده شد تا امکان هرگونه گفت‌وگو یا مسیر اصلاحی مسدود گردد.
• تلاش برای گسترش ناآرامی به محیط‌های دانشگاهی: با تحریک محیط‌های علمی، تلاش شد تا حمایت قشر تحصیل‌کرده جلب و هزینه‌های سرکوب رسانه‌ای برای حاکمیت افزایش یابد.
• ورود به فاز مسلحانه و خشونت سازمان‌یافته: کشف سلاح‌های غیرنظامی در برخی مناطق، نشان از برنامه‌ریزی برای تبدیل اغتشاش به شورش مسلحانه و آزمودن آستانه تحمل امنیتی کشور داشت.
• استفاده ابزاری از زنان و کودکان: قرار دادن عمدی زنان و کودکان در خطوط جلو درگیری، به‌منظور ایجاد محدودیت عمل برای نیروهای امنیتی و تولید محتوای رسانه‌ای جهت محکومیت بین‌المللی صورت گرفت.

اقدامات اغتشاشگران

استفاده گسترده از انواع سلاح

بر اساس گزارش‌های رسمی نهادهای امنیتی و انتظامی، در جریان اغتشاشات دی‌ماه ۱۴۰۴ عناصر خرابکار از طیف وسیعی از سلاح‌ها استفاده کردند. این سلاح‌ها شامل انواع سلاح گرم همچون کلت کمری، یوزی، کلاشینکف، شاتگان، تفنگ شکاری، وینچستر و سلاح تک‌تیرانداز دوربین‌دار بود. همچنین استفاده از سلاح سردی مانند چاقو، قمه، شمشیر، تبر، پنجه بکس، زنجیر و چوب‌های میخ‌دار، و نیز مواد آتش‌زا و انفجاری مانند کوکتل مولوتوف و نارنجک‌های دست‌ساز و جنگی ثبت شده است. شواهد و اظهارات مقامات از استفاده حتی تیربار توسط این عناصر برای شلیک به جمعیت نیز حکایت دارد.

خسارت گسترده به اموال عمومی

برآوردهای مدیریت شهری و نهادهای دولتی حاکی از وارد آمدن خسارات مالی قابل توجهی به زیرساخت‌های عمومی در جریان این حوادث است. این خسارات شامل آسیب به ساختمان‌های دولتی، مراکز انتظامی، نهادهای آموزشی، اماکن مذهبی، شبکه‌های حمل و نقل، تأسیسات بانکی و تجاری بوده است. بر اساس اعلام مقامات، میزان خسارت در تهران هزاران میلیارد تومان و در برخی استان‌ها مانند خراسان رضوی بیش از پنج هزار میلیارد تومان برآورد شده است. آسیب به صدها دستگاه خودروی امدادی، ایستگاه‌های مترو، چراغ‌های راهنمایی و مخازن زباله نیز از جمله این تخریب‌ها گزارش شده است.

حمله به مقدسات

در جریان این ناآرامی‌ها، تعدادی از اماکن مذهبی شامل مساجد، حسینیه‌ها، امامزاده‌ها و حتی کتب مقدس مورد تعرض و تخریب قرار گرفتند. بر اساس آمارهای اعلامی، صدها مورد از این اماکن در استان‌های مختلف کشور از جمله ایلام، مازندران، چهارمحال و بختیاری، گیلان، فارس، اصفهان و خراسان رضوی آسیب دیده یا به آتش کشیده شده‌اند. گزارش‌ها حاکی از آن است که در برخی موارد، قرآن‌های موجود در این اماکن نیز طعمه حریق شده‌اند. این اقدامات از سوی مقامات رسمی به‌عنوان تعرض عامدانه به نمادهای دینی جامعه تلقی شده است.

حمله به مراکز نظامی و کلانتری‌ها

بر اساس اعلام مراجع انتظامی، در روزهای اوج ناآرامی‌ها، مراکز پلیس و اماکن نظامی متعددی در شهرهای مختلف هدف حملات مسلحانه قرار گرفتند. از جمله این موارد می‌توان به حملات به کلانتری‌های تهرانپارس، کیانمهر کرج، چالوس، کرمان، چناران و ازنا اشاره کرد که در برخی از آنها تلفات جانی نیز به همراه داشته است. مقامات امنیتی از دستگیری گروه‌هایی که قصد حمله به مراکز حساس را داشتند، خبر داده‌اند. این حملات در چارچوب تحلیل رسمی، نشانه‌ای از تلاش برای تضعیف اقتدار حاکمیت و ایجاد ناامنی گسترده توصیف شده است.

پروژه کشته‌سازی

بر اساس آمارهای رسمی اعلام شده، در جریان این حوادث تعداد قابل توجهی از شهروندان عادی و نیروهای حافظ امنیت جان خود را از دست دادند. مقامات، این تلفات را ناشی از اقدامات مسلحانه و برنامه‌ریزی شده عناصر خرابکار دانسته و از آن با عنوان «پروژه کشته‌سازی» یاد کرده‌اند. گزارش‌های میدانی به شهادت رسیدن افرادی از گروه‌های سنی مختلف، از جمله کودکان، در درگیری‌های خیابانی یا حملات هدفمند را تأیید کرده‌اند. این موارد به عنوان بخشی از تلاش برای ایجاد جو ترور و بی‌ثباتی اجتماعی قلمداد شده است.

ریشه‌های جامعه‌شناختی و روان‌شناختی

به نظر برخی تحلیل‌گران این نسل که در فضایی جهانی‌شده و تحت تأثیر سنگین شبکه‌های اجتماعی رشد یافته، با احساس بی‌آیندگی، بی‌عدالتی و انفصال از نهادهای رسمی دست به گریبان است. ترکیب عواملی همچون نابرابری اقتصادی، بسته‌بودن کانال‌های تحرک اجتماعی و بی‌ثباتی شغلی، به‌ویژه برای قشر شاغلان آزاد، این احساس را تشدید کرده است. ضعف نظام آموزشی در ایفای نقش جامعه‌پذیری و مهارت‌آموزی، همراه با تأثیرپذیری شدید از روایت‌های هیجانی فضای مجازی، شکافی عمیق بین جهان زیست جوانان و روایت رسمی حاکم ایجاد کرده است.

کاشناسان حضور ۱۷درصدی دانش‌آموزان درآمار اغتشاشات را نشان‌دهندۀ عمق نفوذ آسیب‌های اجتماعی به نهادهای آموزشی و تربیتی می‌دانند. برخی نویسندگان در تحلیل روانشناختی، دو عامل کلیدی ذیل را در این زمینه مؤثر دانسته‌اند:

- ضعف پیوند دینی و خانوادگی: بر اساس برآوردهای میدانی بسیاری از دستگیرشدگان یا «دین را به‌طور جدی نمی‌شناختند» یا صاحب «دین شناسنامه‌ای» بودند. این امر همراه با گسست در روابط خانوادگی و ارتباطات عاطفیِ ازهم‌گسیخته بین والدین و فرزندان، منجر به ضعف در شکل‌گیری هویت پایدار و تاب‌آوری روانی شده است.

- تأثیر فضای مجازی و بازی‌های رایانه‌ای: بسیاری از این جوانان و نوجوانان، گیمرهای حرفه‌ای بودند. به باور روانشناسان، قرارگرفتن در معرض خشونتِ سیستماتیک در برخی بازی‌ها، می‌تواند منجر به بروز «رفتار تکانشی» (Impulsive Behavior) و کاهش حساسیت نسبت به خشونت در دنیای واقعی شود. این امر در کنار دامن‌زدن برخی رسانه‌ها به التهابات روانی، شدت پرخاشگری و هنجارشکنی در حوادث اخیر را قابل درک می‌سازد.

ویژگی‌های جمعیت‌شناختی اغتشاشگران

بر اساس گزارش‌های تحلیلی مبتنی بر داده‌های میدانی که بر نمونه‌ای متشکل از ۲۵۲۱۱ نفر از دستگیرشدگان حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴ش متمرکز شده است، تصویری روشن از تیپولوژی معترضان ارائه می‌شود. یافته‌ها حاکی از آن است که این پدیده به‌طور عمده ماهیتی «اجتماعی، هویتی و اقتصادی» دارد و نمی‌توان آن را صرفاً به خوانش‌های امنیتی یا ایدئولوژیک تقلیل داد.

الگوی غالب معترضان را مردان جوان، مجرد، کم‌تحصیل، فاقد سابقۀ کیفری و متعلق به طبقات متوسط و فرودست تشکیل می‌دهند. آمارها نشان می‌دهد ۷۷درصد دستگیرشدگان زیر ۳۰ سال و ۲۷درصد زیر ۱۸ سال سن داشته‌اند. ۸۲درصد مجرد بودند که این امر با عواملی مانند ناپایداری هویتی، ریسک‌پذیری بالاتر و ضعف پیوندهای اجتماعی سنتی مرتبط است. از نظر اقتصادی، ۶۵درصد متعلق به طبقۀ متوسط و ۳۲درصد متعلق به طبقۀ فرودست بودند که بیانگر تأثیر احساس نابرابری و فقدان تحرک اجتماعی حتی در اقشار غیرفقیر است. از نظر تحصیلی، ۸۸درصد دارای دیپلم یا سطح پایین‌تر بوده و تنها ۲درصد شاغل در بخش دولتی بودند. حضور ۱۷درصدی دانش‌آموزان در این آمار، زنگ خطری برای نهادهای آموزشی کشور محسوب می‌شود.

واکنش‌ها

مراجع قضایی با انتشار بیانیه‌هایی در پایگاه‌های خبری خود، از «برخورد قاطع و قانونی با آشوبگران و عوامل محارب» خبر دادند و تشکیل دادگاه‌های ویژه برای رسیدگی به این پرونده‌ها را اعلام کردند. آیت‌الله خامنه‌ای در واکنش به این اغتشاشات، ماهیت رویداد را یک فتنه با ویژگی‌های شبه‌کودتا توصیف و طراحی و هدایت آن را به نهادهای اطلاعاتی خارجی نسبت داد. همچنین بر وجود دستورکار کشته‌سازی و هدف قراردادن عمدی مراکز حاکمیتی، امنیتی و اماکن مذهبی برای ایجاد بی‌ثباتی تأکید کرد.

رسانه‌های ملی ایران در پوشش اغتشاشات دی‌ماه ۱۴۰۴، رویکردی مبتنی بر «تبیین‌گری» و «تفکیک میدان» را در پیش گرفتند. بر اساس اعلام مقامات رسانۀ ملی، تمرکز بر بازنمایی «تخریب‌های صورت‌گرفته توسط گروه‌های تروریستی» و «هشدار به جامعه درباره اهداف جریانات معاند» بود. همچنین، با پوشش گستردۀ «اجتماعات مردمی حمایتی» نظیر تجمع ۲۲ دی، سعی در تقویت روایت «اتحاد ملی علیه نقش‌آفرینی دشمن خارجی» داشتند. این رسانه‌ها عملکرد خود را واکنشی در مقابل «روایت‌سازی مغرضانه رسانه‌های معاند» و در جهت «آگاهی‌بخشی و بازگرداندن آرامش به جامعه» توصیف کردند.

بر اساس اظهارات مقامات انتظامی، نیروهای پلیس در روزهای ابتدایی حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴، با هدف جلوگیری از تشدید خشونت و حفظ جان شهروندان، عمدتاً از ابزارهای غیرکشنده و روش‌های کنترل جمعیت بهره بردند. با این حال، پس از تشدید حملات مسلحانه و تخریب‌های گسترده از ۱۹ دی، رویکرد انتظامی با قوت بیشتری برای بازپس‌گیری صحنه و مقابله با عناصر مسلح و خرابکار متمرکز شد. در این چارچاب، فرماندهی کل انتظامی با تفکیک میان افرادی که به گفته وی از روی فریب در آشوب حضور یافته‌اند، از اغتشاشگران سازمان‌یافته و لیدرها، بر دو نوع برخورد متفاوت تأکید کرد. بر این اساس، با گروه اول با رویکردی تساهل‌آمیز و بر اساس شأن نظام جمهوری اسلامی برخورد خواهد شد، اما با عاملان و رهبران اغتشاشات مطابق قانون و با شدت عمل رفتار می‌شود. همچنین اعلام شد که تعداد زیادی از اغتشاشگران شناسایی شده‌اند و روند قانونی برای برخورد با آنان به صورت مرحله‌ای در حال پیگیری است. در این مرحله، همکاری بخش‌هایی از جامعه با نیروهای امنیتی و انتظامی، به عنوان عاملی مؤثر در تثبیت سریع‌تر اوضاع گزارش شده است. این عملیات با محوریت تفکیک معترضان مسالمت‌آمیز از اغتشاشگران مسلح و با هدف بازگرداندن امنیت عمومی به اجرا درآمد.

پیامدها

به نظر تحلیلگران پیامدهای این اغتشاشات فراتر از خسارات مادی بود. مهم‌ترین تأثیر، سایش سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی بود. خشونت‌های گسترده، فضای بدبینی و دو قطبی را در جامعه تشدید کرد. از منظر امنیت ملی، این حوادث نشان داد که دشمنان به‌طور مستمر بر گسل‌های اجتماعی و اقتصادی سرمایه‌گذاری می‌کنند تا از آنها برای پیشبرد اهداف خود بهره ببرند. در بعد بین‌المللی، رسانه‌های غربی و گروه‌های اپوزیسیون با بزرگ‌نمایی آمار کشته‌ها و ارائه روایت‌های جانبدارانه، تلاش کردند تا وجهه جمهوری اسلامی ایران را مخدوش و زمینه را برای فشارهای دیپلماتیک بیشتر فراهم کنند.

اقتصادی

تحلیلگران حوزۀ اقتصاد با بررسی داده‌های منتشرشده از پیامدهای ناآرامی‌های دی‌ماه ۱۴۰۴، بار مالی این رویداد را متشکل از هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم ارزیابی می‌کنند. بر اساس این بررسی، خسارت‌های مستقیم عمدتاً شامل آسیب‌های وارده به زیرساخت‌های شهری، ناوگان حمل‌ونقل و اموال عمومی و خصوصی است که ارقام قابل توجهی را در برخی کلان‌شهرها به دنبال داشت. در کنار آن، زیان‌های غیرمستقیم و گسترده‌تر ناشی از اختلال در اکوسیستم اقتصادی، به‌ویژه محدودیت‌های اینترنتی، برآورد می‌شود که روزانه صدها میلیارد تومان به بخش‌هایی مانند تجارت و خدمات دیجیتال خسارت وارد کرده است. محققان بر این باورند که تلفیق این آسیب‌ها، حتی در حداقلی‌ترین حالت، هزینه کل اقتصادی هنگفتی را نشان می‌دهد که معادل چندین پروژه بزرگ ملی است. این رویداد علاوه‌بر تحمیل فشار مضاعف به بودجه عمومی برای جبران خسارات، با ایجاد بی‌ثباتی و افزایش نااطمینانی، ریسک سرمایه‌گذاری را افزایش داده و می‌تواند اثرات انقباضی بر فعالیت‌های مولد اقتصادی در میان‌مدت داشته باشد.

آمار تلفات و خسارات

بر اساس اطلاعیه رسمی بنیاد شهید و امور ایثارگران، مجموع جان‌باختگان حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴، ۳۱۱۷ نفر اعلام شده است که از این تعداد، ۲۴۲۷ نفر شامل نیروهای حافظ امنیت و شهروندان بی‌گناه به شهادت رسیده و ۶۹۰ نفر از عناصر تروریست و اغتشاشگر کشته شده‌اند. همچنین بر اساس فهرست ارائه شده در گزارش‌های رسمی، خسارات مالی گسترده و عمدهای به کشور وارد شد که از جمله می‌توان به تخریب ۷۴۹ کلانتری، ۷۵۰ شعبه بانک، ۴۱۴ ساختمان دولتی، ۳۵۰ مسجد همراه با هتک حرمت هزاران جلد قرآن کریم، ۲۰۰ مدرسه، ۳۰۰ واحد مسکونی خصوصی، ۸۰۰ خودروی شخصی، ۳۰۵ دستگاه آمبولانس و اتوبوس، ۶۰۰ دستگاه خودپرداز و ۷۰۰ فروشگاه محلی اشاره کرد. این ارقام گویای ابعاد گسترده تهاجم به اموال عمومی و زیرساخت‌های حیاتی کشور است.

جزئیات خسارات وارده به تفکیک استان‌ها

استان / شهر	مهم‌ترین موارد تخریب و خسارت به زیرساخت‌ها، اموال و اماکن
تهران	۵۰ شعبه بانک (آتش‌سوزی)، ۵۰ دستگاه اتوبوس سوخته، بیش از ۱۰۰۰ خودروی شخصی (آتش‌سوزی)، ۵۴ دستگاه خودروی آتش‌نشانی، ۵۰ دستگاه آمبولانس (تخریب و ضرب‌وشتم رانندگان)، ۳۴ مسجد و حسینیه، حمله به کلانتری‌ها، پاسگاه‌ها و پایگاه‌های بسیج، تخریب ایستگاه‌های BRT و علائم راهنمایی
گیلان (رشت و...)	۵۰۰ مغازه بخش خصوصی، ۱۳ مسجد، ۱۶ شعبه بانک، ۱۱ اداره دولتی، ۱۷ خودرو آتش‌نشانی، ۱ درمانگاه، ساختمان دادگستری، ۱ پل هوایی و تعدادی منازل مسکونی
خراسان رضوی (مشهد)	۱۲ اتوبوس (نابود شده)، ۲ اتوبوس (خسارت سنگین)، ۱ ایستگاه آتش‌نشانی، ۳ خودرو آتش‌نشانی، تجهیزات ۶۰ تقاطع و میدان اصلی، بخشی از مترو
اصفهان	۵ دستگاه اتوبوس (سوخته)، ایستگاه‌های اتوبوس، علائم راهنمایی، سیستم‌های هوشمند حمل‌ونقل و قطع شبکه فیبر نوری
فارس (شیراز)	ایستگاه‌های مترو و اتوبوس، علائم رانندگی، چراغ‌های راهنمایی و کلیه تاسیسات حوزه ترافیکی
کرمان	۲۵۰ اصله درخت، ۸۰٪ مبلمان شهری، ۱۵ ایستگاه اتوبوس، ۱۰۰ مخزن زباله، ۲ خودرو آتش‌نشانی و دوربین‌های پایش تصویری
همدان	۲۰ دستگاه اتوبوس، ۱۲ دوربین ترافیکی، ۱۲۰ تابلو معرفی معابر، یک طبقه از ساختمان شهرداری منطقه ۳ و نرده‌های بلوارها
گلستان (گرگان و آزادشهر)	ساختمان فرمانداری (تخریب ۱۰۰٪)، ساختمان ۴ بانک، ۸۳ دستگاه خودپرداز، ۸ فروشگاه زنجیره‌ای، ۳۰ خودرو و ساختمان دادسراها
مرکزی (اراک)	اموال و اماکن عمومی، زیرساخت‌های شهری و خدمات عمومی
چهارمحال و بختیاری (شهرکرد)	۲ دستگاه اتوبوس، ۲ خودرو آتش‌نشانی، تجهیزات ترافیکی، تابلوهای برق، فضای سبز و بهسازی‌های دیواری
لرستان (خرم‌آباد)	۱۵۰ سطل زباله مکانیزه (که منجر به جمع‌آوری دستی و سنتی زباله‌ها در سطح شهر شده است)
خوزستان (ایذه)	انبار امدادی و پشتیبانی هلال احمر، ۵ خودروی امدادی و ۱ دستگاه آمبولانس
کرمانشاه (اسلام‌آباد غرب)	ساختمان اداره پست، تجهیزات و سرورها، غارت و آتش زدن بسته‌های پستی و مرسولات مردم

جنگ رسانه‌ای و روایت‌سازی

تحلیل‌گران یکی از ابعاد قابل بررسی در وقایع دی‌ماه ۱۴۰۴ش را نقش محوری رسانه‌ها و فضای مجازی در شکل‌دهی به ادراک عمومی و جهت‌دهی به روند تحولات ارزیابی می‌کنند. در این دوره، تقابل روایت‌های مختلف از وقایع، به عرصه‌ای مؤثر در تحولات میدانی تبدیل شد.

شماری از رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور، با رویکردی فعالانه به پوشش و تحلیل حوادث پرداختند. در مراحل اولیه، که اعتراضات عمدتاً شکل مدنی و اقتصادی داشت، این رسانه‌ها با تمرکز بر ادبیات خاص و ارائه تفسیرهای هنجاری از رویدادها، سعی در تأثیرگذاری بر برداشت‌های عمومی داشتند. استفاده مکرر از ادبیاتی با محوریت «تغییر نظام» و القای حس نزدیکی به «پایان»، تلاشی برای ارائه خوانشی خاص از اعتراضات به‌عنوان یک نقطۀ عطف تاریخی بود.

مکانیسم اثرگذاری این رسانه‌ها مبتنی بر فرآیندهای شناخته‌شدۀ ارتباطی بود. در شرایط وجود نارضایتی‌های اقتصادی-اجتماعی، این رسانه‌ها با ارائه چارچوب‌های تفسیری مشخص و استفاده از واژگان، تصاویر و روایت‌های انتخابی، سعی در هدایت ذهنیت مخاطبان داشتند. تداوم این روند در بسیاری موارد به ایجاد الگوهای تکراری ادراکی منجر شد که در آن، تحلیل رویدادها عمدتاً در چارچوب از پیش تعیین‌شده رسانه‌ای صورت می‌گرفت. این فرآیند، علل ریشه‌ای و پیچیدگی‌های اجتماعی وقایع را در سایه قرار می‌داد.

تأثیر این روایت‌پردازی‌ها در میدان عمل به‌صورت مشهودی قابل رصد بود. تقلیل اعتراضات به یک رویارویی ساده و دوگانه، زمینه‌ساز افزایش کنش‌های ریسک‌پذیر در بخشی از مشارکت‌کنندگان شد. از سوی دیگر، این روند به تعمیق شکاف میان نهادهای حاکمیتی و بخشی از جامعه که خود را در تقابل با روایت رسمی می‌دیدند، انجامید.

در مقابل، رسانه‌های داخلی با چالش‌های متعددی در زمینه تولید محتوای جذاب، پاسخگویی سریع و ارائه تحلیل‌های چندبعدی مواجه بودند. این وضعیت، ضرورت بازنگری در راهبردهای رسانه‌ای داخلی، توسعه روش‌های حکمرانی هوشمند در فضای مجازی، و سرمایه‌گذاری در تولید محتوای رقابتی و اثرگذار را بیش از پیش آشکار ساخت. تثبیت فضای گفتمانی متعادل و اعتمادسازی مجدد، از ملزومات پایداری اجتماعی در شرایط پیچیده کنونی به شمار می‌رود..

منابع

• «آماری از اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴؛ چه افرادی بودند و چه می خواستند؟»، پایگاه خبری افتاب، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1404ش.
• «اغتشاشات دی‌ماه از کجا سرچشمه گرفت؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 11 بهمن 1404ش.
• «بیانیه شورای امنیت کشور درباره ناآرامی های دی‌ماه: یک جنایت تمام عیار علیه ملت ایران شکل گرفت»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 1 بهمن 1404ش.
• «برآورد خسارت اقتصادی اغتشاشات دی ۱۴۰۴»، وب‌سایت چارسوی اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 30 دی 1404ش.
• «پاسخ رسمی سفارت ایران به رسانه‌های غربی درباره ناآرامی‌های اخیر»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1404ش.
• «پلیس در اغتشاشات اخیر از سلاح گرم استفاده نکرده است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 4 بهمن 1404ش.
• «تأکید معاون اول قوه قضاییه بر برخورد قاطع با عوامل اغتشاشات»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 30 بهمن 1404ش.
• «تحلیل جمیله کدیور از ناآرامی های اخیر/ پسر شاه را با چه هدفی وارد ماجرا کردند؟/ پادگان رسانه هایی چون اینترنشنال با مهندسی خشم مردم و «ساده‌سازی» عبور از جمهوری اسلامی، بر تکرار «سرنگونی قریب‌الوقوع» و «نبرد نهایی» تمرکز کردند»، وب‌سایت خبر فوری، تاریخ درج مطلب: 19 بهمن 1404ش.
• «تعداد شهدا و جان‌باختگان حوادث تروریستی اخیر اعلام شد»، خبرگزاری تسینم، تاریخ درج مطلب: 1 بهمن ا404ش.
• «جزئیات جدید از خسارات اغتشاشات در کشور»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 1 بهمن 1404ش.
• «دست‌های آشکار پشت آشوب»، وب‌سایت دیگران، تاریخ درج مطلب: 30 دی 1404ش.
• «دی 1404؛ اغتشاشات مهندسی‌شده با محور اقتصاد، جنگ شناختی و فاز مسلحانه»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 1 بهمن 1404ش.
• «دی ۱۴۰۴ در ایران چه گذشت؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.
• «رهبر انقلاب: فتنه اخیر شبیه به کودتا بود؛ سردسته‌های اغتشاشات در بالا بردن تعداد جان‌باختگان موفق شدند، دل انسان برای این جوانان غافل و بی‌توجه می‌سوزد»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
• «طی اغتشاشات ۳۴ مسجد به آتش کشیده شد/ حمله به مراکز نظامی خط قرمز است»، ایران آنلاین، تاریخ درج مطلب: 22 دی 1404ش.
• «فیلم/ سردار رادان خطاب به اغتشاشاگران: خودتان را تسلیم کنید»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 29 دی 1404ش.
• «ماموریت رسانه ای صداوسیما برای روشنگری ریشه‌های اغتشاشات اخیر و حفظ انسجام ملی»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 29 دی 1404ش.
• «نسخه تجویزی قانون بر‌ای برخورد با اغتشاشگران»، جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.
• «میزان تخریب‌ها و خسارت به اموال عمومی و خصوصی در ناآرامی‌های دی ماه ۱۴۰۴ به تفکیک استان‌ها مشخص شد + تصاویر»، خبرگزاری جماران، تاریخ درج مطلب: 23 دی 1404ش.
• «۳۰ پرده از یک نقشه پیچیده علیه ایران/ از ۱۸ تا ۲۱ دی ‌ماه در ایران چه خبر بود؟»، وب‌سایت افکار نیوز، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1404ش.