پرش به محتوا

صدیقه وسمقی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۱۳۰ ویرایش‌ها
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۱۳۰ ویرایش‌ها
خط ۴: خط ۴:
[[صدیقه وسمقی]] در گذشته به عنوان شاعر و فعال سیاسی_ مدنی بیشتر شناخته می‌شد اما در دو دهه اخیر به‌خصوص با انتشار کتاب‌هایی نظیر "[[زن]]، فقه، اسلام"،"بضاعت فقه" و "بازخوانی شریعت" چهره‌ی تازه‌ای از او در عرصه اجتماعی و دینی ظهور و بروز کرده و حالا او بیشتر به عنوان یک نواندیش دینی شناخته می‌شود که نوک پیکان انتقادهایش به سوی فقه و فقیهان، نابرابری‌های حقوق [[زنان]] و حالا به سوی پیامبران توحیدی نشانه رفته است.
[[صدیقه وسمقی]] در گذشته به عنوان شاعر و فعال سیاسی_ مدنی بیشتر شناخته می‌شد اما در دو دهه اخیر به‌خصوص با انتشار کتاب‌هایی نظیر "[[زن]]، فقه، اسلام"،"بضاعت فقه" و "بازخوانی شریعت" چهره‌ی تازه‌ای از او در عرصه اجتماعی و دینی ظهور و بروز کرده و حالا او بیشتر به عنوان یک نواندیش دینی شناخته می‌شود که نوک پیکان انتقادهایش به سوی فقه و فقیهان، نابرابری‌های حقوق [[زنان]] و حالا به سوی پیامبران توحیدی نشانه رفته است.
==زندگی‌نامه==
==زندگی‌نامه==
صدیقه وسمقی در بیستم اسفند ماه ۱۳۴۰ش در تهران به دنیا آمد و دوران کودکی و نوجوانی خود را در همین شهر گذراند.<ref>[https://bookroom.ir/people/2125/%D8%B5%D8%AF%DB%8C%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%85%D9%82%DB%8C «صدیقه وسمقی»، وب‌سایت پاتوق کتاب فردا]</ref> او در سال ۱۳۵۹ش دیپلم ریاضی گرفت و سپس به مدت سه سال در مدرسه عالی شهید مطهری به تحصیل دروس حوزوی پرداخت. در سال ۱۳۶۲ش وارد دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۶۵ش مدرک کارشناسی الهیات را دریافت کرد و در همان سال موفق به کسب مدرک کارشناسی ارشد نیز شد. تحصیلات خود را ادامه داد تا این که در اردیبهشت ۱۳۷۷ش دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی را از دانشگاه تهران گرفت.<ref>[https://bookroom.ir/people/2125/%D8%B5%D8%AF%DB%8C%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%85%D9%82%DB%8C «صدیقه وسمقی»، وب‌سایت پاتوق کتاب فردا]</ref>


=== تولد ===
== دیدگاه‌های صدیقه وسمقی ==
صدیقه وسمقی در بیستم اسفند ماه ۱۳۴۰ش در تهران به دنیا آمد و دوران کودکی و نوجوانی خود را در همین شهر گذراند.<ref>[https://bookroom.ir/people/2125/%D8%B5%D8%AF%DB%8C%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%85%D9%82%DB%8C «صدیقه وسمقی»، وب‌سایت پاتوق کتاب فردا]</ref>


=== تحصیلات ===
=== منشأ انسانی نهاد پیامبری ===
او در سال ۱۳۵۹ش دیپلم ریاضی گرفت و سپس به مدت سه سال در مدرسه عالی شهید مطهری به تحصیل دروس حوزوی پرداخت. در سال ۱۳۶۲ش وارد دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۶۵ش مدرک کارشناسی الهیات را دریافت کرد و در همان سال موفق به کسب مدرک کارشناسی ارشد نیز شد. تحصیلات خود را ادامه داد تا این که در اردیبهشت ۱۳۷۷ش دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی را از دانشگاه تهران گرفت.<ref>[https://bookroom.ir/people/2125/%D8%B5%D8%AF%DB%8C%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%85%D9%82%DB%8C «صدیقه وسمقی»، وب‌سایت پاتوق کتاب فردا]</ref>
وسمقی بر این باور است که نهاد پیامبری، برساخته‌ی انسان است و نه انتصابی از جانب خداوند. طبق این دیدگاه، پیامبر فردی است در جست‌وجوی حقیقت که مسیر رسیدن به خدا را شخصاً پیموده و پس از کسب شرایط لازم، مدعی پیامبری شده و دینی را بنیان نهاده است. در واقع، پیامبری یک «انکشاف انسانی» و تجربه‌ای است که از درون فرد جوشیده است.<ref>[https://www.zeitoons.com/95697 یزدانی، «'''نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»'''»، وب‌سایت زیتون.]</ref>


=== فعالیت‌ها ===
=== تکامل تاریخی تلقی از خدا ===
وسمقی از آغاز جنگ تحمیلی در جبهه‌ها حضور می‌یافت و در خطرناک‌ترین مناطق جنگی از جمله خطوط مقدم به شعرخوانی می‌پرداخت. فعالیت‌های فرهنگی او از نخستین روزهای انقلاب در کانون فرهنگی نهضت اسلامی آغاز شد و در مکان‌هایی مانند مؤسسه فلسفه و حکمت و کارگاه هنر خیابان فلسطین که بعدها به حوزه هنری تبدیل شد، ادامه یافت. اشعارش در نشریات مختلف کشور منتشر شده و با نهادهایی مانند حوزه هنری تهران، روزنامه اطلاعات، مجله سروش و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان همکاری داشته است. از ۱۳۷۰ش در دانشگاه‌های الزهرا و تهران تدریس می‌کند و اکنون عضو هیأت علمی دانشکده الهیات دانشگاه تهران است. مقالات متعدد اجتماعی-سیاسی از او در نشریات کشور به چاپ رسیده و چندین سفر فرهنگی به کشورهایی مانند هند، لبنان و آفریقا داشته است. همچنین در ۱۳۷۷ش با رأی مردم تهران به عضویت شورای شهر تهران درآمد.<ref>[https://bookroom.ir/people/2125/%D8%B5%D8%AF%DB%8C%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%85%D9%82%DB%8C «صدیقه وسمقی»، وب‌سایت پاتوق کتاب فردا]</ref>  
او با استناد به یافته‌های باستان‌شناسی و تاریخ ادیان، فرآیند دین‌داری را یک پدیده تکاملی می‌داند. از نظر او، فهم بشر از امر قدسی از مراحل ابتدایی مانند روح‌پرستی و جانورپرستی آغاز شده و همگام با تکامل تمدن و معیشت (مانند کشف کشاورزی)، به بت‌پرستی، چندخدایی و در نهایت به یکتاپرستی رسیده است. او عدم وجود شواهد باستان‌شناسی از توحید در اعصار اولیه را دلیلی بر متأخر بودن این مفهوم می‌داند.<ref>[https://www.zeitoons.com/95697 یزدانی، «'''نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»'''»، وب‌سایت زیتون.]</ref>


==دیدگاه==
=== نفی صدور احکام و قوانین از جانب خداوند ===
آخرین نوشته خانم وسمقی کتاب «مسیر پیامبری» است که دیدگاه ایشان را در مساله وحی، نبوت و پیامبر مشخص می‌کند و این دیدگاه پایه مساله‌پردازی ایشان در حوزه زن و [[خانواده]] قرار می‌گیرد.کتاب "مسیر پیامبری" با بررسی تاریخی ادیان توحیدی و غیرتوحیدی به طور مشخص می‌گوید "وجود انبیای الهی از آغاز خلقت آدم، صرفا یک ادعا است که با گزاره‌های تاریخی و یافته‌های علمی سازگاری ندارد" و نتیجه می‌گیرد "پیامبری نهادی برساخته انسان است".<ref>وسمقی، صدیقه، «در 'مسیر پیامبری'؛ رابطه خدا و پیامبر »، بی بی سی فارسی</ref>
وسمقی معتقد است که بیان احکام و قوانین حقوقی توسط خداوند نه رخ داده و نه با اصول عدل و عقل سازگار است. به باور او، ارزیابی عملکرد انسان‌ها بر اساس احکام منتسب به پیامبران (مانند تازیانه یا قطع ید) امری تبعیض‌آمیز است. معیار واحد برای قضاوت درباره انسان، «عقل و قوه تشخیص» فطری است که در همه افراد وجود دارد.<ref>[https://www.zeitoons.com/95697 یزدانی، «'''نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»'''»، وب‌سایت زیتون.]</ref>


او در صفحه ۱۴۲ کتاب می‌نویسد "من وحی را نه انکشاف خداوند بلکه انکشاف فهم انسان از خدا و هستی می‌دانم" و بر این باور است که مسیر پیامبری از بالا به پایین نیست و از پایین به بالا است و به عبارتی این موضوع را که پیامبران برگزیده خداوند هستند، رد می‌کند.  
=== نقد وثاقت تاریخی و زبانی وحی ===
او در تداوم پیام الهی تردید کرده و معتقد است پیام‌های منتسب به پیامبران به‌گونه‌ای دقیق و خدشه ناپذیر به آیندگان نرسیده است. از نظر او، وجود تعارض میان برخی گزاره‌های کتب مقدس (مانند مدت زمان خلقت در قرآن) با یافته‌های علمی تجربی، نشان‌دهنده آن است که این متون بازتاب‌دهنده دانش و فرهنگ زمانه خود بوده‌اند و نمی‌توان تمام جزئیات آن‌ها را وحی مطلق و فراتاریخی دانست.<ref>[https://www.zeitoons.com/95697 یزدانی، «'''نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»'''»، وب‌سایت زیتون.]</ref>


او می‌گوید آنچه پیامبران به عنوان وحی به مردم گفته‌اند صحت ندارد و یا امکان تایید آن وجود ندارد از این رو آنچه به عنوان "وحی" از جانب خدا مطرح می‌شود درست نیست و هیچ دلیل و سند قطعی نداریم که بگوید خدا، قصد انتقال پیامش را داشته به جز گفته پیامبرانی که خودشان را برگزیده خداوند دانسته‌اند.<ref>وسمقی، صدیقه، «در 'مسیر پیامبری'؛ رابطه خدا و پیامبر »، بی بی سی فارسی</ref>
=== '''نقد تاریخ‌مندی و اعتبار سنتی فقه''' ===
وسمقی معتقد است بسیاری از قوانینی که سیزده قرن به عنوان احکام قطعی اسلام معرفی شده‌اند (مانند تفاوت دیه زن و مرد یا جواز تعدد زوجات)، لزوماً برخاسته از حقیقت شریعت نیستند، بلکه برآمده از استنباط‌های بشری فقها در بستر تاریخی خاص بوده‌اند. از نظر او، فقه سنتی در بازنمایی چهره‌ای بدون تبعیض از اسلام ناتوان بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/320967/%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA%DA%AF%D8%B1-%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87-%D8%B2%D9%86-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86 وسمقی، «صورتگر چهره زن مسلمان»، 1387ش، ص55.]</ref>


صدیقه وسمقی به گفته خودش ده‌ها سال بر این باور بوده که پیامبران برگزیدگان خداوند هستند و ده‌ها مقاله و مطلب براین اساس نوشته اما حالا معتقد است که انسان در پی ارتباط با خدا بوده و " هر انسانی چنین مسیر سختی را طی کند، برای مردم خویش پیام‌آور خواهد شد". او در صفحه ۹۹ کتابش آورده است: "معتقدم پیامبران راه را خود برگزیدند... و با فرمان خدا به خلوت نرفتند".<ref>ومقس، صدیقه، «در 'مسیر پیامبری'؛ رابطه خدا و پیامبر»، بی بی سی فارسی</ref>
=== '''نفی شمولیت حداکثری فقه''' ===
وی این ادعا را که اسلام برای تمامی جزئیات زندگی انسان حکم شرعی صادر کرده است، نادرست می‌داند. به باور او، رسالت دین تعطیل کردن عقل یا دیکته کردن تمام امور به انسان نیست، بلکه انسان به اعتبار برخورداری از قوه عقل، مسئول ساختن زندگی خویش است. او واگذاری حق تفکر به اقلیتی به نام فقها را ریشه عقب‌ماندگی جوامع اسلامی قلمداد می‌کند.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/3833500/%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%B5%D8%AF%DB%8C%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%85%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%B7%D8%B1%D9%87-%D9%81%D9%82%D8%A7%D9%87%D8%AA-%D9%88-%D9%84%D8%B2%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D8%B1%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C «نقد نظر صدیقه وسمقی به سیطره فقاهت و لزوم مراجعه به خرد جمعی»، خبرگزاری ایکنا.]</ref>


این پژوهشگر در بخش دیگری از کتاب می‌پرسد: اگر خداوند به دنبال هدایت انسان‌ها است چرا این هدایت شامل همه انسان‌ها در همه نقاط زمین نبوده؟ چرا در بین پیامبران، زنان جایگاهی ندارند؟ و با اشاره به آموزه‌های ادیان توحیدی که مقدس شمرده می‌شوند، می‌گوید، بسیاری از این آموزه‌ها مناسب انسان امروز نیست و دست و پای بشر را بسته و به ناچار شارعان دینی دست به تفسیر و تحلیل آنها زده‌اند تا آنها را "امروزی" کنند. او به طور مشخص با اشاره به آیات متعدد قرآن از جمله زنان و بردگی، می‌گوید به دنبال بی‌ارزش کردن جایگاه پیامبران نیست اما وقتی این آیات نیاز به تفسیر پیدا می‌کنند به این معنی است که "این پیام دارای ضعف و ایراد است و قابل تعمیم به عصر امروز نیست و ما باید دیدگاه‌مان را نسبت به این کتاب‌های مقدس تغییر دهیم."<ref> وسمقی، صدیقه، «در'مسیر پیامبری'؛ رابطه خدا و پیامبر »، بی بی سی فارسی</ref>
=== '''لزوم گذار از شریعت به خرد جمعی در قانون‌گذاری''' ===
وسمقی صراحتاً بیان می‌دارد که قوانین مدنی و اجتماعی اساساً نمی‌توانند و نباید برآمده از شریعت باشند. وی معتقد است قانون‌گذاری باید از انحصار نگاه فقهی خارج شده و بر پایه «خرد جمعی» و عقلانیت مدرن استوار گردد؛ چرا که انتساب قوانین زندگی به دین، باب مشارکت عمومی در تعیین سرنوشت را مسدود می‌سازد.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/3833500/%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%B5%D8%AF%DB%8C%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%85%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%B7%D8%B1%D9%87-%D9%81%D9%82%D8%A7%D9%87%D8%AA-%D9%88-%D9%84%D8%B2%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D8%B1%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C «نقد نظر صدیقه وسمقی به سیطره فقاهت و لزوم مراجعه به خرد جمعی»، خبرگزاری ایکنا.]</ref>


به تناسب همین دیدگاه خانم وسمقی بحث [[حجاب اجباری]]، ریاست [[مرد]] بر خانواده، تعیین حدود پوشش و ... تمام آنچه مربوط به [[حقوق خانواده]] می‌باشد را نیازمند باز‌اندیشی دانسته و معتقد است که قوانین جزائی و مدنی باید از حیطه دین جدا شده و دین فضای انزالی و تبشیری خود را حفظ کند.
== انتقاد به دیدگاه‌های صدیقه وسمقی ==


در مسأله [[حجاب]] تأکید ایشان بر شخصی بودن مسأله و حقوق شخصی و اولیه هر انسانی است. قائل بودن به حق انتخاب پوشش جزء حقوق اولیه برای هر انسانی است. ایشان اشاره می‌کنند که در انقلاب اسلامی از ابتدای امر بنا بر اجبار پوشش در زنان نبود و امام خمینی نیز فرمودند زنان در امر پوشش آزاد هستند.  
* نقد روش‌شناختی (باستان‌شناسی):  به نظر منتقدان عدم کشف آثار یکتاپرستی توسط باستان‌شناسان، دلیلی بر عدم وجود آن نیست؛ زیرا توحید به‌دلیل ماهیت انتزاعی‌اش، برخلاف بت‌پرستی یا جانورپرستی، نماد مادی و فیزیکی برای کشف شدن در اعصار پیش‌ازتاریخ نداشته است.
* تناقض در باور به معاد: منتقدان به این نکته اشاره می‌کند که وسمقی از سویی به حیات پس از مرگ و پاداش اخروی باور دارد، اما از سوی دیگر وحی را منشأ این شناخت نمی‌داند. نقد این است که اگر عقل بشر قادر به درک جهان پس از مرگ نیست، این باور جز از طریق اخبار پیامبران از کجا آمده است؟
* چالش با صفت «رحمت الهی»:  منتقد استدلال می‌کند که اگر دین را پدیده‌ای صرفاً تکاملی بدانیم، یعنی خداوند بشریت را قرن‌ها بدون هدایت رها کرده تا خودشان به توحید برسند؛ این امر با صفات کمالیه و رحمت عامه خداوند در تناقض است.
* تحلیل زبانی و رفع تعارضات: منتقد با بررسی دقیق واژگانی مانند تفاوت افعال خلق، جعل و قضی، تعارضات ادعایی دربارۀ مدت زمان خلقت در قرآن را پاسخ داده و معتقد است ابهامات موجود در متن وحی، ناشی از زبان سمبلیک و جهان‌شمول آن است، نه خطای علمی.
* ملاحظات عقلانی در اجرای احکام: برخلاف وسمقی که احکام را غیرعادلانه می‌داند، به نظر منتقدان عقل نباید جایگزین وحی شود، بلکه باید شرط اجرای وحی باشد. آنها استدلال می‌کند که خود قرآن در مواردی مانند اضطرار اجازۀ عدول از ظاهر حکم را بر اساس عقل داده است، بنابراین مشکل از متن نیست، بلکه از شیوۀ فهم و اجرای آن است.<ref>[https://www.zeitoons.com/95697 یزدانی، «'''نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»'''»، وب‌سایت زیتون.]</ref>
* نقد روش‌شناختی و خروج از دایرۀ استدلال علمی: برخی پژوهشگران معتقدند که وسمقی در پاره‌ای از اظهارات خود، از چارچوب مباحث تخصصی و علمی خارج شده و به ادبیات ژورنالیستی روی آورده است. به باور این گروه، طرح ادعای عدم نسبت آرای فقها با دین بدون ارائه براهین دقیق روش‌شناختی، ادعایی بدون پشتوانۀ علمی است؛ چرا که فرآیند استنباط فقهی شامل بررسی صدور، جهت صدور و دلالت نصوص، بر پایۀ قواعد موضوعه و روشمند استوار است.
* چالش اصالت فهم و انحصار در قرائت: پژوهشگران خاطرنشان می‌کنند در حالی که دسترسی به ذات دین برای همگان میسر نیست و هر فهمی نوعی قرائت محسوب می‌شود، ادعای وسمقی مبنی بر اینکه خوانش او عین اسلام است و خوانش فقها نسبتی با دین ندارد، فاقد وجاهت عقلانی است. از این منظر، نادیده‌گرفتن سیزده قرن سنت فقهی به بهانه نواندیشی، خود نوعی انحصارگرایی در فهم تلقی می‌شود.
* وجود سازوکارهای درونی برای بازاندیشی در فقه: منتقدان با رد این ادعا که فقه باب عقل را مسدود می‌کند، به وجود ابزارهای کارآمدی در فقه شیعه اشاره دارند. مفاهیمی چون «ضرورت»، «احکام ثانویه»، «احکام ولایی»، «مصلحت» و «تنقیح مناط» از جمله سازوکارهایی هستند که امکان انطباق با نیازهای زمانه (مانند حقوق زنان) را فراهم می‌کنند. لذا از نظر منتقدان، مشکل در ماهیت فقه نیست، بلکه در چگونگی بهره‌گیری از این ظرفیت‌هاست.
* پیوند عقل و شرع در نظام تقنین: برخلاف دیدگاه وسمقی که فقه را مانع خرد جمعی می‌بیند، منتقدان بر اصل «حجیت بنای عقلا» در فقه شیعه تأکید می‌کنند. آن‌ها معتقدند بسیاری از قواعد فقهی ریشه در عقلانیت جمعی دارند و نظریاتی همچون «منطقه الفراغ» ثابت می‌کند که فقه لزوماً به دنبال پر کردن تمام ساحت‌های زندگی با احکام تکلیفی نیست و مجالی فراخ برای قانون‌گذاری بر اساس خرد بشری باقی گذاشته است.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/3833500/%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%B5%D8%AF%DB%8C%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%85%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%B7%D8%B1%D9%87-%D9%81%D9%82%D8%A7%D9%87%D8%AA-%D9%88-%D9%84%D8%B2%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D8%B1%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C «نقد نظر صدیقه وسمقی به سیطره فقاهت و لزوم مراجعه به خرد جمعی»، خبرگزاری ایکنا.]</ref>


وسمقی عقیده دارد، در کنار این مسائل، قرآن اصلا مسأله اجبار به پوشش را مطرح نکرده است، آیات قرآن هیچ تصریحی به مسأله حجاب نداشته و تمام دیدگاه مبنی بر تفاسیر فقیهان و مفسرین از کلمات خمار، جلباب و ... است.
== فعالیت‌ها ==
 
صدیقه وسمقی در مطبوعاتی چون روزنامۀ اطلاعات و مجلۀ سروش و بسیاری از سایت‌های فارسی‌زبان است و سابقۀ فعالیت به‌عنوان کارشناس فرهنگی در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و نیز عضویت در هیئت علمی و دانشیاری دانشگاه تهران را دارد. او با پیروزی اصلاح‌طلبان در انتخابات ریاست‌جمهوری  ۱۳۷۶ش وارد عرصۀ سیاست شد و در اولین دورۀ انتخابات شورای شهر تهران در ۱۳۷۷ش به نمایندگی مردم این شهر برگزیده شد؛ وی از ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۰ش نماینده تهران در شورای شهر اول بود و علاوه‌بر سخنگویی این شورا، مدتی نیز عضو هیئت منصفه مطبوعات شد. وسمقی سال‌ها به‌عنوان عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با درجه استادیار به تدریس فقه اسلامی اشتغال داشت و در  ۲۰۱۱م ایران را ترک کرد تا به‌عنوان استاد میهمان در دپارتمان اسلام‌شناسی دانشگاه گوتینگن آلمان فعالیت کند؛ او در همین زمینه با دانشگاه اوپسالا در سوئد نیز همکاری داشته است. وسمقی از چهره‌های شاخص نواندیش دینی در ایران به شمار می‌رود و دیدگاه‌های او درباره حجاب، حق پوشش زنان و برخی مسائل فقهی دیگر همواره چالش‌برانگیز بوده است.<ref>[https://www.sarpoosh.com/biography/political-biography/sad%C4%ABqah-vasmaqi-10.html «بیوگرافی صدیقه وسمقی فعال سیاسی اجتماعی»، وب‌سایت سرپوش]</ref>
در بحث تعیین حدود پوشش هر فقیهی آزاد است حدود را بر اساس دیدگاه خود تعیین کند اما این دیدگاه‌ها نباید جنبه الزام و اجبار به خود بگیرد چرا که روح قانونگذاری با روح دین متفاوت است. مردم باید خودشان با هدف گسترش عدالت و رعایت حقوق فردی دست به ایجاد قانون بزنند و دین نقش هدایت گری در زندگی فردی داشته باشد. اگر دین انسان را مجبور به پذیرش کند آنگاه فلسفه پاداش ، قیامت، روز جزا و  ... زیر سوال خواهد رفت.<ref>[«مصاحبه با برنامه خرد جنسی»، آپارات]</ref>
 
در دو دهه اخير روشنفکران دينی نظرات و نظريات مختلفی درباره دين، شريعت، فقه، قرآن، وحی و الهيات عرضه کرده‌اند. 
 
متأسفانه دست کم يک دهه است که آنچه ما در ساحت انديشه نو‌‌‌انديشی دينی می‌بينيم از چند مشکل رنج می‌برد: يا در تناقض با انديشه‌های سابق مطرح شده از سوی خود آنان است و يا حتی گاهی انتظارات حداقلی هم در اصول بحث و "نظر" رعايت نمی‌شود.‏ 
 
البته هر بار نظری غير متعارف و غير مألوف مطرح می‌شود، روشن است که شهرتی گرچه زودگذر برای نظريه و يا صاحب آن از چند روز تا چند ماه فراهم می‌کند و اين البته برای برخی ممکن است خوشايند باشد، اما طبعا برای آنان که به طور جدی به مباحث الهيات علاقمندند تأملی بر نمی‌انگيزد. نظریه خانم وسمقی نیز از سنخ همین شهرت چند روزه است.  
 
اصل مدعای خانم وسمقی اين است که نبوت ساخته خود بشر است و در واقع پيامبران در جستجوی خدا، دين و وحی را شکل داده‌اند و نه اينکه هدايت از سوی خداوند باشد.‏ طبيعی است که با پاک شدن اصل مسأله وحی و رد باور منشأ الهی برای دين، نيازی هم به پاسخگویی به مسائل چند هزار ساله اديان نمی‌ماند.
 
هنر اين کار چيست و به چه کار می‌آيد؟ همه اين مسائل تا زمانی اهميت دارند که صدق ادعای انبيا و اديان در منشأ الهی داشتن‌شان مورد توافق باشد.‏  
 
يک نظريه بايد در پی پاسخ دادن به يک مشکل باشد. وقتی شما اصل مشکل را ناديده می‌گيريد اين نظريه به چه کار می‌آيد؟ نظريه شما که نمی‌تواند هم در پی حل مشکل يک نظام فکری باشد و هم در عين حال اساس آن نظام فکری را غير معتبر بداند. خود اديان مدعی‌اند منشأیی الهی دارند. با بشری خواندن اصل ادعای اديان طبعا راه حل شما برای پيروان اديان معتبر قلمداد نمی‌شود.
 
دیدگاه خانم وسمقی راه حل نيست، پاک کردن صورت مسأله است. نهايتا در حد طرح مسأله‌ای جامعه شناختی تقليل پيدا می‌کند.‏<ref>[http://www.asrislam.com/fa/news/28421/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D8%B5%D8%AF%DB%8C%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%85%D9%82%DB%8C «درباره کتاب اخیر صدیقه وسمقی»، عصر سلام]</ref>
 
یکی از دلایل کتاب، به سود دیدگاه سراسر بشری از پیامبری این است که، اگر قرآن یا دیگر کتاب‌های آسمانی‌ انگاشته‌ شده، از سوی خدا نازل شده بودند نباید تفسیرهای متنوعی از آن‌ها ارائه می‌شد، و فهم یکسان این کتاب‌ها برای همگان ممکن می‌بود، اما تفسیرهای متنوعی از این کتاب‌ها صورت گرفته، به طوری که فهم یکسان آن برای همگان ممکن نیست. پس این کتاب‌ها آسمانی نیستند.
 
اما چرا باید فرض کرد که فهم واحد و همگانی، شرط الهی بودن یک پیام است؟ پاسخ احتمالاً این است که هدایت تنها از این طریق میسر است. اما چرا باید فرض کرد که هدایت تنها از این طریق میسر است؟ مثلاً، به سختی می‌توان ادعا کرد که شعر حافظ لطیف‌تر و انسانی‌تر می‌شد اگر، به قدر راهنمای نصب یخچال، بدون ابهام می‌بود و در نتیجه فهمی واحد و همگانی از آن شکل می‌گرفت. ابهام‌آفرینیِ شعر حافظ آن ‌را به آینه‌ای مبدّل ساخته که هر صاحب‌دلی که در آن می‌نگرد احوال دل خود را می‌یابد.<ref>[https://www.zeitoons.com/95697 یزدانی، مهدی، «نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»»، وب‎سایت زیتون]</ref>
 
متونی که سرشت الهامی دارند و به دغدغه‌های ژرف وجودی انسان می‌پردازند، از شعر شاعران ژرف‌اندیش مثل مولوی و حافظ گرفته تا کتاب‌های مقدس دینی، به گونه‌ای هستند که فهم از آن‌ها دائماً نو شونده‌ است؛ زیرا این آثار آیینه‌ی احوال دل‌اند. بر این اساس، تکثر برداشت‌ها از متون مقدس دینی با الهامی بودن این متون سازگار است.<ref>[https://www.aasoo.org/fa/books/3714 «نقدِ کتاب «مسیر پیامبری» اثر صدیقه‌ وسمقی یاسر میردامادی»،خبرگذاری آسو]</ref>
 
از طرفی فرضیه خانم وسمقی بسیار "خطرناک" است و آن  وسیله‌ای برای مدعیان دروغین پیامبری خواهد بود و بهانه‌ای برای ظهور پیامبران جدید است. نویسنده کتاب پیامبری، خدای پیامبران را درست نشناخته و آنچه نوشته از همین برداشت‌های غلط از خداوند بوجود آمده است.
 
خدایی که خانم وسمقی می‌شناسد صامت، خاموش و بدون هدایت است و خدای کاملی نیست و رو به تکامل دارد. خانم وسمقی باید توجه داشته باشد که یک اصل روش شناختی این است که برای حل یک مشکل، باید متناسب با همان میزان مشکل، دست به اصلاح زد و به عبارتی وقتی ماشینی پنجر می‌شود نباید موتور ماشین را تعمیر کرد. خانم وسمقی برای حل مسأله مورد نظر خویش یعنی [[حقوق زن]]، حجاب، خشونت و ... آیاتی از قرآن را که به زعم ایشان با شرایط امروز سازگاری ندارد، کل صورت مسأله را عوض کرده و موضوع وحی را سراسر بشری کرده تا بتواند پاسخی به سوالات خود بدهد.<ref>[وسمقی، صدیقه، «در 'مسیر پیامبری'؛ رابطه خدا و پیامبر»، بی بی سی فارسی]</ref>


==آثار==
==آثار==
خط ۸۲: خط ۶۹:
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
==منابع==
*«بیوگرافی صدیقه وسمقی فعال سیاسی اجتماعی»، وب‌سایت سرپوش، تاریخ بازدید: 27 بهمن 1404ش.
*«صدیقه وسمقی کیست؛ از عضویت در شورای شهر تهران تا کشف حجاب»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 22 مهر 1402ش.
*«صدیقه وسمقی کیست؛ از عضویت در شورای شهر تهران تا کشف حجاب»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 22 مهر 1402ش.
*وسمقی، صدیقه، «در مسیر پیامبری؛ رابطه خدا و پیامبر»، بی بی سی فارسی، تاریخ درج مطلب: 25 آذر 1400ش، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
*«نقدِ کتاب «مسیر پیامبری» اثر صدیقه‌ وسمقی یاسر میردامادی»،خبرگذاری آسو، تاریخ درج مطلب: 2 بهمن 1400ش، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
*«نقدِ کتاب «مسیر پیامبری» اثر صدیقه‌ وسمقی یاسر میردامادی»،خبرگذاری آسو، تاریخ درج مطلب: 2 بهمن 1400ش، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
*«درباره کتاب اخیر صدیقه وسمقی»، عصر سلام،تاریخ درج مطلب: 12 آذر 1400ش، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
*«درباره کتاب اخیر صدیقه وسمقی»، عصر سلام،تاریخ درج مطلب: 12 آذر 1400ش، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش
*یزدانی، مهدی، «نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»»، وب‎سایت زیتون، تاریخ درج مطلب: 13 دی 1400ش، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
*«صدیقه وسمقی کیست بیوگرافی زندگی نامه علت زندانی شدن + جرم»، و ب‌سایت هوم،  تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
*«صدیقه وسمقی کیست بیوگرافی زندگی نامه علت زندانی شدن + جرم»، و ب‌سایت هوم،  تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
*خرد جنسی برنامه 32، نقد به فقها»، آپارت،  تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
*«نقد نظر «صدیقه وسمقی» به سیطره فقاهت و لزوم مراجعه به خرد جمعی»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: 6 شهریور 1398ش.
*وسمقی، صدیقه، «صورتگر چهره زن مسلمان»، مجلۀ آیین، شمارۀ 15، 1387ش.
*یزدانی، مهدی، «نقدی بر کتاب مسیرپیامبری»، وب‌سایت زیتون، تاریخ درج مطلب: 13 دی 1400ش.

نسخهٔ ۲۷ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۲:۱۹

صدیقه وسمقی؛ نویسنده، مترجم، اسلام پژوه، تحلیل‌گر مسایل سیاسی، اجتماعی و استاد دانشگاه.

صدیقه وسمقی در گذشته به عنوان شاعر و فعال سیاسی_ مدنی بیشتر شناخته می‌شد اما در دو دهه اخیر به‌خصوص با انتشار کتاب‌هایی نظیر "زن، فقه، اسلام"،"بضاعت فقه" و "بازخوانی شریعت" چهره‌ی تازه‌ای از او در عرصه اجتماعی و دینی ظهور و بروز کرده و حالا او بیشتر به عنوان یک نواندیش دینی شناخته می‌شود که نوک پیکان انتقادهایش به سوی فقه و فقیهان، نابرابری‌های حقوق زنان و حالا به سوی پیامبران توحیدی نشانه رفته است.

زندگی‌نامه

صدیقه وسمقی در بیستم اسفند ماه ۱۳۴۰ش در تهران به دنیا آمد و دوران کودکی و نوجوانی خود را در همین شهر گذراند.[۱] او در سال ۱۳۵۹ش دیپلم ریاضی گرفت و سپس به مدت سه سال در مدرسه عالی شهید مطهری به تحصیل دروس حوزوی پرداخت. در سال ۱۳۶۲ش وارد دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۶۵ش مدرک کارشناسی الهیات را دریافت کرد و در همان سال موفق به کسب مدرک کارشناسی ارشد نیز شد. تحصیلات خود را ادامه داد تا این که در اردیبهشت ۱۳۷۷ش دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی را از دانشگاه تهران گرفت.[۲]

دیدگاه‌های صدیقه وسمقی

منشأ انسانی نهاد پیامبری

وسمقی بر این باور است که نهاد پیامبری، برساخته‌ی انسان است و نه انتصابی از جانب خداوند. طبق این دیدگاه، پیامبر فردی است در جست‌وجوی حقیقت که مسیر رسیدن به خدا را شخصاً پیموده و پس از کسب شرایط لازم، مدعی پیامبری شده و دینی را بنیان نهاده است. در واقع، پیامبری یک «انکشاف انسانی» و تجربه‌ای است که از درون فرد جوشیده است.[۳]

تکامل تاریخی تلقی از خدا

او با استناد به یافته‌های باستان‌شناسی و تاریخ ادیان، فرآیند دین‌داری را یک پدیده تکاملی می‌داند. از نظر او، فهم بشر از امر قدسی از مراحل ابتدایی مانند روح‌پرستی و جانورپرستی آغاز شده و همگام با تکامل تمدن و معیشت (مانند کشف کشاورزی)، به بت‌پرستی، چندخدایی و در نهایت به یکتاپرستی رسیده است. او عدم وجود شواهد باستان‌شناسی از توحید در اعصار اولیه را دلیلی بر متأخر بودن این مفهوم می‌داند.[۴]

نفی صدور احکام و قوانین از جانب خداوند

وسمقی معتقد است که بیان احکام و قوانین حقوقی توسط خداوند نه رخ داده و نه با اصول عدل و عقل سازگار است. به باور او، ارزیابی عملکرد انسان‌ها بر اساس احکام منتسب به پیامبران (مانند تازیانه یا قطع ید) امری تبعیض‌آمیز است. معیار واحد برای قضاوت درباره انسان، «عقل و قوه تشخیص» فطری است که در همه افراد وجود دارد.[۵]

نقد وثاقت تاریخی و زبانی وحی

او در تداوم پیام الهی تردید کرده و معتقد است پیام‌های منتسب به پیامبران به‌گونه‌ای دقیق و خدشه ناپذیر به آیندگان نرسیده است. از نظر او، وجود تعارض میان برخی گزاره‌های کتب مقدس (مانند مدت زمان خلقت در قرآن) با یافته‌های علمی تجربی، نشان‌دهنده آن است که این متون بازتاب‌دهنده دانش و فرهنگ زمانه خود بوده‌اند و نمی‌توان تمام جزئیات آن‌ها را وحی مطلق و فراتاریخی دانست.[۶]

نقد تاریخ‌مندی و اعتبار سنتی فقه

وسمقی معتقد است بسیاری از قوانینی که سیزده قرن به عنوان احکام قطعی اسلام معرفی شده‌اند (مانند تفاوت دیه زن و مرد یا جواز تعدد زوجات)، لزوماً برخاسته از حقیقت شریعت نیستند، بلکه برآمده از استنباط‌های بشری فقها در بستر تاریخی خاص بوده‌اند. از نظر او، فقه سنتی در بازنمایی چهره‌ای بدون تبعیض از اسلام ناتوان بوده است.[۷]

نفی شمولیت حداکثری فقه

وی این ادعا را که اسلام برای تمامی جزئیات زندگی انسان حکم شرعی صادر کرده است، نادرست می‌داند. به باور او، رسالت دین تعطیل کردن عقل یا دیکته کردن تمام امور به انسان نیست، بلکه انسان به اعتبار برخورداری از قوه عقل، مسئول ساختن زندگی خویش است. او واگذاری حق تفکر به اقلیتی به نام فقها را ریشه عقب‌ماندگی جوامع اسلامی قلمداد می‌کند.[۸]

لزوم گذار از شریعت به خرد جمعی در قانون‌گذاری

وسمقی صراحتاً بیان می‌دارد که قوانین مدنی و اجتماعی اساساً نمی‌توانند و نباید برآمده از شریعت باشند. وی معتقد است قانون‌گذاری باید از انحصار نگاه فقهی خارج شده و بر پایه «خرد جمعی» و عقلانیت مدرن استوار گردد؛ چرا که انتساب قوانین زندگی به دین، باب مشارکت عمومی در تعیین سرنوشت را مسدود می‌سازد.[۹]

انتقاد به دیدگاه‌های صدیقه وسمقی

  • نقد روش‌شناختی (باستان‌شناسی): به نظر منتقدان عدم کشف آثار یکتاپرستی توسط باستان‌شناسان، دلیلی بر عدم وجود آن نیست؛ زیرا توحید به‌دلیل ماهیت انتزاعی‌اش، برخلاف بت‌پرستی یا جانورپرستی، نماد مادی و فیزیکی برای کشف شدن در اعصار پیش‌ازتاریخ نداشته است.
  • تناقض در باور به معاد: منتقدان به این نکته اشاره می‌کند که وسمقی از سویی به حیات پس از مرگ و پاداش اخروی باور دارد، اما از سوی دیگر وحی را منشأ این شناخت نمی‌داند. نقد این است که اگر عقل بشر قادر به درک جهان پس از مرگ نیست، این باور جز از طریق اخبار پیامبران از کجا آمده است؟
  • چالش با صفت «رحمت الهی»: منتقد استدلال می‌کند که اگر دین را پدیده‌ای صرفاً تکاملی بدانیم، یعنی خداوند بشریت را قرن‌ها بدون هدایت رها کرده تا خودشان به توحید برسند؛ این امر با صفات کمالیه و رحمت عامه خداوند در تناقض است.
  • تحلیل زبانی و رفع تعارضات: منتقد با بررسی دقیق واژگانی مانند تفاوت افعال خلق، جعل و قضی، تعارضات ادعایی دربارۀ مدت زمان خلقت در قرآن را پاسخ داده و معتقد است ابهامات موجود در متن وحی، ناشی از زبان سمبلیک و جهان‌شمول آن است، نه خطای علمی.
  • ملاحظات عقلانی در اجرای احکام: برخلاف وسمقی که احکام را غیرعادلانه می‌داند، به نظر منتقدان عقل نباید جایگزین وحی شود، بلکه باید شرط اجرای وحی باشد. آنها استدلال می‌کند که خود قرآن در مواردی مانند اضطرار اجازۀ عدول از ظاهر حکم را بر اساس عقل داده است، بنابراین مشکل از متن نیست، بلکه از شیوۀ فهم و اجرای آن است.[۱۰]
  • نقد روش‌شناختی و خروج از دایرۀ استدلال علمی: برخی پژوهشگران معتقدند که وسمقی در پاره‌ای از اظهارات خود، از چارچوب مباحث تخصصی و علمی خارج شده و به ادبیات ژورنالیستی روی آورده است. به باور این گروه، طرح ادعای عدم نسبت آرای فقها با دین بدون ارائه براهین دقیق روش‌شناختی، ادعایی بدون پشتوانۀ علمی است؛ چرا که فرآیند استنباط فقهی شامل بررسی صدور، جهت صدور و دلالت نصوص، بر پایۀ قواعد موضوعه و روشمند استوار است.
  • چالش اصالت فهم و انحصار در قرائت: پژوهشگران خاطرنشان می‌کنند در حالی که دسترسی به ذات دین برای همگان میسر نیست و هر فهمی نوعی قرائت محسوب می‌شود، ادعای وسمقی مبنی بر اینکه خوانش او عین اسلام است و خوانش فقها نسبتی با دین ندارد، فاقد وجاهت عقلانی است. از این منظر، نادیده‌گرفتن سیزده قرن سنت فقهی به بهانه نواندیشی، خود نوعی انحصارگرایی در فهم تلقی می‌شود.
  • وجود سازوکارهای درونی برای بازاندیشی در فقه: منتقدان با رد این ادعا که فقه باب عقل را مسدود می‌کند، به وجود ابزارهای کارآمدی در فقه شیعه اشاره دارند. مفاهیمی چون «ضرورت»، «احکام ثانویه»، «احکام ولایی»، «مصلحت» و «تنقیح مناط» از جمله سازوکارهایی هستند که امکان انطباق با نیازهای زمانه (مانند حقوق زنان) را فراهم می‌کنند. لذا از نظر منتقدان، مشکل در ماهیت فقه نیست، بلکه در چگونگی بهره‌گیری از این ظرفیت‌هاست.
  • پیوند عقل و شرع در نظام تقنین: برخلاف دیدگاه وسمقی که فقه را مانع خرد جمعی می‌بیند، منتقدان بر اصل «حجیت بنای عقلا» در فقه شیعه تأکید می‌کنند. آن‌ها معتقدند بسیاری از قواعد فقهی ریشه در عقلانیت جمعی دارند و نظریاتی همچون «منطقه الفراغ» ثابت می‌کند که فقه لزوماً به دنبال پر کردن تمام ساحت‌های زندگی با احکام تکلیفی نیست و مجالی فراخ برای قانون‌گذاری بر اساس خرد بشری باقی گذاشته است.[۱۱]

فعالیت‌ها

صدیقه وسمقی در مطبوعاتی چون روزنامۀ اطلاعات و مجلۀ سروش و بسیاری از سایت‌های فارسی‌زبان است و سابقۀ فعالیت به‌عنوان کارشناس فرهنگی در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و نیز عضویت در هیئت علمی و دانشیاری دانشگاه تهران را دارد. او با پیروزی اصلاح‌طلبان در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۷۶ش وارد عرصۀ سیاست شد و در اولین دورۀ انتخابات شورای شهر تهران در ۱۳۷۷ش به نمایندگی مردم این شهر برگزیده شد؛ وی از ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۰ش نماینده تهران در شورای شهر اول بود و علاوه‌بر سخنگویی این شورا، مدتی نیز عضو هیئت منصفه مطبوعات شد. وسمقی سال‌ها به‌عنوان عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با درجه استادیار به تدریس فقه اسلامی اشتغال داشت و در ۲۰۱۱م ایران را ترک کرد تا به‌عنوان استاد میهمان در دپارتمان اسلام‌شناسی دانشگاه گوتینگن آلمان فعالیت کند؛ او در همین زمینه با دانشگاه اوپسالا در سوئد نیز همکاری داشته است. وسمقی از چهره‌های شاخص نواندیش دینی در ایران به شمار می‌رود و دیدگاه‌های او درباره حجاب، حق پوشش زنان و برخی مسائل فقهی دیگر همواره چالش‌برانگیز بوده است.[۱۲]

آثار

صدیقه وسمقی آثار متعددی در حوزه‌های فقهی، نواندیشی دینی، ادبیات و ترجمه به رشته تحریر درآورده است که مهم‌ترین آنها به نظر محققان کتاب زن، فقه، اسلام است. این اثر به بررسی چالش‌های حقوقی زنان در فقه و بازخوانی شریعت اختصاص دارد. او علاوه‌بر انتشار مقالات پژوهشی در نشریات علمی بین‌المللی، چهار دفتر شعر نیز منتشر کرده که برخی از سروده‌های او به زبان سوئدی ترجمه و در قالب یک مجموعه مستقل چاپ شده است.

فهرست آثار تألیفی و ترجمه شدۀ وی:

کتاب‌های تألیفی

  • نماز باران: انتشارات امیرکبیر (۱۳۶۸ش)؛
  • شاخه‌های شکسته: انتشارات مؤسسه اطلاعات (۱۳۷۳ش)؛
  • گزیده ادبیات معاصر: انتشارات نیستان (۱۳۷۹ش)؛
  • توصیف دردهای مذاب: انتشارات اطلاعات (۱۳۸۹ش)؛
  • زن، فقه، اسلام: انتشارات صمدیه (۱۳۸۷)ش؛
  • حتماً راهی هست: انتشارات خاوران (۱۳۹۳ش)؛
  • بضاعت فقه: (انتشار به‌صورت مجازی)؛
  • بازخوانی شریعت: (۱۳۹۸ش)؛
  • مسیر پیامبری: جدیدترین اثر تألیفی وی در حوزه کلام و دین‌پژوهی.

آثار ترجمه‌ شده

  • گنجینه‌های قدس: انتشارات امیرکبیر (۱۳۷۱ش)؛
  • لحن الخلود: انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان (۱۳۷۲ش)؛
  • مدینه منوره: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان (۱۳۷۲ش).[۱۳]

پانویس

  1. ↑ «صدیقه وسمقی»، وب‌سایت پاتوق کتاب فردا
  2. ↑ «صدیقه وسمقی»، وب‌سایت پاتوق کتاب فردا
  3. ↑ یزدانی، «نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»»، وب‌سایت زیتون.
  4. ↑ یزدانی، «نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»»، وب‌سایت زیتون.
  5. ↑ یزدانی، «نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»»، وب‌سایت زیتون.
  6. ↑ یزدانی، «نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»»، وب‌سایت زیتون.
  7. ↑ وسمقی، «صورتگر چهره زن مسلمان»، 1387ش، ص55.
  8. ↑ «نقد نظر صدیقه وسمقی به سیطره فقاهت و لزوم مراجعه به خرد جمعی»، خبرگزاری ایکنا.
  9. ↑ «نقد نظر صدیقه وسمقی به سیطره فقاهت و لزوم مراجعه به خرد جمعی»، خبرگزاری ایکنا.
  10. ↑ یزدانی، «نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»»، وب‌سایت زیتون.
  11. ↑ «نقد نظر صدیقه وسمقی به سیطره فقاهت و لزوم مراجعه به خرد جمعی»، خبرگزاری ایکنا.
  12. ↑ «بیوگرافی صدیقه وسمقی فعال سیاسی اجتماعی»، وب‌سایت سرپوش
  13. ↑ «صدیقه وسمقی کیست؛ از عضویت در شورای شهر تهران تا کشف حجاب»، وب‌سایت تابناک.

منابع

  • «بیوگرافی صدیقه وسمقی فعال سیاسی اجتماعی»، وب‌سایت سرپوش، تاریخ بازدید: 27 بهمن 1404ش.
  • «صدیقه وسمقی کیست؛ از عضویت در شورای شهر تهران تا کشف حجاب»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 22 مهر 1402ش.
  • «نقدِ کتاب «مسیر پیامبری» اثر صدیقه‌ وسمقی یاسر میردامادی»،خبرگذاری آسو، تاریخ درج مطلب: 2 بهمن 1400ش، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
  • «درباره کتاب اخیر صدیقه وسمقی»، عصر سلام،تاریخ درج مطلب: 12 آذر 1400ش، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش
  • «صدیقه وسمقی کیست بیوگرافی زندگی نامه علت زندانی شدن + جرم»، و ب‌سایت هوم، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
  • «نقد نظر «صدیقه وسمقی» به سیطره فقاهت و لزوم مراجعه به خرد جمعی»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: 6 شهریور 1398ش.
  • وسمقی، صدیقه، «صورتگر چهره زن مسلمان»، مجلۀ آیین، شمارۀ 15، 1387ش.
  • یزدانی، مهدی، «نقدی بر کتاب مسیرپیامبری»، وب‌سایت زیتون، تاریخ درج مطلب: 13 دی 1400ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=صدیقه_وسمقی&oldid=19894»