شایعه: تفاوت میان نسخهها
ابرابزار |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''شایعه'''؛ انتشار خبر ساختگی و بدون منبع قابل اطمینان. | '''شایعه'''؛ انتشار خبر ساختگی و بدون منبع قابل اطمینان. | ||
شایعه که همان سخنپراکنی بدون منبع قابل اطمینان است در حقیقت نوعی ناهنجاری اجتماعی بوده که در شرایط بحران شدت مییابد و گاهی خود بحرانآفرین میشود. گرچه گاهی ممکن است شایعه برای کارکردهای مثبت در یک اجتماع استفاده شود اما غالب موارد آن در جهت اهداف منفی است. پیامدهای منفی شایعه میتواند یک شخص را تخریب کرده | شایعه که همان سخنپراکنی بدون منبع قابل اطمینان است در حقیقت نوعی ناهنجاری اجتماعی بوده که در شرایط بحران شدت مییابد و گاهی خود بحرانآفرین میشود. گرچه گاهی ممکن است شایعه برای کارکردهای مثبت در یک اجتماع استفاده شود اما غالب موارد آن در جهت اهداف منفی است. پیامدهای منفی شایعه میتواند یک شخص را تخریب کرده یا یک جامعه را از نظر فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و امنیتی دچار اختلال کند. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
شایعه در لغت به معنای خبرهای بی اصل و نادرست و خبرهای منتشر شده در حالیکه صحت و درستی آن معلوم نیست؛ آمده است.<ref>دهخدا، «لغتنامه دهخدا»، | شایعه در لغت به معنای خبرهای بی اصل و نادرست و خبرهای منتشر شده در حالیکه صحت و درستی آن معلوم نیست؛ آمده است.<ref>دهخدا، «لغتنامه دهخدا»، وبسایت آبادیس.</ref> در اصطلاح، خبری تأیید نشده است که بدون استناد به منبع مورد اطمینان بهطور شفاهی از فردی به فرد دیگر انتقال مییابد. غالب شایعات مربوط به وقایع و رویدادهای مهم، اشخاص مشهور، مسئولان، مردم، سازمانها و نهادهاست.<ref>[https://jpsyedu.ut.ac.ir/article_12922.html افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص3.]</ref> منبع خبر در شایعه کمرنگ بوده و غالباً با جملاتی مثل «میگویند»، «راستی شنیدهای» آغاز میشود یا اینکه شنیدهٔ خود را به افراد مورد اطلاع نسبت میدهند.<ref>کرامتی مقدم و دیگران، «مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.</ref> بعضی پژوهشگران مطالعات اجتماعی، تفاوت اصلی دروغ و شایعه را در دو عنصر عمد و آگاهی میدانند؛ در دروغ، فرد یا گروهی آگاهانه و با قصد مشخص حقیقت را کتمان یا تحریف میکند، در حالی که در شایعه، چنین خودآگاهی لزوماً وجود ندارد. هرچند ممکن است در شایعه نیز انتقالدهندگان نسبت به صحت خبر تردید داشته باشند، اما احتمال نادرست بودن آن را نادیده میگیرند.<ref>فکوهی، «تبارشناسی «شایعه» در گفت وگو با ناصر فکوهی»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.</ref> | ||
گاهی برای باورپذیر کردن شایعه، بخشی از خبر تاییدشده و واقعیت در آن گنجانده میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴1.]</ref> قرآن | گاهی برای باورپذیر کردن شایعه، بخشی از خبر تاییدشده و واقعیت در آن گنجانده میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴1.]</ref> قرآن شایعهپردازان را مرجفون نامیده<ref>سوره احزاب، آیه 60.</ref> بهمعنای کسانیکه شایعه میپراکنند تا جامعه را دچار تشویش و اضطراب کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/27575/17/458/%C2«Ù
ÙرÙجÙÙÙÙÙ%C2»_از_Ù
ادÙ_%C2«Ø§Ø±Ø¬Ø§Ù%C2»Ø مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج17، ص458.]</ref> مطالعات نشان میدهد که شایعات در همه جوامع وجود دارد. بعضی پژوهشگران عقیده دارند هرجا که انسان و زبان وجود دارد. شایعه نیز به وجود میآید.<ref>عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.</ref> دانشمندان علوم اجتماعی، شایعه را جزئی از فرهنگ بشری<ref>چراغی، «شایعه و شایعه پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲۲.</ref> و یک پدیدهٔ اجتماعی تلقی میکنند.<ref>عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.</ref> | ||
</ref> مطالعات | |||
== انواع شایعه == | == انواع شایعه == | ||
در منابع علوم اجتماعی و ارتباطات، شایعه از منظرهای مختلفی، دستهبندی شده است. بعضی از دستهبندیها عبارت است از: | در منابع علوم اجتماعی و ارتباطات، شایعه از منظرهای مختلفی، دستهبندی شده است. بعضی از دستهبندیها عبارت است از: | ||
'''از نظر محتوا''': بر اساس دیدگاه کارشناسان، بعضی شایعات | '''از نظر محتوا''': بر اساس دیدگاه کارشناسان، بعضی شایعات بازتابدهندهٔ آرزوها، تمایلات و امیدهای یک گروه اجتماعی هستند که از آن با عنوان شایعات رؤیایی یاد میشود. بعضی شایعات نیز ترسها، نگرانیها و احساس ناامنی یک گروه خاص را منعکس میسازند.<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص45.</ref> | ||
'''شیوه و سرعت انتشار''': مطالعات نشان میدهد برخی شایعات در آغاز بهصورت پنهانی و همراه با احساس رازداری میان افراد منتشر میشود<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص43.</ref> و برخی دیگر در مدتزمان کوتاه و با سرعت بالا انتشار مییابد. به اعتقاد کارشناسان، این دسته از شایعات غالباً با هیجانات و عواطف شدید همراه هستند و همین ویژگی موجب گسترش سریع آنها میشود.<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص44.</ref> | '''شیوه و سرعت انتشار''': مطالعات نشان میدهد برخی شایعات در آغاز بهصورت پنهانی و همراه با احساس رازداری میان افراد منتشر میشود<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص43.</ref> و برخی دیگر در مدتزمان کوتاه و با سرعت بالا انتشار مییابد. به اعتقاد کارشناسان، این دسته از شایعات غالباً با هیجانات و عواطف شدید همراه هستند و همین ویژگی موجب گسترش سریع آنها میشود.<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص44.</ref> | ||
'''از نظر دوام و ماندگاری''': از نگاه کارشناسان، شایعات از حیث مدت و استمرار اثرگذاری نیز گوناگون هستند. برخی شایعات تنها در دورهای کوتاه اثرگذارند و سپس فروکش میکنند، اما برخی دیگر برای مدتی طولانی در ذهن و رفتار افراد باقی میماند.<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۸.</ref> همچنین پژوهشها نشان میدهد که بعضی شایعات، با وجود آنکه پس از مدتی خاموش میشوند، اما در گذر زمان با قالبی جدید، دوباره بازتولید و منتشر میشوند.<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.</ref> | '''از نظر دوام و ماندگاری''': از نگاه کارشناسان، شایعات از حیث مدت و استمرار اثرگذاری نیز گوناگون هستند. برخی شایعات تنها در دورهای کوتاه اثرگذارند و سپس فروکش میکنند، اما برخی دیگر برای مدتی طولانی در ذهن و رفتار افراد باقی میماند.<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۸.</ref> همچنین پژوهشها نشان میدهد که بعضی شایعات، با وجود آنکه پس از مدتی خاموش میشوند، اما در گذر زمان با قالبی جدید، دوباره بازتولید و منتشر میشوند.<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.</ref> | ||
== زمینههای ایجاد و گسترش شایعه == | == زمینههای ایجاد و گسترش شایعه == | ||
نظریهپردازان علوم ارتباطات، شایعه را بهعنوان یک کنش متقابل طبیعی در تمام جوامع بشری برمیشمرند.<ref>عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.</ref> با اینحال بعضی شرایط و عوامل فردی و اجتماعی را نیز در شکلگیری | نظریهپردازان علوم ارتباطات، شایعه را بهعنوان یک کنش متقابل طبیعی در تمام جوامع بشری برمیشمرند.<ref>عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.</ref> با اینحال بعضی شرایط و عوامل فردی و اجتماعی را نیز در شکلگیری یا فراگیری شایعه مؤثر میدانند<ref>کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.</ref> که بعضی موارد آن عبارت است از: | ||
=== عوامل مؤثر در شکلگیری شایعه === | |||
* '''اهمیت و ابهام''': بر اساس دیدگاه کارشناسان علوم اجتماعی، دو عامل اهمیت موضوع و ابهام اطلاعات از مهمترین زمینههای شکلگیری شایعه محسوب میشوند.<ref>غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص1.</ref> | * '''اهمیت و ابهام''': بر اساس دیدگاه کارشناسان علوم اجتماعی، دو عامل اهمیت موضوع و ابهام اطلاعات از مهمترین زمینههای شکلگیری شایعه محسوب میشوند.<ref>غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص1.</ref> | ||
* '''ضعف در اطلاعرسانی''':نبودِ اطلاعرسانیِ سریع، دقیق و قابل اعتماد در جامعه، شرایط مساعدتری برای انتشار و گسترش شایعات ایجاد میکند.<ref>غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص2.</ref> | * '''ضعف در اطلاعرسانی''':نبودِ اطلاعرسانیِ سریع، دقیق و قابل اعتماد در جامعه، شرایط مساعدتری برای انتشار و گسترش شایعات ایجاد میکند.<ref>غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص2.</ref> | ||
* '''همگنی گروهی:''' مطالعات نشان میدهد شایعه در میان گروههای همگن و افراد همفکر، نفوذ و گسترش بیشتری دارد.<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص41.</ref> | * '''همگنی گروهی:''' مطالعات نشان میدهد شایعه در میان گروههای همگن و افراد همفکر، نفوذ و گسترش بیشتری دارد.<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص41.</ref> | ||
=== | === عوامل مؤثر در پذیرش و فراگیری شایعه === | ||
* '''ویژگیهای شناختی و شخصیتی:''' در بعضی مطالعات به ویژگیهای فردی مثل سادهاندیشی و زودباوری،<ref>افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8.</ref> پایین بودن اعتماد به نفس،<ref>افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص9.</ref> فقدان احساس امنیت روانی یا اطمینان نسبت به وضعیت حال و آینده بهعنوان بستری برای افزایش تأثیرپذیری افراد در برابر شایعات اشاره شده است.<ref>افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8.</ref> | |||
* '''ویژگیهای شناختی و شخصیتی:''' در بعضی مطالعات به ویژگیهای فردی مثل سادهاندیشی و زودباوری،<ref>افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8.</ref> پایین بودن اعتماد به نفس،<ref>افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص9.</ref> فقدان احساس امنیت روانی یا اطمینان نسبت به وضعیت حال و آینده بهعنوان بستری برای افزایش تأثیرپذیری افراد در برابر شایعات | |||
* '''انگیزه جلب توجه''': برخی پژوهشگران معتقدند انگیزه جلب توجه اجتماعی، بهویژه در افرادی با اعتماد به نفس پایین یا مبتلا به خودتحقیری، میتواند از عوامل تکرار، بازنشر و حتی تولید شایعه باشد.<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۵۰.</ref> | * '''انگیزه جلب توجه''': برخی پژوهشگران معتقدند انگیزه جلب توجه اجتماعی، بهویژه در افرادی با اعتماد به نفس پایین یا مبتلا به خودتحقیری، میتواند از عوامل تکرار، بازنشر و حتی تولید شایعه باشد.<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۵۰.</ref> | ||
== پیامدهای شایعه == | == پیامدهای شایعه == | ||
پژوهشها در علوم رفتاری و اجتماعی نشان میدهد که شایعه یک | پژوهشها در علوم رفتاری و اجتماعی نشان میدهد که شایعه یک پدیدهٔ خنثی نیست، بلکه دارای توانمندی ذاتی برای ایجاد اثرات مخرب و بلندمدت در سطوح فردی، سازمانی و جامعهشناختی است. | ||
'''پیامدهای فردی''': بعضی مطالعات در | '''پیامدهای فردی''': بعضی مطالعات در زمینهٔ برهمکنش میان شایعه و سلامت روانی افراد نشان داده که شایعه بهمثابه یک عامل برای نقض حریم فردی،<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.</ref> تهمت، افترا و بیاعتبار ساختن اشخاص عمل میکند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲.</ref> همچنین یافتههای پژوهشی نشان میدهد که همبستگی مثبت معناداری میان دریافت شایعات منفی و شاخصهایی چون خستگی مزمن روحی و کاهش مراقبت حرفهای و تعهد شغلی و فرهنگ ایمنی وجود دارد.<ref>بابایی آقبلاغ و ستاری اردبیلی، «بررسی سازههای شکل دهنده رفتار شایعهسازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، 1397ش،</ref> | ||
'''پیامدهای جامعهشناختی''': بعضی تحلیلهای جامعهشناختی، شایعه را بهعنوان یک عامل | '''پیامدهای جامعهشناختی''': بعضی تحلیلهای جامعهشناختی، شایعه را بهعنوان یک عامل مختلکنندهٔ ساختار اجتماعی دستهبندی میکند. بر این پایه، شایعه بهعنوان عاملی برای اضطراب اجتماعی، تضعیف سرمایه اجتماعی،<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.</ref> ایجاد اختلال در فرایند جامعهپذیری<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.</ref> و نیز القای حس خودتحقیری در یک جمع خاص عمل میکند.<ref>درویشی، «حمله بیامان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وبسایت روزنامه کیهان.</ref> | ||
'''پیامدهای اقتصادی''': کارشناسان، شایعه را بهعنوان یک متغیر خارجی مهم در کاهش بهرهوری و بازدهی تولید بر میشمرند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.</ref> در یک | '''پیامدهای اقتصادی''': کارشناسان، شایعه را بهعنوان یک متغیر خارجی مهم در کاهش بهرهوری و بازدهی تولید بر میشمرند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.</ref> در یک مطالعهٔ موردی، انتشار شایعات پیرامون اسیدپاشی در دورهٔ زمانی خاصی در اصفهان، نشان از وارد آمدن خسارات زیادی بر اقتصاد گردشگری در آن مقطع داشت.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸۴.</ref> | ||
'''پیامدهای سیاسی''': بعضی تحلیلگران سیاسی بر این باورند که شایعه میتواند سبب بیاعتمادی مردم به مسؤلان جامعه<ref>نعامی، آسیبشناسی شایعه در قرآن، ص۵۹.</ref> و تشویش و اختلاف در جامعه شده، نظم سیاسی را برهمزند<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲.</ref> و زمینه را برای | '''پیامدهای سیاسی''': بعضی تحلیلگران سیاسی بر این باورند که شایعه میتواند سبب بیاعتمادی مردم به مسؤلان جامعه<ref>نعامی، آسیبشناسی شایعه در قرآن، ص۵۹.</ref> و تشویش و اختلاف در جامعه شده، نظم سیاسی را برهمزند<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲.</ref> و زمینه را برای سیطرهٔ بیگانگان فراهم کند.<ref>نعامی، آسیبشناسی شایعه در قرآن، ص۵۷.</ref> همچنین متخصصان علوم نظامی، شایعه را ابزاری کلیدی در جنگ روانی میدانند که میتواند سرنوشت یک جنگ یا یک ملت را بدون درگیری مستقیمِ نظامی، تعیین کند.<ref>غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص14.</ref> | ||
'''پیامدهای سازمانی''': شایعه میتواند آرامش روانی کارکنان را مختل کرده و عملکرد آنها را کاهش داده و اعتبار سازمان را در معرض فرسایش قرار | '''پیامدهای سازمانی''': شایعه میتواند آرامش روانی کارکنان را مختل کرده و عملکرد آنها را کاهش داده و اعتبار سازمان را در معرض فرسایش قرار دهد.<ref>منطقی، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲.</ref> | ||
== کارکردهای شایعه == | == کارکردهای شایعه == | ||
بعضی از پژوهشگرانِ علوم اجتماعی، | بعضی از پژوهشگرانِ علوم اجتماعی، مطالعهٔ شایعات در میان یک گروه را معیاری برای سنجش روانی و نیازهای آن گروه و شاخصی برای شناخت روانی افراد تکرارکنندهٔ آن تلقی میکنند. برای مثال اگر مضمون شایعه بدبینانه باشد نشاندهندهٔ نگرانی و اضطراب و اگر مضمون آن امیدوارانه باشد نشاندهندهٔ امیدواری آنهاست.<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۰.</ref> همچنین مطالعات موردی در بعضی جوامع توسعهیافته حاکی از استفاده از شایعه بهعنوان یک ابزار نظرسنجی غیررسمی است. به این صورت که از شایعهپراکنی و بازخورد عمومی برای ارزیابی میزان خطرات یک سیاست پیشنهادی استفاده میشود یا اینکه با شایعهپراکنی برای پذیرش یک تصمیم زمینهسازی میکنند. گاهی نیز با اعلام شایعاتی مثل استعفا، میزان محبوبیت فردی را مورد سنجش قرار میدهند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۱.</ref> | ||
== مدیریت شایعه == | == مدیریت شایعه == | ||
از نگاه کارشناسان، | از نگاه کارشناسان، پدیدهٔ شایعه در دنیای امروز، برای کشورهای مختلف و به ویژه در کشورهای در حال توسعه، به یکی از جنبههای مهم امنیت نرم تبدیل شده است.<ref>کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص165.</ref> در این دیدگاه، استفادهٔ مؤثر از رسانه یکی از حیاتیترین ابزارها برای مدیریت شایعه بهشمار میرود.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱62.</ref> شروع بهموقع و ابتکار عمل، بمباران اطلاعاتی و جریانسازی متناسب با وقوع حادثه، از جمله مواردی هستند که کارشناسان در مدیریت شایعه بر آن تأکید دارند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸7.</ref> همچنین به عقیده پژوهشگران، آموزش همگانی در شناخت ماهیت شایعه و پرورش تفکر منطقی برای تقویت توانایی افراد در سنجش صحت اخبار، میتوانند به افزایش آگاهی عمومی کمک کرده و خطر تأثیرپذیری از شایعات را کاهش دهند.<ref>'''«شایعه»، وبسایت دانشنامه اسلامی.'''</ref> | ||
بر اساس یافتههای تحقیقی، ارسال پیامهای اقناعی از سوی نخبگان بهویژه پیامهایی که همراه با اشاره به عواقب و پیامدهای ناگوار شایعه بوده، احتمال متقاعد شدن مردم را افزایش میدهد<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱72.</ref> و میتواند پایگاههای اجتماعی را در برابر پیامهای مخرب و ابهامزا ایمن کند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص167.</ref> همچنین مطالعات نشان دادهاند که برای متقاعد کردن مردم، بهرهگیری از کارشناسان و افرادی که در نظر عموم آگاهتر | بر اساس یافتههای تحقیقی، ارسال پیامهای اقناعی از سوی نخبگان بهویژه پیامهایی که همراه با اشاره به عواقب و پیامدهای ناگوار شایعه بوده، احتمال متقاعد شدن مردم را افزایش میدهد<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱72.</ref> و میتواند پایگاههای اجتماعی را در برابر پیامهای مخرب و ابهامزا ایمن کند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص167.</ref> همچنین مطالعات نشان دادهاند که برای متقاعد کردن مردم، بهرهگیری از کارشناسان و افرادی که در نظر عموم آگاهتر بهشمار میروند، تأثیر بیشتری در مدیریت شایعه دارد.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱71.</ref> | ||
در آموزههای دینی با توصیههای اخلاقی مثل حسنظن به یکدیگر و پرهیز از سخنپراکنی علیه همدیگر و نیز تهدید به عذاب نسبت به | در آموزههای دینی با توصیههای اخلاقی مثل حسنظن به یکدیگر و پرهیز از سخنپراکنی علیه همدیگر و نیز تهدید به عذاب نسبت به شایعه پراکنان<ref>منطقی، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۷۴.</ref> تلاش شده از انتشار شایعه جلوگیری شود. آموزههای دینی با دستور به رها کردن سخنی که علم به آن نداریم،<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/15/169/لا_تقل_ما_لا_تعلم حرّ العاملی، وسائل الشیعة، ج15، ص169.]</ref> از مسلمانان میخواهد موضوعات مهمی را که برای امنیت جامعه، خطرآفرین بوده یا سبب ترس میشود، به حاکمان الهی واگذار کرده و از شایعهپراکنی پرهیز کنند.<ref>سوره نساء. آیه ۸۳.</ref> | ||
== شایعه در فضای مجازی == | == شایعه در فضای مجازی == | ||
امروزه، شبکههای اجتماعی و فضای مجازی، یکی از بسترهای جدید برای نشر سریع اطلاعات<ref>قمی اویل و | امروزه، شبکههای اجتماعی و فضای مجازی، یکی از بسترهای جدید برای نشر سریع اطلاعات<ref>قمی اویل و دیگران، «واکاوی مدیریت شایعه در بستر شبکههای اجتماعی با روش فراترکیب از منظر مفاهیم اسلامی»، ۱۴۰۰ش، ص۱۷۴.</ref> و ابزاری مهم برای کسب اخبار در سراسر جهان محسوب میشود.<ref>آزادی و دیگران، «تفاوتهای خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریهپردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.</ref> با این حال، کارشناسان، انتشار شایعه از طریق شبکهها و رسانههای اجتماعی را یکی از تهدیدات مهم رسانهای در همهٔ جوامع برشمردهاند.<ref>آزادی و دیگران، «تفاوتهای خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریهپردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص11.</ref> هر روزه شایعات زیادی در موضوعات مختلف اجتماعی یا سیاسی مثل مرگ چهرههای مشهور، پیامهای با محتوای برانگیزانندهٔ احساسات، شایعات انتخاباتی، شایعات مربوط به خطرات، در شبکههای اجتماعی انتشار مییابد.<ref>«۵ شایعه رایج در فضای مجازی را بشناسید»، وبسایت خبری رجانیوز.</ref> وقوع شایعه در آمریکا در سال ۲۰۱۶م به حدی بود که واژه «خبرجعلی» که به شایعه اشاره داشت بهعنوان کلمه سال انتخاب شد.<ref>آزادی و دیگران، «تفاوتهای خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریهپردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.</ref> | ||
به باور بعضی از کارشناسان، متغیرهایی مانند اعتماد به فضای مجازی، | به باور بعضی از کارشناسان، متغیرهایی مانند اعتماد به فضای مجازی، مشارکت افراد با طبقات اجتماعی مختلف در انتشار شایعه،<ref>دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.</ref> عدم امکان شناسایی هویت واقعی کاربران در شبکههای اجتماعی و نیز نبودِ کنترل بر محتوای تولید شده در این شبکهها، در شکلگیری و ترویج سریع شایعات در فضای مجازی، مؤثر بوده است.<ref>رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکههای اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.</ref> | ||
از نظر بعضی پژوهشگران اگر آگاهیهای مورد نیاز از رسانههای رسمی تأمین نشود، شایعات از طریق فضای مجازی این خلأ را پر کرده و باور و رفتارها را شکل میدهد.<ref>دانش و دیگران، | از نظر بعضی پژوهشگران اگر آگاهیهای مورد نیاز از رسانههای رسمی تأمین نشود، شایعات از طریق فضای مجازی این خلأ را پر کرده و باور و رفتارها را شکل میدهد.<ref>دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.</ref> اما بعضی دیگر از کارشناسان با لازم دانستن آموزش سواد رسانه و جرمانگاری انتشار شایعه در فضای مجازی، تأکید دارند اطلاعرسانی از منابع رسمی بهتنهایی برای جلوگیری از شایعه کافی نیست؛ بلکه اطلاعرسانی صحیح نیز در برابر انتشار شایعه، دچار چالش میشود.<ref>مختار رضایی، «برخورد پلیس فتا با انتشاردهندگان اخبار کذب و شایعه درفضای مجازی»، خبرگزاری مهر.</ref> | ||
== شایعه در فرهنگ ایرانی == | == شایعه در فرهنگ ایرانی == | ||
اصطلاحات ایرانی مثل «از کاه، کوهی ساختن» | اصطلاحات ایرانی مثل «از کاه، کوهی ساختن» یا «یک کلاغ را چهل کلاغ کردن»،<ref>دهخدا، امثال و حکم، ج4، 1383ش، ص2049.</ref> در واکنش به شایعهپراکنانی بود که خبر را با شاخ و برگهای فراوانی نقل میکردند.<ref>عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.</ref> برخی پژوهشگران فرهنگ گفتاری یا شفاهی و ضربالمثلهای مشهوری مثل «تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها»،<ref>چراغی، «شایعه و شایعه پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲5.</ref> همچنین سطح مطالعهٔ کم را، از عوامل تأثیرپذیری جامعه ایرانی در برابر شایعات میدانند.<ref>رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکههای اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.</ref> | ||
یکی از چالشها در | == چالش شایعات در جمهوری اسلامی ایران == | ||
یکی از چالشها در نظام جمهوری اسلامی ایران، شایعاتی است که اغلب از سوی جریانهای رسانهای مخالف و دولتهای مخالف جمهوری اسلامی، تولید و منتشر میشود. این شایعات، متناسب با دورههای مختلف، طیف وسیعی از موضوعات را دربر میگیرد، مثل شایعه تقلب در انتخابات، شایعه اختلاف میان مسؤلین،<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2962 خامنهای، «بیانات در خطبههای نمازجمعه»، وبسایت اطلاعرسانی آثار آیتالله خامنهای.]</ref> نزدیک بودن حمله نظامی آمریکا، یا تولید شایعات علیه بسیج، سپاه<ref>[https://farsi.khamenei.ir/audio-content?id=53586 خامنهای، «کلیپ صوتی؛ دشمن سراسیمه از جاذبه سپاه»، وبسایت اطلاعرسانی آثار آیتالله خامنهای.]</ref> و دیگر مؤلفههای نظام. بعضی از متخصصان، تولید این شایعات را، یکی از ابزارهای اصلی در جنگ نرم میدانند که با هدف ایجاد تفرقه و اجرای سیاست «تفرقه بینداز و حکومت کن» انتشار مییابد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=804 خامنهای، «دیدار جمعی از علما و روحانیون با رهبر انقلاب در آستانه ماه مبارک رمضان»، وبسایت اطلاعرسانی آثار آیتالله خامنهای.]</ref> | |||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* قرآن کریم. | * قرآن کریم. | ||
* افروز، غلامعلی، «مبانی روانشناختی شایعه»، مجله روانشناسی و علوم تربیتی، دوره | * افروز، غلامعلی، «مبانی روانشناختی شایعه»، مجله روانشناسی و علوم تربیتی، دوره ۲، شماره پیاپی ۸۸۲، ۱۳۷۴ش. | ||
* بابایی آقبلاغ، مریم و ستاری اردبیلی، فرزاد، «بررسی سازههای شکل دهنده رفتار شایعهسازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، مجله علوم روانشناختی، دوره | * بابایی آقبلاغ، مریم و ستاری اردبیلی، فرزاد، «بررسی سازههای شکل دهنده رفتار شایعهسازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، مجله علوم روانشناختی، دوره ۱۷، شماره ۶۹، ۱۳۹۷ش. | ||
* جادران، زهرا سادات، «دلایل حرمت شایعه پراکنی و | * جادران، زهرا سادات، «دلایل حرمت شایعه پراکنی و تأثیرات آن بر جامعه»، مجله معارف علوم اسلامی و علوم انسانی، شماره ۱۷، ۱۴۰۳ش. | ||
* الحرّ | * الحرّ العاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث. | ||
* حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، مطالعات عملیات روانی، شماره | * حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، مطالعات عملیات روانی، شماره ۸، ۱۳۸۴ش. | ||
* درویشی، سعید، «حمله بیامان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وبسایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: | * درویشی، سعید، «حمله بیامان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وبسایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۹۸ش. | ||
* رئیسی وانانی، حسین، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، قم، | * رئیسی وانانی، حسین، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، قم، | ||
* انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، چ۱، ۱۳۹۶ش. | * انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، چ۱، ۱۳۹۶ش. | ||
* «شایعه»، وبسایت | * «شایعه»، وبسایت دانشنامه اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۲ش. | ||
* غروی نائینی، نهله و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، مجله لسان صدق، دوره | * غروی نائینی، نهله و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، مجله لسان صدق، دوره ۱، شماره۳، ۱۳۹۹ش. | ||
* کرامتی مقدم، مجید، «مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، فصلنامه مدیریت کسبوکارهای دانش بنیان، شماره۱، ۱۴۰۰ش. | * کرامتی مقدم، مجید، «مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، فصلنامه مدیریت کسبوکارهای دانش بنیان، شماره۱، ۱۴۰۰ش. | ||
* مکارم، حمید، «شایعهسازی و راه مقابله با آن»، ماهنامه مکتب اسلام، شماره۳. ۱۳۷۸ش. | * مکارم، حمید، «شایعهسازی و راه مقابله با آن»، ماهنامه مکتب اسلام، شماره۳. ۱۳۷۸ش. | ||
* | * مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، کتابخانه مدرسه فقاهت. | ||
* منطقی، محسن، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، فصلنامه اسلام و مطالعات پژوهشی، سال ۱۲، شماره ۳، ۱۴۰۳ش. | * منطقی، محسن، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، فصلنامه اسلام و مطالعات پژوهشی، سال ۱۲، شماره ۳، ۱۴۰۳ش. | ||
* نعامی، فهیمه، آسیبشناسی شایعه در قرآن، اهواز، ترنگ، چ۱، ۱۴۰۱ش. | * نعامی، فهیمه، آسیبشناسی شایعه در قرآن، اهواز، ترنگ، چ۱، ۱۴۰۱ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ ۲۷ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۵:۰۷
شایعه؛ انتشار خبر ساختگی و بدون منبع قابل اطمینان.
شایعه که همان سخنپراکنی بدون منبع قابل اطمینان است در حقیقت نوعی ناهنجاری اجتماعی بوده که در شرایط بحران شدت مییابد و گاهی خود بحرانآفرین میشود. گرچه گاهی ممکن است شایعه برای کارکردهای مثبت در یک اجتماع استفاده شود اما غالب موارد آن در جهت اهداف منفی است. پیامدهای منفی شایعه میتواند یک شخص را تخریب کرده یا یک جامعه را از نظر فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و امنیتی دچار اختلال کند.
مفهومشناسی
شایعه در لغت به معنای خبرهای بی اصل و نادرست و خبرهای منتشر شده در حالیکه صحت و درستی آن معلوم نیست؛ آمده است.[۱] در اصطلاح، خبری تأیید نشده است که بدون استناد به منبع مورد اطمینان بهطور شفاهی از فردی به فرد دیگر انتقال مییابد. غالب شایعات مربوط به وقایع و رویدادهای مهم، اشخاص مشهور، مسئولان، مردم، سازمانها و نهادهاست.[۲] منبع خبر در شایعه کمرنگ بوده و غالباً با جملاتی مثل «میگویند»، «راستی شنیدهای» آغاز میشود یا اینکه شنیدهٔ خود را به افراد مورد اطلاع نسبت میدهند.[۳] بعضی پژوهشگران مطالعات اجتماعی، تفاوت اصلی دروغ و شایعه را در دو عنصر عمد و آگاهی میدانند؛ در دروغ، فرد یا گروهی آگاهانه و با قصد مشخص حقیقت را کتمان یا تحریف میکند، در حالی که در شایعه، چنین خودآگاهی لزوماً وجود ندارد. هرچند ممکن است در شایعه نیز انتقالدهندگان نسبت به صحت خبر تردید داشته باشند، اما احتمال نادرست بودن آن را نادیده میگیرند.[۴]
گاهی برای باورپذیر کردن شایعه، بخشی از خبر تاییدشده و واقعیت در آن گنجانده میشود.[۵] قرآن شایعهپردازان را مرجفون نامیده[۶] بهمعنای کسانیکه شایعه میپراکنند تا جامعه را دچار تشویش و اضطراب کنند.[۷] مطالعات نشان میدهد که شایعات در همه جوامع وجود دارد. بعضی پژوهشگران عقیده دارند هرجا که انسان و زبان وجود دارد. شایعه نیز به وجود میآید.[۸] دانشمندان علوم اجتماعی، شایعه را جزئی از فرهنگ بشری[۹] و یک پدیدهٔ اجتماعی تلقی میکنند.[۱۰]
انواع شایعه
در منابع علوم اجتماعی و ارتباطات، شایعه از منظرهای مختلفی، دستهبندی شده است. بعضی از دستهبندیها عبارت است از:
از نظر محتوا: بر اساس دیدگاه کارشناسان، بعضی شایعات بازتابدهندهٔ آرزوها، تمایلات و امیدهای یک گروه اجتماعی هستند که از آن با عنوان شایعات رؤیایی یاد میشود. بعضی شایعات نیز ترسها، نگرانیها و احساس ناامنی یک گروه خاص را منعکس میسازند.[۱۱]
شیوه و سرعت انتشار: مطالعات نشان میدهد برخی شایعات در آغاز بهصورت پنهانی و همراه با احساس رازداری میان افراد منتشر میشود[۱۲] و برخی دیگر در مدتزمان کوتاه و با سرعت بالا انتشار مییابد. به اعتقاد کارشناسان، این دسته از شایعات غالباً با هیجانات و عواطف شدید همراه هستند و همین ویژگی موجب گسترش سریع آنها میشود.[۱۳]
از نظر دوام و ماندگاری: از نگاه کارشناسان، شایعات از حیث مدت و استمرار اثرگذاری نیز گوناگون هستند. برخی شایعات تنها در دورهای کوتاه اثرگذارند و سپس فروکش میکنند، اما برخی دیگر برای مدتی طولانی در ذهن و رفتار افراد باقی میماند.[۱۴] همچنین پژوهشها نشان میدهد که بعضی شایعات، با وجود آنکه پس از مدتی خاموش میشوند، اما در گذر زمان با قالبی جدید، دوباره بازتولید و منتشر میشوند.[۱۵]
زمینههای ایجاد و گسترش شایعه
نظریهپردازان علوم ارتباطات، شایعه را بهعنوان یک کنش متقابل طبیعی در تمام جوامع بشری برمیشمرند.[۱۶] با اینحال بعضی شرایط و عوامل فردی و اجتماعی را نیز در شکلگیری یا فراگیری شایعه مؤثر میدانند[۱۷] که بعضی موارد آن عبارت است از:
عوامل مؤثر در شکلگیری شایعه
- اهمیت و ابهام: بر اساس دیدگاه کارشناسان علوم اجتماعی، دو عامل اهمیت موضوع و ابهام اطلاعات از مهمترین زمینههای شکلگیری شایعه محسوب میشوند.[۱۸]
- ضعف در اطلاعرسانی:نبودِ اطلاعرسانیِ سریع، دقیق و قابل اعتماد در جامعه، شرایط مساعدتری برای انتشار و گسترش شایعات ایجاد میکند.[۱۹]
- همگنی گروهی: مطالعات نشان میدهد شایعه در میان گروههای همگن و افراد همفکر، نفوذ و گسترش بیشتری دارد.[۲۰]
عوامل مؤثر در پذیرش و فراگیری شایعه
- ویژگیهای شناختی و شخصیتی: در بعضی مطالعات به ویژگیهای فردی مثل سادهاندیشی و زودباوری،[۲۱] پایین بودن اعتماد به نفس،[۲۲] فقدان احساس امنیت روانی یا اطمینان نسبت به وضعیت حال و آینده بهعنوان بستری برای افزایش تأثیرپذیری افراد در برابر شایعات اشاره شده است.[۲۳]
- انگیزه جلب توجه: برخی پژوهشگران معتقدند انگیزه جلب توجه اجتماعی، بهویژه در افرادی با اعتماد به نفس پایین یا مبتلا به خودتحقیری، میتواند از عوامل تکرار، بازنشر و حتی تولید شایعه باشد.[۲۴]
پیامدهای شایعه
پژوهشها در علوم رفتاری و اجتماعی نشان میدهد که شایعه یک پدیدهٔ خنثی نیست، بلکه دارای توانمندی ذاتی برای ایجاد اثرات مخرب و بلندمدت در سطوح فردی، سازمانی و جامعهشناختی است.
پیامدهای فردی: بعضی مطالعات در زمینهٔ برهمکنش میان شایعه و سلامت روانی افراد نشان داده که شایعه بهمثابه یک عامل برای نقض حریم فردی،[۲۵] تهمت، افترا و بیاعتبار ساختن اشخاص عمل میکند.[۲۶] همچنین یافتههای پژوهشی نشان میدهد که همبستگی مثبت معناداری میان دریافت شایعات منفی و شاخصهایی چون خستگی مزمن روحی و کاهش مراقبت حرفهای و تعهد شغلی و فرهنگ ایمنی وجود دارد.[۲۷]
پیامدهای جامعهشناختی: بعضی تحلیلهای جامعهشناختی، شایعه را بهعنوان یک عامل مختلکنندهٔ ساختار اجتماعی دستهبندی میکند. بر این پایه، شایعه بهعنوان عاملی برای اضطراب اجتماعی، تضعیف سرمایه اجتماعی،[۲۸] ایجاد اختلال در فرایند جامعهپذیری[۲۹] و نیز القای حس خودتحقیری در یک جمع خاص عمل میکند.[۳۰]
پیامدهای اقتصادی: کارشناسان، شایعه را بهعنوان یک متغیر خارجی مهم در کاهش بهرهوری و بازدهی تولید بر میشمرند.[۳۱] در یک مطالعهٔ موردی، انتشار شایعات پیرامون اسیدپاشی در دورهٔ زمانی خاصی در اصفهان، نشان از وارد آمدن خسارات زیادی بر اقتصاد گردشگری در آن مقطع داشت.[۳۲]
پیامدهای سیاسی: بعضی تحلیلگران سیاسی بر این باورند که شایعه میتواند سبب بیاعتمادی مردم به مسؤلان جامعه[۳۳] و تشویش و اختلاف در جامعه شده، نظم سیاسی را برهمزند[۳۴] و زمینه را برای سیطرهٔ بیگانگان فراهم کند.[۳۵] همچنین متخصصان علوم نظامی، شایعه را ابزاری کلیدی در جنگ روانی میدانند که میتواند سرنوشت یک جنگ یا یک ملت را بدون درگیری مستقیمِ نظامی، تعیین کند.[۳۶]
پیامدهای سازمانی: شایعه میتواند آرامش روانی کارکنان را مختل کرده و عملکرد آنها را کاهش داده و اعتبار سازمان را در معرض فرسایش قرار دهد.[۳۷]
کارکردهای شایعه
بعضی از پژوهشگرانِ علوم اجتماعی، مطالعهٔ شایعات در میان یک گروه را معیاری برای سنجش روانی و نیازهای آن گروه و شاخصی برای شناخت روانی افراد تکرارکنندهٔ آن تلقی میکنند. برای مثال اگر مضمون شایعه بدبینانه باشد نشاندهندهٔ نگرانی و اضطراب و اگر مضمون آن امیدوارانه باشد نشاندهندهٔ امیدواری آنهاست.[۳۸] همچنین مطالعات موردی در بعضی جوامع توسعهیافته حاکی از استفاده از شایعه بهعنوان یک ابزار نظرسنجی غیررسمی است. به این صورت که از شایعهپراکنی و بازخورد عمومی برای ارزیابی میزان خطرات یک سیاست پیشنهادی استفاده میشود یا اینکه با شایعهپراکنی برای پذیرش یک تصمیم زمینهسازی میکنند. گاهی نیز با اعلام شایعاتی مثل استعفا، میزان محبوبیت فردی را مورد سنجش قرار میدهند.[۳۹]
مدیریت شایعه
از نگاه کارشناسان، پدیدهٔ شایعه در دنیای امروز، برای کشورهای مختلف و به ویژه در کشورهای در حال توسعه، به یکی از جنبههای مهم امنیت نرم تبدیل شده است.[۴۰] در این دیدگاه، استفادهٔ مؤثر از رسانه یکی از حیاتیترین ابزارها برای مدیریت شایعه بهشمار میرود.[۴۱] شروع بهموقع و ابتکار عمل، بمباران اطلاعاتی و جریانسازی متناسب با وقوع حادثه، از جمله مواردی هستند که کارشناسان در مدیریت شایعه بر آن تأکید دارند.[۴۲] همچنین به عقیده پژوهشگران، آموزش همگانی در شناخت ماهیت شایعه و پرورش تفکر منطقی برای تقویت توانایی افراد در سنجش صحت اخبار، میتوانند به افزایش آگاهی عمومی کمک کرده و خطر تأثیرپذیری از شایعات را کاهش دهند.[۴۳]
بر اساس یافتههای تحقیقی، ارسال پیامهای اقناعی از سوی نخبگان بهویژه پیامهایی که همراه با اشاره به عواقب و پیامدهای ناگوار شایعه بوده، احتمال متقاعد شدن مردم را افزایش میدهد[۴۴] و میتواند پایگاههای اجتماعی را در برابر پیامهای مخرب و ابهامزا ایمن کند.[۴۵] همچنین مطالعات نشان دادهاند که برای متقاعد کردن مردم، بهرهگیری از کارشناسان و افرادی که در نظر عموم آگاهتر بهشمار میروند، تأثیر بیشتری در مدیریت شایعه دارد.[۴۶]
در آموزههای دینی با توصیههای اخلاقی مثل حسنظن به یکدیگر و پرهیز از سخنپراکنی علیه همدیگر و نیز تهدید به عذاب نسبت به شایعه پراکنان[۴۷] تلاش شده از انتشار شایعه جلوگیری شود. آموزههای دینی با دستور به رها کردن سخنی که علم به آن نداریم،[۴۸] از مسلمانان میخواهد موضوعات مهمی را که برای امنیت جامعه، خطرآفرین بوده یا سبب ترس میشود، به حاکمان الهی واگذار کرده و از شایعهپراکنی پرهیز کنند.[۴۹]
شایعه در فضای مجازی
امروزه، شبکههای اجتماعی و فضای مجازی، یکی از بسترهای جدید برای نشر سریع اطلاعات[۵۰] و ابزاری مهم برای کسب اخبار در سراسر جهان محسوب میشود.[۵۱] با این حال، کارشناسان، انتشار شایعه از طریق شبکهها و رسانههای اجتماعی را یکی از تهدیدات مهم رسانهای در همهٔ جوامع برشمردهاند.[۵۲] هر روزه شایعات زیادی در موضوعات مختلف اجتماعی یا سیاسی مثل مرگ چهرههای مشهور، پیامهای با محتوای برانگیزانندهٔ احساسات، شایعات انتخاباتی، شایعات مربوط به خطرات، در شبکههای اجتماعی انتشار مییابد.[۵۳] وقوع شایعه در آمریکا در سال ۲۰۱۶م به حدی بود که واژه «خبرجعلی» که به شایعه اشاره داشت بهعنوان کلمه سال انتخاب شد.[۵۴]
به باور بعضی از کارشناسان، متغیرهایی مانند اعتماد به فضای مجازی، مشارکت افراد با طبقات اجتماعی مختلف در انتشار شایعه،[۵۵] عدم امکان شناسایی هویت واقعی کاربران در شبکههای اجتماعی و نیز نبودِ کنترل بر محتوای تولید شده در این شبکهها، در شکلگیری و ترویج سریع شایعات در فضای مجازی، مؤثر بوده است.[۵۶]
از نظر بعضی پژوهشگران اگر آگاهیهای مورد نیاز از رسانههای رسمی تأمین نشود، شایعات از طریق فضای مجازی این خلأ را پر کرده و باور و رفتارها را شکل میدهد.[۵۷] اما بعضی دیگر از کارشناسان با لازم دانستن آموزش سواد رسانه و جرمانگاری انتشار شایعه در فضای مجازی، تأکید دارند اطلاعرسانی از منابع رسمی بهتنهایی برای جلوگیری از شایعه کافی نیست؛ بلکه اطلاعرسانی صحیح نیز در برابر انتشار شایعه، دچار چالش میشود.[۵۸]
شایعه در فرهنگ ایرانی
اصطلاحات ایرانی مثل «از کاه، کوهی ساختن» یا «یک کلاغ را چهل کلاغ کردن»،[۵۹] در واکنش به شایعهپراکنانی بود که خبر را با شاخ و برگهای فراوانی نقل میکردند.[۶۰] برخی پژوهشگران فرهنگ گفتاری یا شفاهی و ضربالمثلهای مشهوری مثل «تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها»،[۶۱] همچنین سطح مطالعهٔ کم را، از عوامل تأثیرپذیری جامعه ایرانی در برابر شایعات میدانند.[۶۲]
چالش شایعات در جمهوری اسلامی ایران
یکی از چالشها در نظام جمهوری اسلامی ایران، شایعاتی است که اغلب از سوی جریانهای رسانهای مخالف و دولتهای مخالف جمهوری اسلامی، تولید و منتشر میشود. این شایعات، متناسب با دورههای مختلف، طیف وسیعی از موضوعات را دربر میگیرد، مثل شایعه تقلب در انتخابات، شایعه اختلاف میان مسؤلین،[۶۳] نزدیک بودن حمله نظامی آمریکا، یا تولید شایعات علیه بسیج، سپاه[۶۴] و دیگر مؤلفههای نظام. بعضی از متخصصان، تولید این شایعات را، یکی از ابزارهای اصلی در جنگ نرم میدانند که با هدف ایجاد تفرقه و اجرای سیاست «تفرقه بینداز و حکومت کن» انتشار مییابد.[۶۵]
پانویس
- ↑ دهخدا، «لغتنامه دهخدا»، وبسایت آبادیس.
- ↑ افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص3.
- ↑ کرامتی مقدم و دیگران، «مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.
- ↑ فکوهی، «تبارشناسی «شایعه» در گفت وگو با ناصر فکوهی»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴1.
- ↑ سوره احزاب، آیه 60.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج17، ص458.
- ↑ عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.
- ↑ چراغی، «شایعه و شایعه پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲۲.
- ↑ عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.
- ↑ حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص45.
- ↑ حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص43.
- ↑ حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص44.
- ↑ حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۸.
- ↑ حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.
- ↑ عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.
- ↑ کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.
- ↑ غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص1.
- ↑ غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص2.
- ↑ حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص41.
- ↑ افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8.
- ↑ افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص9.
- ↑ افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8.
- ↑ حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۵۰.
- ↑ رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.
- ↑ رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲.
- ↑ بابایی آقبلاغ و ستاری اردبیلی، «بررسی سازههای شکل دهنده رفتار شایعهسازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، 1397ش،
- ↑ رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.
- ↑ رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.
- ↑ درویشی، «حمله بیامان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وبسایت روزنامه کیهان.
- ↑ رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.
- ↑ رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸۴.
- ↑ نعامی، آسیبشناسی شایعه در قرآن، ص۵۹.
- ↑ رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲.
- ↑ نعامی، آسیبشناسی شایعه در قرآن، ص۵۷.
- ↑ غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص14.
- ↑ منطقی، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲.
- ↑ حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۰.
- ↑ رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۱.
- ↑ کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص165.
- ↑ رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱62.
- ↑ رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸7.
- ↑ «شایعه»، وبسایت دانشنامه اسلامی.
- ↑ رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱72.
- ↑ رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص167.
- ↑ رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱71.
- ↑ منطقی، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۷۴.
- ↑ حرّ العاملی، وسائل الشیعة، ج15، ص169.
- ↑ سوره نساء. آیه ۸۳.
- ↑ قمی اویل و دیگران، «واکاوی مدیریت شایعه در بستر شبکههای اجتماعی با روش فراترکیب از منظر مفاهیم اسلامی»، ۱۴۰۰ش، ص۱۷۴.
- ↑ آزادی و دیگران، «تفاوتهای خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریهپردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.
- ↑ آزادی و دیگران، «تفاوتهای خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریهپردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص11.
- ↑ «۵ شایعه رایج در فضای مجازی را بشناسید»، وبسایت خبری رجانیوز.
- ↑ آزادی و دیگران، «تفاوتهای خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریهپردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.
- ↑ دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.
- ↑ رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکههای اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.
- ↑ دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.
- ↑ مختار رضایی، «برخورد پلیس فتا با انتشاردهندگان اخبار کذب و شایعه درفضای مجازی»، خبرگزاری مهر.
- ↑ دهخدا، امثال و حکم، ج4، 1383ش، ص2049.
- ↑ عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.
- ↑ چراغی، «شایعه و شایعه پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲5.
- ↑ رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکههای اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.
- ↑ خامنهای، «بیانات در خطبههای نمازجمعه»، وبسایت اطلاعرسانی آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ خامنهای، «کلیپ صوتی؛ دشمن سراسیمه از جاذبه سپاه»، وبسایت اطلاعرسانی آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ خامنهای، «دیدار جمعی از علما و روحانیون با رهبر انقلاب در آستانه ماه مبارک رمضان»، وبسایت اطلاعرسانی آثار آیتالله خامنهای.
منابع
- قرآن کریم.
- افروز، غلامعلی، «مبانی روانشناختی شایعه»، مجله روانشناسی و علوم تربیتی، دوره ۲، شماره پیاپی ۸۸۲، ۱۳۷۴ش.
- بابایی آقبلاغ، مریم و ستاری اردبیلی، فرزاد، «بررسی سازههای شکل دهنده رفتار شایعهسازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، مجله علوم روانشناختی، دوره ۱۷، شماره ۶۹، ۱۳۹۷ش.
- جادران، زهرا سادات، «دلایل حرمت شایعه پراکنی و تأثیرات آن بر جامعه»، مجله معارف علوم اسلامی و علوم انسانی، شماره ۱۷، ۱۴۰۳ش.
- الحرّ العاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث.
- حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، مطالعات عملیات روانی، شماره ۸، ۱۳۸۴ش.
- درویشی، سعید، «حمله بیامان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وبسایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۹۸ش.
- رئیسی وانانی، حسین، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، قم،
- انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، چ۱، ۱۳۹۶ش.
- «شایعه»، وبسایت دانشنامه اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۲ش.
- غروی نائینی، نهله و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، مجله لسان صدق، دوره ۱، شماره۳، ۱۳۹۹ش.
- کرامتی مقدم، مجید، «مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، فصلنامه مدیریت کسبوکارهای دانش بنیان، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
- مکارم، حمید، «شایعهسازی و راه مقابله با آن»، ماهنامه مکتب اسلام، شماره۳. ۱۳۷۸ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، کتابخانه مدرسه فقاهت.
- منطقی، محسن، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، فصلنامه اسلام و مطالعات پژوهشی، سال ۱۲، شماره ۳، ۱۴۰۳ش.
- نعامی، فهیمه، آسیبشناسی شایعه در قرآن، اهواز، ترنگ، چ۱، ۱۴۰۱ش.