ام ابیها: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>اُمّ اَبیها؛</big>''' لقب اعطایی حضرت محمد به فرزندش  فاطمه زهرا.<ref group="دیدگاه">نکات کلی

اُمّ اَبیها از کنیه‌های مشهور [[فاطمه زهرا]]، دختر [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]]، است. بر پایه منابع تاریخی و حدیثی اسلامی، [[حضرت محمد]] او را با این کنیه خطاب می‌کرده‌اند<ref group="دیدگاه">تعا بیر جمع بیانگر احترام به فرد و جهت گیری ارزشی است. بجای آن در مورد مفرد از تعبیر مفرد استفاده شود. در کل متن این مشکل برطرف شود. </ref>. این لقب، به دلیل [[محبت]]، [[دل‌سوزی]] و مراقبت بسیار فاطمه از پیامبر و نقش حمایتی‌ای که مشابه نقشِ یک [[مادر]]، نسبت به پدر خود داشت، پس از دوران حیات پیامبر و فاطمه، در متون مذهبی، [[ادبیات]]، [[فرهنگ عامه]] و همچنین در گفتمان‌های اجتماعی-سیاسی<ref group="دیدگاه">مقصود از گفتمان اگر معنای فوکویی آن باشد که  چنین گفتمانی با دال محوری ام ابیها شکل نگرفته است. اگر مقصود گفتگوهی روزمره است، درست است، ولی کاربرد گفتمان در اینگونه موارد علمی نیست چون گفتمان معنای خاص خود را دارد. ضمن اینکه استفاده از این تعابیر در متن فهم مقاله را برای مخاطبان عمومی دشوار میکند. </ref> جوامع اسلامی، به‌ویژه در میان شیعیان، تحول یافته و کاربردهای متنوعی پیدا کرده است.

== '''واژه‌شناسی''' ==

واژه «اُم» در لغت به معنای مادر، مایه و اصل آمده است<ref group="دیدگاه">از نظر متدولوژی و ترمنولوژی بهتر است که به متون عربی ارجاع داده شود چون ام کلید واژه عربی است. ضمنا عینا از مقاله عالمیان گرفته شده است</ref>.<ref>معین، فرهنگ معین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۹۰.</ref> معنای اصلی «اُم» همان «مادر» است که از لحاظ معنایی گسترش یافته و به هر چیزی که اصل و اساس برای وجود چیزی دیگر یا برای اصلاح و تربیت آن یا سرآغاز چیزی باشد اطلاق شده است.<ref>راغب اصفهانی، المفردات في غريب القرآن، ۱۴۱۲ق، ذیل واژه «اُم».</ref> اُم ‌ابیها از کنیه‌های فاطمه و به‌معنای «مادرِ پدر خویش» است.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref> کنیه‌ای که پیامبر، دخترش را بدان  می‌خوانده است<ref group="دیدگاه">اگر تعریف ام ضرورت دارد، چرا اب هم تعریف نشده است؟ ضمن اینکه ورود به جزیات تعریف ام و اب لازم نیست. جزیات باید در مقاله مادر و پدر بیاید. در اینجا مدخل اصلی ام‌ابیها است. اگر گفته شود که ام به معنای مادر و اب به معنای پدر و معنای ام‌ابیها پدر مادر است کافی است. این واژه از سوی حضرت محمد به دخترش فاطمه زهرا استفاده شده است. دلیل این خطاب، محبت فراوان پیامبر به فاطمه و همچنین نقش حمایتی و عاطفی او نسبت به [[پدر]]، به‌ویژه پس از وفات مادرشان، [[خدیجه]]، است. اینگونه با آوردن پاراگراف اخر بند بعدی از قسمت اول عنوان بعدی بی نیاز میشوید که واقعا هم اضافی است و عنوان بعدی کلا حذف میشود. </ref>.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.</ref> واژه «اُم» معنایی عام‌ و مفهومی دارد و آوردن آن در کنار واژه «ابیها» نشان‌دهنده اهمیت این کنیه است.<ref>گزاره اخیر بیانگر اهمیت است نه تعریف</ref><ref>عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.</ref>

متکلمان و مفسران شیعه، با استناد به این لقب و احادیث مرتبط، بر جایگاه فاطمه زهرا در سلسله [[عصمت]] و [[ولایت]] تأکید کرده‌اند.<ref>یمانی، فاطمه‌زهرا علیه‌السلام،  ۱۳۷۸ش، ص۲۶۹-۲۶۸.</ref> در این دیدگاه، این لقب گاهی به‌منزله نمادی از نقش تکوینی و واسطه فیض فاطمه در ادامه خط [[نبوت]] از طریق ذریه او یعنی [[امامان شیعه]] تفسیر شده است.<ref>رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۴.</ref>

شاعران عرب و نیز فارس‌زبان، از دیرباز تا کنون، از این لقب به‌عنوان یکی از مهم‌ترین صفات حضرت فاطمه بهره برده‌اند.<ref>رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref> در اشعار عرفانی، گاهی «اب» نماد «عقل کل» و «ام» نماد «نفس کل» تلقی شده و این لقب برای بیان مقام جامعیت وجودی فاطمه زهرا به کار رفته است.<ref>حسن‌زاده‌ آملی، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، 1379ش، ص144ش.</ref> بر این پایه، حسن حسن‌زاده آملی این مسئله را در غزلی سروده است:<ref>حسن‌زاده ‌آملی، دیوان اشعار، 1377ش، ص208.</ref>

== وجه تسمیه==

منابع تاریخی و روایی [[شیعیان]] و [[اهل‌سنت]]، نقل می‌کنند که پیامبر، فاطمه زهرا را با لقب اُم‌‌ ابیها خطاب می‌کردند.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.</ref> این گزارش در کتاب‌هایی مانند «الاصابه فی تمییز الصحابه» اثر ابن حجر عسقلانی<ref>عسقلانی، الاصابه فی تمیز الصحابه، 1415ق، ج8، ص۲۶۲.</ref> و «مناقب آل ابی‌طالب» اثر ابن شهرآشوب<ref> ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref> و نمونه‌های دیگر آمده است<ref group="دیدگاه">به نظرم ذکر منابع تاریخ در خود متن هیچ ضرورت ندارد. چون ما در صدد اثبات درستی این واژه نیستیم. صحت استفاده از آن برای ما مسلم است. بلکه ما بدبنال کاربردهای اجتماعی فرهنگی آن هستیم. لذا شما نتیجه را که ذکر کنید کافی است. در نهایت به یک یا دو منبع معتبر ارجاع دهید. </ref>.<ref>الاصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ق، ص۲۹؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۱۹؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفه الأصحاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۸۹۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۲۲۰.</ref> دلیل این خطاب، محبت فراوان پیامبر به فاطمه و همچنین نقش حمایتی و عاطفی او نسبت به [[پدر]]، به‌ویژه پس از وفات مادرشان، [[خدیجه]]، است. <ref>ابن‌عبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.</ref>

ام ابیها برای دختر عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.</ref> و دختر موسی بن جعفر<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.</ref> نیز استفاده شده است، اما از شهرت برخوردار نیست.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%A1-%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7/ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.]</ref>

== شهرت ام ابیها ==

استفاده از لقب<ref group="دیدگاه">پی هم پیشوند نام و لقب همراه ام ابیها ذکر شده ست و این ضرورت ندارد. ام ابیها تنها کافی است. در اول مقاله تعریف شد که این واژه لقب است. </ref> «ام‌ ابیها» به مرور زمان از چارچوب شخصی و خانوادگی فراتر رفته و در بسترهای مختلف فرهنگی و مذهبی معنا یافته است<ref group="دیدگاه">واژه واژه این یک خط کاملا مبهم است. از چارچوب شخص و خانوادگی فراتر رفت یعنی چه؟ در بسترهای مختلف فرهنگی و مذهبی معنا یافته یعنی چه؟ کلمات مصنوعی به نظر می رسد و لازم است که روی تک تک کلمات دقت شود که واضح باشد</ref>:

در دوره‌ معاصر، این لقب گاهی در تحلیل‌های اجتماعی با محوریت جایگاه [[زن]] بازخوانی شده است. برخی از نویسندگان، با استناد به این سیره نبوی، آن را نشانه‌ای از تقدس نقش محبت‌آمیز<ref group="دیدگاه">از عبارت اینگونه فهمیده میشود که بحرانی هم دوره معاصر است. تعابیر اصلاح شود و یا استنادات دقیق بجای خود درج شود که ابهام ایجاد نشود</ref><ref>بحرانی، عوالم العلوم، 1405ق، ج6، ص37.</ref>، مراقبتی<ref>بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۹۴.</ref> و تربیتی زنان در کانون خانواده و حتی در سطح جامعه دانسته‌اند. همچنین، در برخی منابع، شخصیت فاطمه با لقب ام‌‌ ابیها به‌عنوان الگویی برای زنانی که هم‌پای مردان در صحنه‌های اجتماعی و خانوادگی مسئولیت می‌پذیرند، معرفی شده است<ref group="دیدگاه">مطلبی معطوف به نقش سیاسی دیده نشد. وقتی از سیاست سخن گفته میشود پای قدرت در میان است. </ref>.<ref>رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref>

الگوی تربیتی مبتنی بر لقب ام اَبیها و سیره فاطمه زهرا، در ادبیات اسلامی به‌عنوان یک چارچوب مفهومی برای [[روابط خانوادگی]] مطرح شده است. در تبیین این الگو، بر آموزش ارزش‌ها از دوران کودکی، توجه به دختران و استحکام پیوندهای عاطفی درون خانواده تأکید می‌گردد. همچنین، در زندگی زناشویی، مؤلفه‌هایی چون توکل، احترام متقابل، تقسیم کار و ساده‌زیستی به‌عنوان بخشی از این سیره توصیف شده‌اند.<ref>[https://www.qudsonline.ir/news/119315/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA ««ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وب‌سایت قدس.]</ref>

== جایگاه ام‌ ابیها در فرهنگ ایرانیان ==

در حوزه رسانه‌های مذهبی، از شبکه‌های تلویزیونی<ref>[https://qurantv.ir/content/405407 «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وب‌سایت شبکه قرآن و معارف سیما.]</ref> و پایگاه‌های اطلاع‌رسانی تخصصی<ref>[https://www.isna.ir/news/1402090603524/%D9%BE%D8%A7%D8%AF%DA%A9%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D8%B3-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8 «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا(س) به روایت رهبر معظم انقلاب»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>، نرم‌افزارهای جامع مانند نرم‌افزار ام ابیها<ref>[https://hawzah.net/fa/News/View/79196/%D9%86%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D8%B6%D9%87-%D8%B4%D8%AF «نرم‌افزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> تا نشریات مکتوب<ref>[https://elmnet.ir/keyword/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7?pn=1 «کلیدواژه: ام ابیها»، وب‌سایت علم نت.]</ref>، این لقب بازتاب یافته است.

 

نام‌گذاری نهادهای عمومی به ام‌ ابیها، این مفهوم را از حیطه متن و گفتار وارد فضای نشانه‌های بصری و کارکرد اجتماعی نموده است؛ ازجمله نامگذاری مساجد،<ref>[https://neshan.org/maps/places/daf76c29f83b05c57b45bd868e754e20#c32.712-51.700-15z-0p «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان]</ref> حسینیه‌ها،<ref>[https://neshan.org/maps/places/34e29aeffde263c3835cfc79557aa5ae#c35.677-51.407-15z-0p «حسینیه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.]</ref> مدارس،<ref>[https://neshan.org/maps/places/5f0eeb61634533174efdf21c49c023d2#c35.693-51.450-15z-0p «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان.]</ref> کانون‌های فرهنگی، تربیتی<ref>[https://ommeabiha.info/ «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.]</ref> و مؤسسات خیریه.<ref>[https://ommabihacharity.com/ «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»]</ref>

مجمع علمی و فرهنگی ام‌ ابیها در تهران، نیز در راستای اهداف پژوهشی و ترویجی خود اقدام به انتشار یک مجله اختصاصی نموده است.<ref>[https://ommeabiha.info/magommeabiha «مجله علمی و فرهنگی ام ابیها سلام الله علیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.]</ref>  

همچنین، این عنوان، نام یک ناشر فعال در حوزه معارف اسلامی در شهر قم است که با نام انتشارات ام‌ ابیها شناخته می‌شود.<ref>[https://ketab.ir/Publisher/9dddc842-7731-40ff-8bdc-55a679f63d16 «ناشر ام ابیها»، وب‌سایت خانه کتاب و ادبیات ایران.]</ref>

همایش فاطمه بانوی مهر، ام‌ ابیها عنوان مجموعه‌فعالیت‌های فرهنگی اتحادیه جهانی زنان مسلمان با هدف ترویج الگوی فاطمه زهرا در میان بانوان جهان اسلام است.