ام ابیها: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>اُمّ ابیها؛</big>''' لقب اعطایی حضرت محمد به فرزندش  فاطمه زهرا.

اُم ابیها (به‌معنای «مادرِ پدر خویش») از القاب منسوب به فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام است. بر پایه منابع تاریخی و روایی شیعه و اهل‌سنت، این لقب از سوی پیامبر اسلام برای فاطمه به‌کار رفته و معمولاً در پیوند با رابطه عاطفی و نقش حمایتی او نسبت به پدر، به‌ویژه پس از درگذشت خدیجه، تبیین شده است. این لقب در تفسیرهای کلامی و فرهنگی، گاه به‌صورت نمادین و با تأکید بر جایگاه فاطمه زهرا در سنت اسلامی، به‌ویژه در پیوند با خانواده، تربیت و استمرار معنوی پیام نبوی، مورد توجه قرار گرفته و بازتاب‌هایی در ادبیات دینی و فرهنگ معاصر ایران داشته است.

واژه اُمّ در لغت به‌معنای مادر، اصل و مبدأ است<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۸۵.    </ref> و در کاربردهای گسترده‌تر به هر آنچه منشأ، بنیاد یا سرآغاز چیزی باشد اطلاق می‌شود.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%A1-%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7/ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۱.]</ref> اُم ابیها از کنیه‌های فاطمه زهرا و به‌معنای «مادرِ پدر خویش» است.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref> بر پایه منابع تاریخی و روایی شیعه و اهل‌سنت، پیامبر اسلام فاطمه را با این لقب خطاب می‌کردند<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸؛ الاصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ق، ص۲۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۲۲۰.</ref> که معمولاً به محبت ویژه پیامبر و نقش حمایتی و عاطفی فاطمه نسبت به پدر، به‌ویژه پس از وفات خدیجه، نسبت داده می‌شود.<ref>ابن‌عبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.</ref>  

لقب ام ابیها در موارد محدودی برای برخی زنان دیگر، ازجمله دختر عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.</ref> و دختر موسی بن جعفر<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.</ref> نیز گزارش شده، اما شهرت آن به فاطمه زهرا اختصاص دارد.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%A1-%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7/ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.]</ref>

در تفسیرهای کلامی و تفسیری شیعه، این لقب گاه در پیوند با جایگاه فاطمه زهرا در تداوم خط ولایت و نیز عصمت او تفسیر شده است.<ref>یمانی، فاطمه‌زهرا سلام الله علیها،  ۱۳۷۸ش، ص۲۶۹-۲۶۸.</ref> در این تفسیر، لقب ام ابیها گاه به‌صورت نمادین و در پیوند با نقش فاطمه زهرا در تداوم معنوی خط نبوت از طریق ذریه او، یعنی امامان شیعه، تفسیر شده است.<ref>رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۴.</ref> در شماری از مطالعات، نیز گاه به‌منزله نمادی از مسئولیت نسبت به تداوم رسالت و نبوت<ref>[https://basijnews.ir/fa/news/9409748/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87%D8%B3%D8%A7%D8%B5%D9%84-%D9%88-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%AA-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D9%86%D8%B5%D8%B1-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA ««ام ابیها» یعنی؛ فاطمه(س)اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت است»، وب‌سایت خبرگزاری بسیج.]</ref> و با تعبیرهایی مانند مادر رسالت به‌کار رفته است.<ref>[https://gil.nahad.ir/%D8%A2%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D9%88-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B2%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B5%DB%8C%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B7%D9%87%D8%B1(%D8%B3)-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «فاطمیه روزهای حزن اهل بیت در مصیبت مادر رسالت و همسر ولایت حضرت زهرای اطهر(س) است»، وب‌سایت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، علوم پزشکی گیلان.]</ref> برخی پژوهش‌ها نیز به نقش حمایتی و عاطفی فاطمه زهرا نسبت به پیامبر اشاره کرده و مصادیقی مانند همراهی در دشواری‌ها را برجسته کرده‌اند. در این دیدگاه‌ها، از فاطمه به‌عنوان الگویی برای مسئولیت‌پذیری اجتماعی زنان یاد شده است.<ref>رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref>  

در ادبیات اسلامی، سیره فاطمه زهرا و لقب ام ابیها به‌عنوان چارچوبی مفهومی برای الگوهای تربیتی و خانوادگی مطرح شده است. این رویکرد بر تقویت پیوندهای عاطفی خانواده، توجه به تربیت فرزندان و اصولی مانند احترام متقابل، تقسیم کار در خانه و ساده‌زیستی در زندگی خانوادگی تأکید دارد.<ref>[https://www.qudsonline.ir/news/119315/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA ««ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وب‌سایت قدس.]</ref>

== کاربرد لقب ام ابیها در فرهنگ معاصر ایران ==

لقب ام ابیها در ادبیات عربی و فارسی، به‌ویژه در شعر دینی و عرفانی، به‌عنوان یکی از القاب شناخته‌شده فاطمه زهرا<ref>رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref> و برای بیان جامعیت وجودی فاطمه زهرا به کار رفته است،<ref>حسن‌زاده‌ آملی، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، 1379ش، ص144ش.</ref> ازجمله، حسن حسن‌زاده آملی در غزل خود از تعبیر «نفس کل» برای او استفاده کرده است.<ref>حسن‌زاده ‌آملی، دیوان اشعار، 1377ش، ص208.</ref>

کیست مانند تو فرزند کریم الابوین                              نفس کل مادری و عقل کل او را پدری

افزون بر این، لقب ام‌ ابیها در فرهنگ دینی و اجتماعی ایران در عرصه‌های گوناگون به‌کار می‌رود. این عنوان در رسانه‌های مذهبی<ref>[https://qurantv.ir/content/405407 «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وب‌سایت شبکه قرآن و معارف سیما.]</ref> <ref>[https://www.isna.ir/news/1402090603524/%D9%BE%D8%A7%D8%AF%DA%A9%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D8%B3-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8 «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا(س) به روایت رهبر معظم انقلاب»، وب‌سایت ایسنا.]</ref> <ref>[https://hawzah.net/fa/News/View/79196/%D9%86%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D8%B6%D9%87-%D8%B4%D8%AF «نرم‌افزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>و منابع علمی،<ref>[https://elmnet.ir/keyword/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7?pn=1 «کلیدواژه: ام ابیها»، وب‌سایت علم نت.]</ref> در آیین‌ها و مناسک مذهبی شیعی<ref>لطفی، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶.</ref> و نیز در نام‌گذاری نهادها و فضاهای عمومی مانند مساجد،<ref>[https://neshan.org/maps/places/daf76c29f83b05c57b45bd868e754e20#c32.712-51.700-15z-0p «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان]</ref> حسینیه‌ها،<ref>[https://neshan.org/maps/places/34e29aeffde263c3835cfc79557aa5ae#c35.677-51.407-15z-0p «حسینیه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.]</ref> مدارس،<ref>[https://neshan.org/maps/places/5f0eeb61634533174efdf21c49c023d2#c35.693-51.450-15z-0p «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان.]</ref> کانون‌های فرهنگی، تربیتی<ref>[https://ommeabiha.info/ «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.]</ref> و مؤسسات خیریه.<ref>[https://ommabihacharity.com/ «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»]</ref> کاربرد دارد.

همچنین همایش فاطمه، بانوی مهر؛ ام‌ ابیها عنوان مجموعه‌ای از همایش‌های فرهنگی با محور ترویج الگوی فاطمه زهرا در میان بانوان جهان اسلام است که تاکنون در سه نوبت برگزار شده است. این همایش در سال‌های ۱۳۹۳ش در تهران، با تقدیر از بانوان مسلمان از چند کشور،<ref>[https://www.isna.ir/amp/93013113327/ «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، وب‌سایت ایسنا.]</ref> ۱۳۹۵ش با محوریت ترویج الگوی سبک زندگی فاطمی در 11 کشور از جمله انگلیس، بحرین و افغانستان<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/423297/%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DB%B1%DB%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF «سلسه همایش‌های «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، وب‌سایت خبرگزاری رسا.]</ref> و ۱۳۹۶ش در اهواز، با محور معاصرسازی الگوهای دینی برگزار شده است.<ref>[https://www.taghribnews.com/fa/report/318206/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%AE%D8%B5%D8%B5%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «گزارشی از همایش بین‌المللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وب‌سایت تقریب.]</ref>

کنگره ادبی ام ابیها نیز رویدادی ادبی-دینی است که به‌صورت سالانه برگزار شده است. مدرسه علمیه بانو امین در شهر [[تهران]] آن را برگزار کرده تا با محوریت شخصیت فاطمه زهرا، به تربیت بانوان اهل قلم، متعهد و متخصص در حوزه‌های شعر و داستان بپردازد. براساس داده‌های موجود در پایگاه‌های اطلاع‌رسانی، مستندات چهارمین،'''<ref>[https://shahrestanadab.com/Content/ID/6828/%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%83%D9%86%DA%AF%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D9%87%D8%A7%D8%B3--%D9%88%D9%8A%DA%98%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D9%84%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 «چهارمين كنگره ادبي ام ابيها(س) ويژه خواهران طلبه کشور»، وب‌سایت شهرستان ادب.]</ref>''' پنجمین'''<ref>[http://hvasl.ir/news/36691 «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها(س) برگزار می شود»، وب‌سایت حلقه وصل.]</ref>''' و ششمین'''<ref>[https://howzehtehran.ir/1bD2XW «ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وب‌سایت مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.]</ref>''' کنگره ادبی موجود و اطلاعات مربوط به دوره‌های اول تا سوم موجود نیست.