شریف عظیمی (بحث | مشارکتها) جز ←انواع شرم |
شریف عظیمی (بحث | مشارکتها) |
||
| خط ۳: | خط ۳: | ||
شرم معادل فارسی کلمۀ حیا در عربی و بهمعنای خجالت، آزرم و وحشت از ترس سرزنش، مجازات و آگاهی دیگران بر عیب و نقص آدمی و یکالگوی ارتباطی مبتنی بر حرمت و کرامت انسانی است. موجودیت شرم، ماهیت فطری و تغییر ناپذیر دارد؛ اما مصادیق آن بهتبع گوناگونی فرهنگها متحول میشود. از میان دو قسم شرم مثبت و منفی، گونۀ مثبتآن در سبک زندگیاسلامی، یکخصلت ارزنده بهشمار میآید که کارکردهای ارزشمند در تنظیم روابط اجتماعی همچون پیشگیری از رفتارهای ناشایست و زمینهسازی برای اصلاح و ترمیم صدمههای وارد شده دارد. رعایت ادب، حفظ ارزشها و هنجارهای شرعی و عرفی در گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار و پوشش در ارتباطات با دیگران و نیز خود داری از تولید صحنههای بیشرمی و هوسانگیز، نمونههایی از آثار شرم مثبت به شمار میروند. | شرم معادل فارسی کلمۀ حیا در عربی و بهمعنای خجالت، آزرم و وحشت از ترس سرزنش، مجازات و آگاهی دیگران بر عیب و نقص آدمی و یکالگوی ارتباطی مبتنی بر حرمت و کرامت انسانی است. موجودیت شرم، ماهیت فطری و تغییر ناپذیر دارد؛ اما مصادیق آن بهتبع گوناگونی فرهنگها متحول میشود. از میان دو قسم شرم مثبت و منفی، گونۀ مثبتآن در سبک زندگیاسلامی، یکخصلت ارزنده بهشمار میآید که کارکردهای ارزشمند در تنظیم روابط اجتماعی همچون پیشگیری از رفتارهای ناشایست و زمینهسازی برای اصلاح و ترمیم صدمههای وارد شده دارد. رعایت ادب، حفظ ارزشها و هنجارهای شرعی و عرفی در گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار و پوشش در ارتباطات با دیگران و نیز خود داری از تولید صحنههای بیشرمی و هوسانگیز، نمونههایی از آثار شرم مثبت به شمار میروند. | ||
== ''' | == '''مفهومشناسی''' == | ||
== شرم از منظر | === معنای شرم === | ||
شرم در عربی بهمعنای بریدن،<ref>[https://lib.eshia.ir/86578/7/332/%D8%B4%D8%B1%D9%85 صاحببن عباد، المحیط فیاللغه، 1414ق، ج7، ص332.]</ref> در فارسی بهجای حیا <ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D9%81%D8%B6%DB%8C%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> و در عرف جامعه نیز مترادف با آن بهکار میرود<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دینداری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»، 1396ش، ش11، ص76.]؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص126.] </ref> و بهمعنای خجالت، آزرم، انفعال و آن حیرت و وحشتی است که از ترس ملامت، مجازات و آگاهی دیگری برعیب و نقص در سبک زندگی آدمی پدیدار میشود.<ref>دهخدا، لغتنامۀ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یکجلدی، 1380ش، ص617؛ [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D9%81%D8%B6%DB%8C%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> کلمۀ شرم باواژههایی همچون شرمنده، شرمزده، شرمزدگی، شرمندگی، شرمآلود، شرمآلودگی، شرمساری، شرمسار گشتن، شرمآور، شرمگین و شرمناک همخانواده و هممعنا بوده و با واژههایی همچون حیا، استحیا، خجالت، خجلت، خجل، عار و عفت، ارتباط معنایی دارد.<ref>جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ دهخدا، لغتنامۀ دهخدا، 1377ش، ج2، ص14237-14242؛ عمید، فرهنگ فارسی یکجلدی، 1380ش، ذیل واژۀ شرم؛ انصاف پور، فرهنگ فارسی، 1374ش، ص629.</ref> | |||
=== شرم و مفاهیم مشابه === | |||
==== تفاوت شرم با حیا ==== | |||
شرم بهرغم آنکه بهمعنای حیا بهکار میرود؛ اما در مواردی با هم تفاوت دارند: | |||
# ازجهت زبانی؛ شرم: واژۀ فارسی. حیا: کلمۀ عربی.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص126.]</ref> | |||
# ازجهت منشأ؛ منشأ شرم: فطرت و طبیعت انسانی. منشأ حیا: ایمان و ترس از خدا.<ref>دهخدا، لغتنامۀ دهخدا، 1377ش، ج18، ص843؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/84022/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D8%AA%D8%A8-%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D9%86 مصباح یزدی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، وبسایت پایگاه اطلاع رسانی حوزه.] | |||
</ref> | |||
# ازجهت ناظر؛ ناظر در شرم: ناظران بیرونی.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.</ref> ناظر در حیا: خداوند، وجدان انسانی، مردم، فرشتگان یا اولیاءالهی.<ref name=":0">[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادمپیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ش32، ص148-149.]</ref> | |||
# ازجهت ارادی بودن؛ شرم: اضطراری و غیر ارادی. حیا: ارادی و پدیدۀ برخواسته از ادراک خوبیها و بدیهای اختیاری.<ref>بانکی پورفرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref> | |||
# ازجهت ارزشمندی؛ شرم: به دلیل طبیعی و غیر اختیاری بودن، فاقد ارزش اخلاقی. حیا: پدیدۀ ارزشمند ومرتبط با روح، اراده و ایمان انسان.<ref>بانکی پورفرد، حیا، 1389ش، ص11و14-15. </ref> | |||
# ازجهت زمانبروز؛ شرم: پدیدۀ قابل وقوع در قبل یا بعد از ارتکاب کار قبیح. حیا: پدیدۀ پیشینی منحصر به پیش از کار قبیح.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.</ref> | |||
#ازجهت آثار؛ شرم: با آثاری نمایان درچهرۀ افراد. حیا: با آثار جسمی و روحی.<ref>بانکی پورفرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref> | |||
==== تفاوت شرم با خجالت ==== | |||
کلمۀ خجالت بهرغم آنکه در فاسی استفاده میشود؛ اما در عربی بدینصورت بهکار نرفته و بهجای آن، کلمۀ خَجَل بهکار میرود که بهمعنای شرم، شرمساری و شرمندگی است.<ref>دهخدا، لغت نامۀ دهخدا، ج6، 1377ش، ص9537 و 9544؛ معین، فرهنگ فارسی یکجلدی، 1381ش، ص401.</ref> واژه خجالت در زبان فارسی تفاوتهایی با شرم دارد: | |||
# از جهت کیفیت؛ شرم: احساس عمیق. خجالت و خجل: احساس گذرا، ناگهانی و دارای أثر موقت در چهره.<ref>سیّاح، فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی به فارسی، ج1-2، (ترجمۀ المنجد لوئیس معلوف با اضافات)، 1387ش، ص447؛ رازی، فرهنگ واژههای فارسی سره برای واژههای عربی در فارسی معاصر، 1366ش، ص88؛ [https://adibefazel.com/2025/10/%d9%81%d8%b1%d9%82-%d8%ae%d8%ac%d8%a7%d9%84%d8%aa-%d9%88-%d8%b4%d8%b1%d9%85-%d8%af%d8%b1%da%a9-%d8%b9%d9%85%db%8c%d9%82-%d8%a7%d8%ad%d8%b3%d8%a7%d8%b3%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%86%d8%b3%d8%a7%d9%86%db%8c/ فاضل، «فرق خجالت و شرم: درک عمیق احساسات انسانی و تأثیرات آنها»، وبسایت ادیب فاضل؛] [https://ravanhami.com/%d8%a2%db%8c%d8%a7-%d8%ae%d8%ac%d8%a7%d9%84%d8%aa-%d9%86%d8%b9%d9%85%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%db%8c%d8%a7-%d9%85%d8%b5%db%8c%d8%a8%d8%aa%d8%9f/ بهرامی زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وبسایت روانحامی.] </ref> | |||
# از جهت مثبت و مننفی بودن؛ شرم: دارای وجه مثبت و منفی.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص129]</ref> خجالت: وجه منفی شرم، با ویژگیهایی همچون اعتماد بهنفس پایین، احساس ناکامی و ناتوانی در جمع.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری،«حیا، شرم، خجالت»، وبسایت رادیو فرهنگ.]</ref> | |||
# از جهت زمان؛ شرم: اعم از شرم قبل یا بعد از عمل. خجالت شرم بعد از انجام عمل.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664؛] [https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/%d8%b4%d8%b1%d9%85-%d9%88-%d9%be%db%8c%d8%b4%da%af%db%8c%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%da%a9%d8%b1%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%b1%d9%85 غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ش10، ص61.]</ref> | |||
# از جهت عامل؛ شرم: دارای عامل بیرونی یا درونی. خجالت: تنها ناشی از عامل بیرونی و دیگران.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/%d8%b4%d8%b1%d9%85-%d9%88-%d9%be%db%8c%d8%b4%da%af%db%8c%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%da%a9%d8%b1%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%b1%d9%85 غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ش10، ص61.]</ref> | |||
==== تفاوت شرم با احساسگناه ==== | |||
شرم و گناه، هردو از هیجانات خودآگاه اخلاقی اند که پساز خطا یا رفتار ناشایست در سبک زندگی بر انگیخته میشوند. انسان با ادراک بدی رفتار، احساس بیکفایتی و حقارت کرده و شرمسار می شود یا با احساس گناه، درصدد جبران رفتارهای ناشایست خود برمیآید.<ref>سهرابزاده، مهران و دیگران، فرهنگنامۀ آسیبهای اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref> | |||
شرم و احساس گناه به رغم قرابت مفهومی؛ اما در مواردی باهم تفاوت دارند: | |||
# بهلحاظ موضوع تمرکز؛ در شرم: خود فرد بهصفت شخص نالایق. در گناه: رفتار ناشایست فرد.<ref>سهرابزاده، مهران و دیگران، فرهنگنامۀ آسیبهای اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref> | |||
# بهلحاظ عامل؛ در شرم: حس حضور یکناظر واقعی یا خیالی. دررگناه، عمل ناشایست.<ref>سهرابزاده، مهران و دیگران، فرهنگنامۀ آسیبهای اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref> | |||
# بهلحاظ نتیجه؛ در شرم: **خلاصه:** **شرم:** فرد خود را با معیارها در تضاد میبیند و از ترس سرزنش، تمایل به پنهانشدن یا انتقام پیدا میکند. این حالت احتمال رفتار مطلوب را کاهش میدهد. **احساس گناه:** فرد به خطا اعتراف کرده و برای جبران تلاش میکند. این حالت رفتار مطلوب را تسهیل مینماید..<ref>سهرابزاده، مهران و دیگران، فرهنگنامۀ آسیبهای اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref> | |||
# بهلحاظ خصوصی و عمومی بودن عمل ناشایست: انسان در خطای افشا شده، احساس شرم و در خطایی که افشا نشده باشد، احساس گناه میکند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/366100/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87 جوکار، بهرام و کمالی، فاطمه، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 1394ش، ش14، ص5-6].</ref> | |||
== شرم در روانشناسی == | |||
=== مفهوم شرم در روانشناسی === | === مفهوم شرم در روانشناسی === | ||
| خط ۷۶: | خط ۱۰۸: | ||
== مصادیق شرم == | == مصادیق شرم == | ||
هرچند موجودیت شرم، ماهیت فطری و تغییر ناپذیر دارد؛ اما مصادیق آن بهتبع تفاوت فرهنگها و نظامهای ارزشی تغییر پذیرند. شرم در دو قلمرو خانواده و جامعه مصادیقی دارد؛ حفظ ادب، احترام، وقار، ارزشها و هنجارهای شرعی و عرفی در تمامی روابط اعم از گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار، پوشش در ارتباطات با دیگران و در مقابل، خودداری از تولید صحنههای بیشرمی و هوس انگیز، از مصادیق شرم بهشمار میآیند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص47-51 و191، 202، 208، 219-222، 225، 227-228؛ بانکی پورفرد، حیا، 1389ش، ص52-64.</ref> | هرچند موجودیت شرم، ماهیت فطری و تغییر ناپذیر دارد؛ اما مصادیق آن بهتبع تفاوت فرهنگها و نظامهای ارزشی تغییر پذیرند. شرم در دو قلمرو خانواده و جامعه مصادیقی دارد؛ حفظ ادب، احترام، وقار، ارزشها و هنجارهای شرعی و عرفی در تمامی روابط اعم از گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار، پوشش در ارتباطات با دیگران و در مقابل، خودداری از تولید صحنههای بیشرمی و هوس انگیز، از مصادیق شرم بهشمار میآیند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص47-51 و191، 202، 208، 219-222، 225، 227-228؛ بانکی پورفرد، حیا، 1389ش، ص52-64.</ref> | ||
# | |||
# | |||
== شرم مثبت و شرم منفی<ref group="دیدگاه">این بحث قبلا هم آمد مجدا برای چه؟ مطالب را در یک جا بیارید و تکرار نکنید</ref> == | == شرم مثبت و شرم منفی<ref group="دیدگاه">این بحث قبلا هم آمد مجدا برای چه؟ مطالب را در یک جا بیارید و تکرار نکنید</ref> == | ||
