بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''فرهنگ رسانهای'''</big>؛ نظام فرهنگی غالب جهانی و شکلدهندۀ هویت، ارزشها و سبک زندگی.<br> | |||
فرهنگ رسانهای (Media Culture)، به مجموعهای از نگرشها، ارزشها، شیوههای زیست | فرهنگ رسانهای (Media Culture)، به مجموعهای از نگرشها، ارزشها، الگوهای رفتاری و شیوههای زیست گفته میشود که تحتتأثیر رسانههای جمعی و پلتفرمهای دیجیتال شکل میگیرند. این پدیده بهعنوان یکی از کارگزاران اصلی جامعهپذیری در جهان معاصر، ساختارهای هویت فردی و جمعی را دگرگون ساخته و در ابعاد اقتصاد سیاسی، تحلیل متن و رویکرد دریافت مخاطبان ارزیابی میشود. پویاییهای این نظام فرهنگی از یک سو با ایجاد استانداردسازیهای بصری، اشباع اطلاعاتی و جابهجایی مرجعیتهای تربیتی همراه بوده و از سوی دیگر، بستری برای تقویت هویتهای جهان-محلی، کنشگریهای مدنی و ارتقای مهارتهای شناختی مانند سواد سلامت فراهم میآورد. در بستر جامعۀ ایران، فرهنگ رسانهای در تلاقی میان جریانهای ارتباطی جهانی و سنتهای بومی شکل گرفته و مدیریت مصرف آن بر چارچوبهای سیاستگذاری ارتباطی، اخلاق رسانهای و توسعۀ تولیدات بومی استوار است. | ||
==مفهومشناسی== | |||
فرهنگ رسانهای به مجموعهای از معانی، هویتها و الگوهای رفتاری گفته میشود که در بستر رسانههای جمعی، بهویژه رسانههای نوین دیجیتال، تولید و بازتولید میشوند.<ref>[https://civilica.com/doc/1491004/ سعیدی، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، 1401ش، ص4-5.]</ref> این مفهوم بر نقش رسانهها در ساخت معنا، بازنمایی واقعیت، شکلدهی به هویتهای فردی و جمعی و تأثیرگذاری بر فرآیندهای اجتماعی، سیاست، اقتصاد و زندگی روزمره تمرکز دارد. فرهنگ رسانهای بهدلیل گسترۀ نفوذ خود، متمایل به ایجاد نوعی فرهنگ غالب و همگونساز در سطح جهانی است.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص185.]</ref> | |||
===تمایز فرهنگ رسانهای و سواد رسانهای=== | |||
فرهنگ رسانهای شامل الگوهای زیست، فرآوردهها و هنجارهای حاکم بر مصرف رسانه است که عادتها و رفتارهای رسانهای جامعه را شکل میدهد.<ref> [https://virgool.io/@masihreyhani/%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-cmos1cjqhfwt ریحانی، «فرهنگ و سواد رسانهای»، وبسایت ویرگول.]</ref> در مقابل، سواد رسانهای مهارتی فعال است که توانایی تشخیص رسانههای معتبر، بررسی صحت پیامها و استفادۀ هدفمند از محتوا را فراهم کرده و امکان مقاومت در برابر القاهای ناخودآگاهِ فرهنگ رسانهای را پدید میآورد.<ref>[https://civilica.com/doc/2407494/ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.]</ref> سواد رسانهای، همچنین، بهعنوان یک سازوکار ناظر درونی، مخاطب را از حالت انفعالی خارج کرده و با ایجاد تعامل متقابل میان مخاطب و متن، معناسازیهای سطحی را به چالش میکشد. تحقق این مهارت تحت عنوان «خودمدیریتی کاربر» مستلزم آموزشهای بنیادی و ساختاری در مدارس و نهادهای آموزش عالی است.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1077218/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%A8%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7 «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاهها و مدارس، آموزشهای رسانهای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.]</ref> | |||
== | ===تأثیرات زبانشناختی=== | ||
گفتمان حاکم بر فرهنگ رسانهای بر نظام واژگانی تودهها تأثیر میگذارد. استفادۀ دگرگونشده یا نادقیق از اصطلاحات در بستر رسانههای جمعی میتواند بهمرور زمان به ضعف الگوی زبانی جامعه و شکلگیری فقر واژگانی در فرهنگ عمومی منجر شود.<ref> [https://virgool.io/@masihreyhani/%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-cmos1cjqhfwt ریحانی، مسیح، «فرهنگ و سواد رسانهای»، وبسایت ویرگول.]</ref> | |||
==اهمیت و ویژگیهای ساختاری== | |||
===کارگزار جامعهپذیری مدرن=== | |||
رسانهها در جامعۀ مدرن از قالب ابزارهای سادۀ انتقال پیام خارج شده و به بستری برای آموزشهای فرهنگی کلان و دگرگونی در شیوههای ادراک مخاطبان بدل شدهاند؛ بهگونهایکه این بستر در زمینههای متعددی جایگزین نهادهای سنتیِ هویتساز شده است.<ref> [https://qjmn.farhang.gov.ir/article%2053559.html ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31.]</ref> از این رو، درک، تفسیر و نقد پیامهای رسانهای برای مواجهۀ آگاهانه با لایههای پنهان این فرهنگ ضرورت دارد.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص185.]</ref> | |||
===همگرایی و اشباع اطلاعاتی=== | |||
== | فرهنگ رسانهای با توسعۀ فناوریهای ارتباطی و شبکهای شدن مناسبات اجتماعی شناخته میشود و از طریق اشاعۀ پیامها برای مخاطبان انبوه، به روند همگرایی فرهنگی و جهانیشدن شتاب میبخشد.<ref>[https://virgool.io/@masihreyhani/%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-cmos1cjqhfwt ریحانی، «فرهنگ و سواد رسانهای»، وبسایت ویرگول؛] [https://civilica.com/doc/1491004/ سعیدی، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، 1401ش، ص4-5.]</ref> این پدیده بر جریان تولید انبوه اطلاعات و بازتولید رویدادها در قالب روایتهای سرگرمیمحور استوار است.<ref>[https://www.tebyan.net/news/370813/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان.]</ref> حجم متراکم دادهها در این نظام سبب سوق یافتن ذهن مخاطبان بهسمت پردازش خودکار پیامها، تضعیف تفکر انتقادی، پذیرش بیچونوچرای محتوا و بازنشر مکانیکی اطلاعات میشود. همچنین جوامع در این بستر با پدیده «اینفودمیک» یا همهگیری اطلاعاتی (گسترش همزمان و شتابان اطلاعات دقیق و نادرست) مواجه میشوند که توانایی تمیز دادههای علمی از شایعات را تضعیف میکند.<ref>[https://virgool.io/@masihreyhani/%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-cmos1cjqhfwt ریحانی، مسیح، «فرهنگ و سواد رسانهای»، وبسایت ویرگول.]</ref> | ||
===استانداردسازی بصری و الگوریتمی=== | |||
فرهنگ رسانهای با اتکا به پلتفرمهای تصویرمحور و ابزارهای دیجیتال نظیر فیلترها، به استانداردسازی مفاهیم زیبایی ظاهری پرداخته و نمادهای بصری دستکاریشده را بهعنوان جریان اصلی فرهنگ تودهای تثبیت میکند.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/impact-social-media-body.html «تأثیر رسانههای اجتماعی بر عزتنفس و رضایت از بدن»، وبسایت بیتوته.]</ref> از سوی دیگر، الگوریتمهای پیچیدۀ توزیع محتوا با تنظیم اطلاعات بر اساس علایق پیشین کاربران، مخاطبان را در بسترهای همگون اطلاعاتی (اتاق پژواک) محصور کرده و امکان مواجهه با دیدگاههای متنوع را محدود میسازند.<ref>[https://naghshnews.ir/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D9%88%D8%AB%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF/ «نقش مؤثر رسانههای اجتماعی در فرهنگسازی»، پایگاه خبری نقش.]</ref> | |||
===انباشت تدریجی و ابعاد شناختی=== | |||
این نظام فرهنگی در کوتاهمدت پیامدهای جزئی دارد اما در بلندمدت از طریق فرآیند انباشت تدریجی، به جریانسازیهای عمیق اجتماعی و تغییر ناخودآگاه نگرش تودهها منجر میشود. این ویژگی سبب شده تا فرهنگ رسانهای بهعنوان بستر اصلی جنگ نرم و ابزار نفوذ ساختاری برای دگرگونی ارزشهای بومی بهکار گرفته شود.<ref>[https://www.imna.ir/news/612202/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9 «مروری بر رسانه و نقش آن برای تقابل در برابر تهاجم به فرهنگ»، خبرگزاری ایمنا.]</ref> این نفوذ در ابعاد پیشرفته، ماهیتی شناختی بهخود میگیرد که از طریق اشغال فضای ذهنی مخاطبان و بهکارگیری تاکتیکهای اطلاعاتی پیش از بازنمایی رسمی دادهها عمل میکند.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1077218/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%A8%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7 «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاهها و مدارس، آموزشهای رسانهای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.]</ref> | |||
==چارچوب تحلیل فرهنگ رسانهای== | |||
شناخت ابعاد ساختاری فرهنگ رسانهای نیازمند یک چارچوب سهجانبۀ انتقادی است: | |||
# اقتصاد سیاسی فرهنگ رسانهای: بررسی ویژگیهای ساختاری و نقش شرکتهای ارتباطی بزرگ و نهادهای قدرت در فرآیند تولید، مالکیت و توزیع انبوه محتوای فرهنگی. | |||
# تحلیل متن رسانهای: مطالعۀ فرآوردهها و آثار فرهنگ رسانهای برای شناسایی گفتمانها، مواضع ایدئولوژیک پنهان و الگوهای روایتی حاکم بر آنها. | |||
# رویکرد دریافت و مصرف مخاطبان: بررسی اثرات عینی محصولات فرهنگ رسانهای بر مخاطبان و تغییرات احتمالی در فهم، تفسیر و شیوههای استفاده آنها از پیامها.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص201-203.]</ref> | |||
==کارکردها و بازنماییهای محوری== | |||
===هویتبخشی و الگوسازی در زندگی روزمره=== | |||
== | محصولات فرهنگ رسانهای منابعی هستند که افراد برای تعریف هنجارها و ساخت هویت فردی و جمعی از آنها بهره میگیرند.<ref> [https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص197؛] [https://sepidarnews.ir/yaddasht/308935-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%B1-%D8%AF%D9%88-%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A3%D8% «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز.]</ref> این فرآیند معیارهای قضاوت را سامان داده و افراد را با نظامهای ارزشی هماهنگ میکند که نمود عینی آن در مدیریت بدن، گرایش به مد و ذائقۀ پوشش جوانان مشاهده میشود.<ref>[https://qjmn.farhang.gov.ir/article%2053559.html ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31.]</ref> پویایی بازخوردهای نمادین مانند پسندها و نظرات، پدیدۀ «بدنپنداری رسانهایشده» را شکل میدهد که در آن ارزیابی افراد از ارزش جسمی خود با میزان تأیید بیرونی در فضای مجازی پیوند میخورد.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/impact-social-media-body.html «تأثیر رسانههای اجتماعی بر عزتنفس و رضایت از بدن»، وبسایت بیتوته.]</ref> همچنین تثبیت این الگوها به وابستگی یا اعتیاد رسانهای و ترجیح تعاملات مجازی بر روابط عینی میانجامد.<ref>[https://www.balagh.ir/content/6146 محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ.]</ref> | ||
===بازتعریف اوقات فراغت و هویت دیجیتال=== | |||
کارکرد جامعهپذیری رسانهای بیشتر بهصورت ضمنی و از طریق مشاهده و تقلید عمل میکند. این نظام با بازتعریف مفهوم اوقات فراغت، ابزارهای دیجیتال را جایگزین فعالیتهای عینی کرده و با کاهش سهم رسانههای مکتوب، الگوهای یادگیری را دگرگون میسازد.<ref>[https://www.irna.ir/news/85633821/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AD%D8%AA%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9- «جایی که رسانه حتی جای پدر و مادر را برای کودک میگیرد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> این فضا به کاربران اجازه میدهد هویت دیجیتال مستقلی در جامعۀ مجازی بسازند که در سطح کلان، زمینهساز شکلگیری تعارض میان هویت واقعی افراد و بازنماییهای مجازی آنها میشود.<ref>[https://naghshnews.ir/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D9%88%D8%AB%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF/ «نقش مؤثر رسانههای اجتماعی در فرهنگسازی»، پایگاه خبری نقش.]</ref> | |||
===اشاعۀ ارزشهای اخلاقی=== | |||
رسانهها از طریق الگوسازی مفاهیمی همچون صلح، عفو، دگرخواهی و مصالحۀ اجتماعی، بهعنوان میانجی بازتولید تعالیم فرهنگی و ارزشی در مناسبات میانفردی عمل میکنند.<ref>[https://www.imna.ir/news/612202/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9 «مروری بر رسانه و نقش آن برای تقابل در برابر تهاجم به فرهنگ»، خبرگزاری ایمنا.]</ref> | |||
===ارتقای سواد سلامت=== | |||
=== | فرهنگ رسانهای بر قابلیت افراد برای دستیابی، درک و بهکارگیری اطلاعات حیاتی نظیر سواد سلامت تأثیر گذاشته و کیفیت و امید به زندگی تودهها را تحت تأثیر قرار میدهد؛ هرچند رسانهها میتوانند همزمان عامل انتقال اطلاعات علمی یا بستر بازتولید الگوهای ناصحیح باشند.<ref>[https://sums.ac.ir/%D8%A2%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D9%88-%D8%AA%D8%B3%D8%AA%DB%8C1/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%AE%D8%B4%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB% «نقش رسانه در آگاهیبخشی و فرهنگسازی در سواد سلامت»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی شیراز.]</ref> | ||
===بازنمایی مناسبات قدرت و سلطه=== | |||
فرهنگ رسانهای بهعنوان ابزاری برای بازنمایی الگوهای قدرت عمل کرده و از طریق برجستهسازی یا حاشیهرانی، به بازتعریف جایگاه گروههای اجتماعی میپردازد. ایدئولوژیهای مرتبط با طبقه، جنسیت و نژاد در بستر تولیدات رسانهای روابط ساختاری موجود را بازتولید میکنند؛ هرچند این گونهها همزمان میتوانند زمینهساز مقاومت فرهنگی یا توانمندسازی گروههای فرودست نیز باشند.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص197-198.]</ref> | |||
==پیامدهای فرهنگی و اجتماعی== | |||
===چالشهای تربیتی و گسست نسلی=== | |||
فرهنگ رسانهای زمینهساز بروز تغییرات در خردهنظامهای تربیتی و شکلگیری تضادهای هنجاری میان ارزشهای بومی-جمعی و ارزشهای رسانهایشده جهانی (مانند فردگرایی افراطی) میشود.<ref> [https://qjmn.farhang.gov.ir/article%2053559.html ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31.] [https://civilica.com/doc/2407494/ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص75-78.]</ref> ورود این پدیده به جامعه، الگوهای ارتباطی داخل خانواده را دستخوش تغییر کرده و موجب بروز جدایی فکری، عاطفی و فیزیکی میان نسلها میشود.<ref>[https://www.balagh.ir/content/6146 محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ.]</ref> دسترسی بیواسطۀ کودکان به مضامین بزرگسالان و الگوگیری از مشاهیر رسانهای بهجای مربیان سنتی، پدیدۀ «بلوغ زودرس فرهنگی» و کاهش پذیرش سنتهای نسل قبل را در پی دارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/85633821/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AD%D8%AA%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9- «جایی که رسانه حتی جای پدر و مادر را برای کودک میگیرد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> شکل حاد این روند بهصورت جامعهپذیری زودهنگام پلتفرمی بروز مییابد که پیش از تکوین کامل تفکر انتقادی، کودک را در معرض فرآوردههای این فرهنگ قرار میدهد.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1077218/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%A8%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7 «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاهها و مدارس، آموزشهای رسانهای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.]</ref> | |||
===کنشگری مدنی و تقابلهای هویتی=== | |||
توسعۀ فرهنگ رسانهای تعاملی، حس مشارکتپذیری اجتماعی را تقویت کرده و رسانهها را به بازوی نظارتی و صدای مطالبهگری مدنی در حوزههای سلامت و رفاه عمومی بدل ساخته است.<ref>[https://sums.ac.ir/%D8%A2%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D9%88-%D8%AA%D8%B3%D8%AA%DB%8C1/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%AE%D8%B4%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB% «نقش رسانه در آگاهیبخشی و فرهنگسازی در سواد سلامت»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی شیراز.]</ref> جهتگیری مسئولانۀ رسانهها در ترویج گفتمان صلح، به تضعیف فرهنگ منازعه و تعدیل بار مراجع حقوقی میانجامد. با این حال، فعالیت شبکههای فرامرزی و پلتفرمهای تعاملی، قشر جوان را بهشکل مداوم در معرض پیامهای جهتدار قرار میدهد که با هدف قرار دادن هستۀ مرکزی فرهنگ عمومی، زمینهساز آشکارسازی شکافهای هویتی و ضرورت بازتعریف مفاهیم اصیل فرهنگی میشود.<ref>[https://www.imna.ir/news/612202/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9 «مروری بر رسانه و نقش آن برای تقابل در برابر تهاجم به فرهنگ»، خبرگزاری ایمنا.]</ref> | |||
===الگوریتمی شدن فرهنگ رسانهای کودکان=== | |||
ورود فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی از طریق اسباببازیهای هوشمند و پلتفرمهای تعاملی، ماهیت مصرف رسانهای کودکان را تعاملی کرده است. این فرآیند در چهار محور ساختاری ردیابی میشود: | |||
# ابزارها و زیرساختهای هوشمند: سختافزارها و اپلیکیشنهایی که بستر ارتباط اولیه کودک را شکل میدهند. | |||
# مفاهیم و دلالتهای ضمنی: پیامها و ارزشهای پنهانی که از طریق الگوریتمها به کودک القا میشوند. | |||
# تولید و کنشگری تعاملی: واکنشهای فعالانه کودک و فرآیند تولید محتوای شخصی توسط او. | |||
# تحلیل و انطباق شناختی: چگونگی درک اطلاعات توسط کودک که بهدلیل عدم تکامل سواد رسانهای انتقادی، او را در معرض پذیرش بیچونوچرای پیامها قرار میدهد.<ref> [https://civilica.com/doc/2384063/ فرجی، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، 1403ش، ص587-589.]</ref> | |||
===مناسبات و تعامل متقابل با خردهفرهنگها=== | |||
خردهفرهنگها رابطهای دوسویه و پویا با فرهنگ رسانهای جریان اصلی دارند که مکانیسمهای آن در سه شکل بروز مییابد: | |||
# جذب و تجاریسازی: رسانههای جریان اصلی، عناصر متمایزکنندۀ خردهفرهنگها مانند سبک پوشش، مد یا موسیقی را جذب، انبوهسازی و تجاری کرده و با عمومیسازی آنها، بار معناییِ اعتراضی یا متمایزکنندۀ اولیۀ آنها را خنثی میسازند. | |||
# مقاومت نمادین: خردهفرهنگها برای حفظ اصالت خود و ممانعت از حل شدن در فرهنگ همگونساز رسانهای، به خلق زبانهای رمزی جدید و استفادۀ خلاقانه و مستقل از فضاهای مجازی روی میآورند. | |||
# بازتولید و مرزبندی: بازنماییها و کلیشهسازیهای رسانهای دربارۀ خردهفرهنگها مانند برچسبزدنهای هنجارشکن، بهصورت غیرمستقیم و معکوس به تقویت مرزهای هویتی درونگروهیِ آن خردهفرهنگها کمک میکند.<ref>[https://civilica.com/doc/1491004/ سعیدی، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، وبسایت سیویلیکا.]</ref> | |||
=== | ==فرهنگ رسانهای در بستر جامعه ایران== | ||
===چالشهای ساختاری و روند تجاریسازی ذائقۀ عمومی=== | |||
فرهنگ رسانهای در ایران با دو چالش روبهرو است: نخست، خلأ نظری ناشی از عدم تبیین دقیق هنجارهای رسانهای متناسب با ارزشهای اسلامی-ایرانی که زمینهساز تعارضهای هویتی در مصرف فرهنگی است. دوم، شکلگیری رویکردهای عوامگرایانه در برخی پلتفرمها که برای جلب مخاطب انبوه و بقای اقتصادی، به بازتولید الگوهای سرگرمیمحور سطحی و جنجالآفرینی روی میآورند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/370813/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان.]</ref> | |||
===سیاستهای فرهنگی و مدیریت مصرف=== | |||
چارچوبهای سیاستگذاری ارتباطی در ایران برای مدیریت این فضا بر چهار محور استوار است: | |||
# تأکید بر اخلاق رسانهای بر پایۀ حقگرایی و اتقان منابع بهعنوان پادزهر جریانهای شایعهمحور.<ref>[https://www.tebyan.net/news/370813/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان.]</ref> | |||
# توسعۀ رسانههای ملی و بومی با هدف تقویت هویت جمعی و کاهش نفوذ الگوهای همگونساز خارجی.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/94453/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B1%D9%85 «توسعۀ رسانهای و تهدیدهای نرم»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
# حمایت از گردش آزاد اطلاعات و پاسخگویی بهمنظور افزایش اعتماد عمومی و ممانعت از انحصار.<ref>[https://www.irna.ir/news/81831438/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AA%D8%A3%D8%AB%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8% «فرهنگسازی رسانهای متأثر از گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> | |||
# تولید محتوای داستانی و رسانهای متناسب با باورهای بومی برای رقابت با فرهنگ رسانهای جهانی.<ref> [https://www.balagh.ir/content/6146 محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ.]</ref> | |||
===ماهیت جهان-محلی فرهنگ رسانهای ایرانی=== | |||
فرهنگ رسانهای در ایران حاصل تلاقی جریانهای ارتباطی جهانی و سنتهای بومی است که از آن تحت عنوان رویکرد جهان-محلی یاد میشود. مخاطبان ایرانی مظاهر رسانهای جهان را با معیارهای فرهنگی، مذهبی و مقتضیات محلی خود تطبیق داده و بازتعریف میکنند؛ فرآیندی که شکلی تلفیقی از فرهنگ رسانهای را پدید میآورد.<ref>[https://hamshahritraining.ir/article/3685/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87 «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری.]</ref> نمود عینی این پویایی، ورود و بازتعریف جریانهای بومیِ متأثر از جنبشهای جهانی اصلاح فرهنگ رسانهای (نظیر پذیرش تنوع زیبایی و مثبتنگری به بدن) است که در قالب تولید محتوای واقعگرایانه توسط کاربران داخلی، با استانداردهای تجاری رسانههای بزرگ مقابله میکند.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/impact-social-media-body.html «تأثیر رسانههای اجتماعی بر عزتنفس و رضایت از بدن»، وبسایت بیتوته.]</ref> | |||
==پانویس== | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | |||
* «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری، تاریخ بارگذاری: 15 مهر 1392ش. | |||
== منابع == | * «تأثیر رسانههای اجتماعی بر عزتنفس و رضایت از بدن»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: 29 اردیبهشت 1405ش. | ||
* «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری، تاریخ بارگذاری: | * «توسعۀ رسانهای و تهدیدهای نرم»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: 11 آذر 1404ش. | ||
* | * «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاهها و مدارس، آموزشهای رسانهای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 4 خرداد 1402ش. | ||
* خدابنده بایگی، ایمان، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، جامعه، فرهنگ، رسانه، | * «جایی که رسانه حتی جای پدر و مادر را برای کودک میگیرد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 22 آبان 1403ش. | ||
* خورابلو، فاطمه و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، | * خدابنده بایگی، ایمان، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، جامعه، فرهنگ، رسانه، دورۀ 9، شمارۀ 34، 1399ش. | ||
* داگلاس، کنر، «فرهنگ رسانهای و پیروزی نمایش»، رسانه، | * خورابلو، فاطمه و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، مجلۀ یافتههای پیشروان علوم تربیتی و آموزشی، دورۀ 1، شمارۀ 7، 1403ش. | ||
* ذکایی، محمدسعید، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، | * داگلاس، کنر، «فرهنگ رسانهای و پیروزی نمایش»، رسانه، بهترجمۀ اسماعیل یزدانپور، شمارۀ 67، 1385ش. | ||
* ریحانی، مسیح، «فرهنگ و سواد رسانهای»، وبسایت ویرگول، تاریخ بازدید: | * ذکایی، محمدسعید، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، فصلنامۀ رسانه، دورۀ 23، شمارۀ 3، پیاپی 88، 1391ش. | ||
* سعیدی، محسن، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، نهمین کنفرانس بینالمللی علوم انسانی، اجتماعی و سبک | * ریحانی، مسیح، «فرهنگ و سواد رسانهای»، وبسایت ویرگول، تاریخ بازدید: 10 آذر 1404ش. | ||
* فرجی، مهران، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، سومین کنفرانس فضای سایبری، | * سعیدی، محسن، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، نهمین کنفرانس بینالمللی علوم انسانی، اجتماعی و سبک زندگی، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 5 مرداد 1401ش. | ||
* «فرهنگ رسانه و | * فرجی، مهران، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، سومین کنفرانس فضای سایبری، 1403ش. | ||
* «فرهنگسازی رسانهای متأثر از گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: | * «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان، تاریخ بازدید: 11 آذر 1404ش. | ||
* «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز، تاریخ بارگذاری: | * «فرهنگسازی رسانهای متأثر از گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: 18 آبان 1394ش. | ||
* محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ، تاریخ بارگذاری: | * «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز، تاریخ بارگذاری: 23 مرداد 1403ش. | ||
* محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ، تاریخ بارگذاری: 26 اسفند 1394ش. | |||
* «مروری بر رسانه و نقش آن برای تقابل در برابر تهاجم به فرهنگ»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 30 بهمن 1402ش. | |||
* «نقش رسانه در آگاهیبخشی و فرهنگسازی در سواد سلامت»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی شیراز، تاریخ بازدید: 29 اردیبهشت 1405ش. | |||
* «نقش مؤثر رسانههای اجتماعی در فرهنگسازی»، پایگاه خبری نقش، تاریخ درج مطلب: 29 آبان 1402ش. | |||
