صفحهای تازه حاوی «'''فرهنگ رسانهای'''؛» ایجاد کرد |
ابرابزار |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''فرهنگ رسانهای'''؛ | {{درشت|'''فرهنگ رسانهای'''}}؛ نظام فرهنگی غالب جهانی و شکلدهندهٔ هویت، ارزشها و سبک زندگی. | ||
فرهنگ رسانهای (Media Culture)، به مجموعهای از نگرشها، ارزشها، شیوههای زیست و الگوهای رفتاری گفته میشود که تحتتأثیر رسانههای جمعی شکل میگیرند و در تعامل میان تولیدکنندگان، فناوریهای رسانهای و مخاطبان گسترش مییابند. این مفهوم بر نقش رسانهها در ساخت معنا، بازنمایی واقعیت، شکلدهی هویتهای فردی و جمعی و تأثیرگذاری بر سیاست، اقتصاد و زندگی روزمره تأکید دارد. فرهنگ رسانهای همچنین به شیوههایی میپردازد که رسانهها از طریق آنها قدرت نمادین تولید کرده و بر فرآیندهای اجتماعی، سبکهای زندگی و مصرف فرهنگی اثر گذاشته و نیز در پیوند با مطالعات فرهنگی، ارتباطات و نقد رسانه بررسی میشود. | |||
== تعریف فرهنگ رسانهای == | |||
فرهنگ رسانهای به مجموعهای از معانی، هویتها و الگوهای رفتاری گفته میشود که در بستر رسانههای جمعی، بهویژه رسانههای نوین دیجیتال، تولید و بازتولید میشوند.<ref>[https://civilica.com/doc/1491004/ سعیدی، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، 1401ش، ص4-5.]</ref> این فرهنگ با اتکا بر رسانههایی مانند تلویزیون، رادیو، سینما و پلتفرمهای آنلاین، نقش محوری در ساخت هویت جمعی و فردی ایفا کرده و بهدلیل گسترهٔ نفوذ خود، گرایش به ایجاد نوعی فرهنگ غالب و همگونساز دارد.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص185.]</ref> | |||
== اهمیت فرهنگ رسانهای == | |||
اهمیت فرهنگ رسانهای در تأثیری است که بر شکلدهی رفتار اجتماعی، ذائقهٔ فرهنگی و شیوههای ادراک جوانان و مخاطبان دارد. در جهان مصرفی امروز، رسانهها نهتنها ابزار انتقال پیام بلکه بخشی از فرایند آموزش فرهنگی بوده و چارچوب قضاوتها، سبک زندگی، مدیریت بدن، مد و انتخابهای ارزشی را سامان میدهند؛ بهگونهای که در برخی حوزهها جایگزین نهادهای سنتی در فرایند هویتسازی شدهاند.<ref>[https://qjmn.farhang.gov.ir/article%2053559.html ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31.]</ref> | |||
== ماهیت و ویژگیهای فرهنگ رسانهای == | |||
ماهیت فرهنگ رسانهای با نفوذ فناوریهای ارتباطی و شبکهایشدن جامعه پیوند داشته<ref>[https://virgool.io/@masihreyhani/سواد-رسانه-ای-cmos1cjqhfwt ریحانی، «فرهنگ و سواد رسانهای»، وبسایت ویرگول.]</ref> و بهعنوان فرهنگی فراگیر، پیامهای خود را به بخش جداییناپذیر زندگی روزمره بدل کرده است.<ref>[https://civilica.com/doc/1491004/ سعیدی، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، 1401ش، ص4-5.]</ref> این فرهنگ با اشاعهٔ «فرهنگ متوسط» برای مخاطبان انبوه، بر روند همگرایی و جهانی شدن تأثیر گذاشته<ref>[https://www.tebyan.net/news/370813/فرهنگ-رسانه-و-رسانه-فرهنگی «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان.]</ref> و از سوی دیگر، تحت سلطهٔ اقتصاد نمایش، اطلاعات و رویدادهای اجتماعی را بهصورت روایتهایی جذاب و سرگرمکننده بازتولید میکند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/148195/فرهنگ-رسانه-ای-و-پیروزی-نمایش داگلاس، «فرهنگ رسانهای و پیروزی نمایش»، 1385ش، ص1-15.]</ref> در این چارچوب، رسانهها از طریق برجستهسازی نمایش، تبلیغات و تجاریسازی نمادها، نقش تعیینکنندهای در شکلدهی ادراک عمومی و مدیریت توجه جمعی دارند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/148195/فرهنگ-رسانه-ای-و-پیروزی-نمایش داگلاس، «فرهنگ رسانهای و پیروزی نمایش»، 1385ش، ص16-35.]</ref> | |||
== کارکردها و بازنماییهای محوری == | |||
رسانهها فعالانه در ساخت و دگرگونی فرهنگ مشارکت کرده و مواد لازم را برای شکلگیری هویت و معنا فراهم میکنند.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص185.]</ref> | |||
=== هویت و سبک زندگی === | |||
محصولات فرهنگ رسانهای ابزارهایی کلیدی هستند که افراد از طریق آنها هویت خود را میسازند. این رسانهها با تأثیرگذاری بر جهانبینی و ارزشهای افراد، چارچوب قضاوتها، شناخت و سبک زندگی آنها را شکل میدهند مانند تعیین تصورات خوب و بد. فرهنگ رسانهای همچنین بهعنوان ابزاری برای آموزش فرهنگی و جامعهپذیری عمل کرده، نحوهٔ تفکر و رفتار را آموزش داده<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص197-201.]</ref> و افراد را با نظام غالب هنجارها و ارزشها هماهنگ میسازد که این امر به ایجاد همنوایی در جامعه و انتقال میراث فرهنگی کمک میکند.<ref>[https://sepidarnews.ir/yaddasht/308935-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%B1-%D8%AF%D9%88-%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A3%D8% «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز.]</ref> علاوه بر آن، مصرف رسانه با مدیریت بدن شامل رژیمها و مد مرتبط بوده و بر انتخابهای ارزشی جوانان تأثیر میگذارد.<ref>[https://qjmn.farhang.gov.ir/article%2053559.html ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31.]</ref> | |||
=== سلطه و قدرت === | |||
فرهنگ رسانهای با بازنمایی قدرت مشخص میکند که چهکسی قدرتمند و چهکسی فاقد آن بوده و به قانونیسازی قدرت موجود کمک میکند. ایدئولوژیهایی همچون طبقه، جنسیت و نژاد از طریق محصولات رسانهای فعال شده و روابط سلطه و تابع را بازتولید میکنند. برای مثال، نمایشهای رسانهای میتوانند بهطور مداوم قدرت را برای یک گروه خاص قانونی جلوه داده و همزمان، گونههای فرهنگی در این رسانهها هم در جهت گسترش این سلطه و هم در جهت توانمندسازی افراد برای مقاومت در برابر آن بهکار میروند.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص197-201.]</ref> | |||
== پیامدهای فرهنگی و اجتماعی فرهنگ رسانهای == | |||
نفوذ کامل فرهنگ رسانهای، زندگی فردی و اجتماعی را دگرگون ساخته و پیامدهای متعددی دارد. | |||
=== تأثیرات بر نسل جوان و نظام آموزشی === | |||
فرهنگ رسانهای نیروی محرکهٔ رفتارهای اجتماعی جوانان بوده<ref>[https://qjmn.farhang.gov.ir/article%2053559.html ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31.]</ref> و با ایجاد تضاد ارزشی مانند فردگرایی جهانی در مقابل جمعگرایی بومی، کارکرد تربیتی نظام آموزشی را تضعیف میکند.<ref>[https://civilica.com/doc/2407494/ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص75-78.]</ref> برای مقابله با این تأثیر، لازم است آموزش سواد رسانهایِ انتقادی ارائه شود تا جوانان بتوانند محتوای رسانهای را آگاهانه و گزینشگرانه با معیارهای بومی ارزیابی کنند.<ref>[https://civilica.com/doc/2407494/ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.]</ref> | |||
=== نفوذ هوش مصنوعی در فرهنگ رسانهای کودکان === | |||
فناوری هوش مصنوعی (AI) از طریق رسانهها و اسباببازیهای هوشمند، بهصورت فزایندهای در زندگی کودکان نقش پیدا کرده و نحوهٔ مصرف رسانه را تغییر داده است. این فناوری، محتوای شخصیسازیشده ارائه میدهد و با کودکان تعامل دارد.<ref>[https://civilica.com/doc/2384063/ فرجی، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، 1403ش، چکیده.]</ref> | |||
# تغییر چشمانداز: ادغام هوش مصنوعی، شیوههای جدیدی از تولید محتوا، تجربیات شخصیسازیشده و فناوریهای تعاملی مانند واقعیت مجازی (VR) و واقعیت افزوده (AR) را معرفی کرده است.<ref>[https://civilica.com/doc/2384063/ فرجی، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، 1403ش، ص587.]</ref> | |||
# عوامل تعاملی: چهار عامل تعاملی در شکلدهی فرهنگ رسانهای کودکان در مواجهه با هوش مصنوعی نقش دارند از جمله «مواد هوش مصنوعی»<ref>AI Materials.</ref> شامل سختافزارها و اپلیکیشنها، «مفاهیم رسانهای»<ref>Media Concepts.</ref> شامل مفاهیم ضمنی و ناخودآگاه القا شده، «تولید رسانهای»<ref>Media Production.</ref> شامل واکنش کودک در استفاده از ابزارهای تعاملی و تولید محتوا و «تحلیل رسانهای»<ref>Media Analysis.</ref> شامل انطباق اطلاعات دریافتی با تحلیلهای کودکانه بهدلیل کمبود سواد رسانهای.<ref>[https://civilica.com/doc/2384063/ فرجی، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، 1403ش، ص588-589.]</ref> | |||
=== تقابل با خردهفرهنگها === | |||
خردهفرهنگها گروههای کوچکتر با هویت و ارزشهای متمایز هستند که انگیزهٔ آنها ابراز هویت منحصربهفرد یا مقاومت در برابر جریان اصلی است. رابطهٔ میان این خردهفرهنگها و فرهنگ رسانهای دوسویه تعریف میشود.<ref>[https://civilica.com/doc/1491004/ سعیدی، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، 1401ش، ص7-12.]</ref> | |||
# جذب و تسخیر: رسانهها، عناصر خردهفرهنگها مانند مد و موسیقی را تجاریسازی کرده و با عمومیسازی، معنای اعتراضی آنها را خنثی و مصرفی میکنند. | |||
# مقاومت و کنش متقابل: خردهفرهنگها برای جلوگیری از همگونسازی، از زبانهای رمزی و استفاده خلاقانه از فضای مجازی بهره میبرند. | |||
# بازتولید: تصویرسازی خاص رسانهها مانند برچسبزنی هنجارشکن بهصورت غیرمستقیم به تقویت مرزها و هویت خردهفرهنگها کمک میکند.<ref>[https://civilica.com/doc/1491004/ سعیدی، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، 1401ش، ص7-12.]</ref> | |||
== رسانهٔ فرهنگی در بستر ایرانی == | |||
رسانهٔ فرهنگی بهعنوان مهمترین ابزار ارتباطی، رعایت منطق و اهداف برگرفته از مبانی نظری و سیاستهای فرهنگی را میطلبد. | |||
=== مشکلات ساختاری و حرفهای === | |||
رسانههای ایرانی در مواجهه با فرهنگ رسانهای با دو چالش اصلی روبهرو هستند: نخست، خلأ نظری ناشی از نبود تعریف روشن از کارکرد رسانه در چارچوب ارزشهای اسلامی-ایرانی که میتواند به بحران هویت فرهنگی بینجامد و دوم، عوامگرایی حرفهای که در آن رسانهها برای جذب مخاطب و بقای اقتصادی به تازگی، جنجالآفرینی و حادثهپروری گرایش پیدا کرده و گاه از ارزشهای فرهنگی فاصله میگیرند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/370813/فرهنگ-رسانه-و-رسانه-فرهنگی «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان.]</ref> | |||
=== اصول اخلاقی و مدیریت رسانهای === | |||
مدیریت رسانهای در ایران بر چهار رکن استوار است: اخلاق رسانهای با تأکید بر حقگرایی و اتقان منابع؛<ref>[https://www.tebyan.net/news/370813/فرهنگ-رسانه-و-رسانه-فرهنگی «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان.]</ref> توسعهٔ رسانهای ملی برای تقویت هویت و کاهش نفوذ فرهنگی بیگانه؛<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/94453/توسعه-رسانه-ای-و-تهدیدهای-نرم «توسعۀ رسانهای و تهدیدهای نرم»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> گردش آزاد اطلاعات و پاسخگویی بهمنظور اعتمادسازی و جلوگیری از انحصار رسانهای<ref>[https://www.irna.ir/news/81831438/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AA%D8%A3%D8%AB%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8% «فرهنگسازی رسانهای متأثر از گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> و تولید محتوای قوی داخلی همچون فیلم و سریال متناسب با باورهای بومی برای تقویت منابع داخلی در برابر جذابیت رسانههای خارجی.<ref>[https://www.balagh.ir/content/6146 محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ.]</ref> | |||
=== ماهیت جهان-محلی رسانهٔ ایرانی === | |||
رسانهٔ ایرانی در تعامل همزمان با فرهنگ بومی و جریانهای جهانی شکل میگیرد. این ویژگی «جهانـمحلی» نشان میدهد که رسانه نه فقط بازتابدهندهٔ سنت یا مدرنیته بلکه عرصهای برای ترکیب، مذاکره و بازتولید محتوا براساس نیازهای محلی در چارچوب تغییرات جهانی است.<ref>[https://hamshahritraining.ir/article/3685/ایرانی-شدن-فرهنگ-رسانه «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری.]</ref> | |||
== سواد رسانهای و چارچوب تحلیل == | |||
حضور فراگیر فرهنگ رسانهای، لزوم درک، تفسیر و نقد پیامهای آن را حیاتی میسازد.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص185.]</ref> | |||
=== تمایز فرهنگ رسانهای و سواد رسانهای === | |||
فرهنگ رسانهای شامل الگوهای زندگی، تولیدات و هنجارهای حاکم بر مصرف رسانه بوده که میتواند موجب شکلگیری عادتها و رفتارهای رسانهای شود.<ref>[https://virgool.io/@masihreyhani/سواد-رسانه-ای-cmos1cjqhfwt ریحانی، «فرهنگ و سواد رسانهای»، وبسایت ویرگول.]</ref> در مقابل، سواد رسانهای مهارتی فعال و دفاعی است که توانایی تشخیص رسانههای معتبر، بررسی صحت پیامها و استفادهٔ هدفمند از محتوا را فراهم کرده و امکان مقاومت در برابر القاهای نادرست فرهنگی و اجتماعی را ایجاد میکند.<ref>[https://civilica.com/doc/2407494/ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.]</ref> | |||
=== چارچوب سهجانبه تحلیل انتقادی === | |||
چارچوب سهجانبه تحلیل انتقادی برای بررسی فرهنگ رسانهای شامل سه بعد است: «اقتصاد سیاسی فرهنگ» که به نقش شرکتهای ارتباطی بزرگ در تولید و توزیع محتوای فرهنگی میپردازد، «تحلیل متن» که آثار را برای شناسایی گفتمانها، مواضع ایدئولوژیک و روایتها مطالعه میکند و «دریافت و استفادهٔ مخاطبان» که اثرات واقعی محتوا بر مخاطبان و تغییرات احتمالی در فهم و استفاده از پیامها را بررسی میکند.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص201-203.]</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
== منابع == | |||
* «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری، تاریخ بارگذاری: ۱۵ مهر ۱۳۹۲ش. | |||
* «توسعهٔ رسانهای و تهدیدهای نرم»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۱ آذر ۱۴۰۴ش. | |||
* خدابنده بایگی، ایمان، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، جامعه، فرهنگ، رسانه، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۳۴، ۱۳۹۹ش. | |||
* خورابلو، فاطمه و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، مجلهٔ یافتههای پیشروان علوم تربیتی و آموزشی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۷، ۱۴۰۳ش. | |||
* داگلاس، کنر، «فرهنگ رسانهای و پیروزی نمایش»، رسانه، بهترجمهٔ اسماعیل یزدانپور، شمارهٔ ۶۷، ۱۳۸۵ش. | |||
* ذکایی، محمدسعید، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، فصلنامهٔ رسانه، دورهٔ ۲۳، شمارهٔ ۳، پیاپی ۸۸، ۱۳۹۱ش. | |||
* ریحانی، مسیح، «فرهنگ و سواد رسانهای»، وبسایت ویرگول، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۴ش. | |||
* سعیدی، محسن، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، نهمین کنفرانس بینالمللی علوم انسانی، اجتماعی و سبک زندگی»، ۱۴۰۱ش. | |||
* فرجی، مهران، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، سومین کنفرانس فضای سایبری، ۱۴۰۳ش. | |||
* «فرهنگ رسانه و رسانهٔ فرهنگی»، وبسایت تبیان، تاریخ بازدید: ۱۱ آذر ۱۴۰۴ش. | |||
* «فرهنگسازی رسانهای متأثر از گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱۸ آبان ۱۳۹۴ش. | |||
* «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز، تاریخ بارگذاری: ۲۳ مرداد ۱۴۰۳ش. | |||
* محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ، تاریخ بارگذاری: ۲۶ اسفند ۱۳۹۴ش. | |||
