ایران‌پدیا

شرم: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۴: خط ۴:


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
=== معنای شرم ===
واژه‌ شرم در [[زبان فارسی]]، مفهومی همسان [[حیا]] دارد و به‌معنای خجالتی است که از ترس ملامت یا آگاهی دیگری بر عیب و نقص در [[سبک‌ زندگی]] فرد پدیدار می‌شود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B4%D8%B1%D9%85-7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم]. </ref> کلمهٔ شرم با واژگان شرمنده، شرم‌زدگی، شرم‌آلود، شرمساری، شرم‌آور و شرمگین هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با مفهوم حیا، خجالت، عار و [[عفت]]، ارتباط معنایی دارد.<ref>جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B4%D8%B1%D9%85-7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم].</ref>
شرم در عربی به‌معنای بریدن،<ref>[https://lib.eshia.ir/86578/7/332/شرم صاحب بن عباد، المحیط فی‌اللغه، 1414ق، ج7، ص332.]</ref> در فارسی به‌جای حیا<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/حیا،-فضیلتی-انسانی نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و در عرف جامعه نیز، شرم و حیا به‌صورت مترادف به‌کار رفته<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»،  1396ش، ص76.]؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126.]</ref> و به‌معنای خجالت، آزرم، انفعال و آن حیرت و وحشتی است که از ترس ملامت، مجازات و آگاهی دیگری بر عیب و نقص در سبک‌زندگی آدمی پدیدار می‌شود.<ref>دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ص617؛ [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/حیا،-فضیلتی-انسانی نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> کلمهٔ شرم باواژه‌هایی همچون شرمنده، شرم‌زده، شرم‌زدگی، شرمندگی، شرم‌آلود، شرم‌آلودگی، شرمساری، شرمسار گشتن، شرم‌آور، شرمگین و شرمناک هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با واژه‌هایی همچون حیا، استحیا، خجالت، خجلت، خجل، عار و عفت، ارتباط معنایی دارد.<ref>جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج2، ص14237-14242؛ عمید، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ذیل واژهٔ شرم؛ انصاف پور، فرهنگ فارسی، 1374ش، ص629.</ref>


=== شرم و مفاهیم مشابه ===
=== تفاوت شرم و حیا ===
==== تفاوت شرم با حیا ====
 
شرم هرچند به لحاظ کاربرد آن در سبک‌زندگی، به‌معنای حیا به‌کار می‌رود؛ اما در مواردی با هم تفاوت دارند:
* منشأ: شرم ریشه در فطرت و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با ایمان و احساس حضور خداوند نیز مرتبط است.<ref>مصباح یزدی، «[https://hawzah.net/fa/Article/View/84022/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D8%AA%D8%A8-%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D9%86 اخلاق و عرفان اسلامی؛ مفهوم حیا و آثار مترتب بر آن]»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.</ref>
* شرم از نظر زبانی واژه‌ای فارسی است، در حالی که حیا واژه‌ای عربی محسوب می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126.]</ref>
* ناظر: شرم بیشتر ناظر به قضاوت دیگران است،<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.</ref> در حالی که حیا شامل نظارت وجدان و خدا نیز می‌شود.<ref name=":0">[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref>
* از نظر منشأ، شرم بیشتر ریشه در نفس، فطرت و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با ایمان و احساس حضور و ترس از خداوند نیز مرتبط است.<ref>دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج18، ص843؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/84022/اخلاق-و-عرفان-اسلامی-مفهوم-حیاء-و-آثار-مترتب-بر-آن مصباح یزدی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* ارادی بودن: شرم حالتی غیرارادی و انفعالی است، اما حیا حالتی ارادی و آگاهانه محسوب می‌شود.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref>
* از نظر ناظر، شرم معمولاً در ارتباط با نگاه و قضاوت دیگران و ناظران بیرونی شکل می‌گیرد،<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.</ref> در حالی که حیا علاوه بر ناظران بیرونی، به ناظران درونی مانند وجدان، احساس حضور خداوند و باورهای معنوی نیز وابسته است.<ref name=":0">[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref>
* ارزش: شرم به‌دلیل طبیعی بودن، ارزش ذاتی ندارد؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص130-131 و 134.]</ref> ولی حیا به‌سبب ارتباط با ایمان و اراده، دارای ارزش ذاتی است.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص11 و 14-15.</ref>
* از نظر ارادی بودن، شرم غالباً حالتی غیرارادی و انفعالی است که به‌طور طبیعی در انسان پدید می‌آید، اما حیا حالتی ارادی و آگاهانه است که از درک خوبی‌ها و بدی‌ها و انتخاب آگاهانه فرد ناشی می‌شود.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref>
* آثار: شرم بیشتر دارای پیامدهای روانی و احساسی است، در حالی که حیا علاوه بر آثار روانی، آثار رفتاری، اخلاقی و معنوی نیز به‌همراه دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/105461/آثار-فردی-و-اجتماعی-حیا «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* از نظر ارزشمندی، شرم به‌دلیل طبیعی و انفعالی بودن، ارزش ذاتی مستقلی ندارد و ارزش آن بیشتر به پیامدهایی مانند پشیمانی و اصلاح رفتار وابسته است؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص130-131 و134.]</ref> در مقابل، حیا به‌سبب ارتباط با اراده، ایمان و بُعد معنوی انسان، دارای ارزش ذاتی است.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص11 و 14-15.</ref>
 
* از نظر زمان بروز، شرم می‌تواند پیش از انجام کار ناپسند یا پس از آن ایجاد شود، اما حیا معمولاً پیش از انجام کار ناپسند شکل می‌گیرد و مانع ارتکاب آن می‌شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.</ref>
=== تفاوت شرم و خجالت ===
* از نظر آثار نیز، شرم بیشتر دارای پیامدهای روانی و احساسی است، در حالی که حیا علاوه بر آثار روانی، آثار رفتاری، اخلاقی و معنوی نیز به‌همراه دارد.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/105461/آثار-فردی-و-اجتماعی-حیا «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
 
* کیفیت: شرم احساسی عمیق و درونی است، در حالی که خجالت احساسی گذرا و ناگهانی است که در ظاهر فرد (مانند تغییر چهره) نمایان می‌شود.
* ارزش: شرم می‌تواند هم مثبت و هم منفی باشد، اما خجالت بیشتر جنبه منفی داشته و با کاهش اعتمادبه‌نفس همراه است.
* زمان بروز: شرم ممکن است پیش یا پس از عمل ایجاد شود، اما خجالت معمولاً پس از عمل و در واکنش به آن پدید می‌آید.
 
=== تفاوت شرم و احساس گناه ===
 
* تمرکز: در شرم، توجه فرد بر «خودِ نالایق» متمرکز است، اما در احساس گناه تمرکز بر «رفتار نادرست» است.
* پیامد: شرم اغلب به کناره‌گیری و پنهان‌شدن می‌انجامد، در حالی که احساس گناه فرد را به سمت پذیرش خطا و جبران آن سوق می‌دهد.
* عامل: شرم با نگرانی از قضاوت دیگران همراه است، اما احساس گناه حتی در صورت پنهان‌ماندن خطا نیز از آگاهی درونی فرد ناشی می‌شود.


==== تفاوت شرم با خجالت ====
==== تفاوت شرم با خجالت ====
خط ۱۵۲: خط ۱۶۰:
* اکبری، محمود، «حیای مثبت و حیای منفی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۳۰ آبان ۱۳۹۶ش.
* اکبری، محمود، «حیای مثبت و حیای منفی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۳۰ آبان ۱۳۹۶ش.
* امیدی مقدم، الهام، «مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آبان ۱۴۰۴ش.
* امیدی مقدم، الهام، «مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آبان ۱۴۰۴ش.
* انصاف‌پور، غلام‌رضا، فرهنگ فارسی، تهران، زوار، چاپ دوم، ۱۳۷۴ش.
* بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
* بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
* برگو، جوزف، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمهٔ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، ۱۴۰۲ش.
* برگو، جوزف، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمهٔ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، ۱۴۰۲ش.
خط ۱۶۶: خط ۱۷۳:
* «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۷ش.
* «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۷ش.
* خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامهٔ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۴ش.
* خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامهٔ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۴ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامهٔ دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامهٔ دهخدا، زیر نظر دکتر محمد معین و دکتر سید جعفر شهیدی، ج۶ و ۹، تهران، مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا، چاپ دوم از دوره جدید، ۱۳۷۷ش.
* رازی، فریده، فرهنگ واژه‌های فارسی سره برای واژه‌های عربی در فارسی معاصر، تهران، مرکز، ۱۳۶۶ش.
* رازی، فریده، فرهنگ واژه‌های فارسی سره برای واژه‌های عربی در فارسی معاصر، تهران، مرکز، ۱۳۶۶ش.
* سمیعیان، محمدرضا و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریهٔ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامهٔ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، ش۱۱، ۱۳۹۶ش.
* سمیعیان، محمدرضا و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریهٔ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامهٔ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، ش۱۱، ۱۳۹۶ش.
خط ۱۷۴: خط ۱۸۰:
* صاحب بن عباد، إسماعیل بن عبادبن‌العباس، أبوالقاسم الطالقانی، المشهور بالصاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، ج۷، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۴ق.
* صاحب بن عباد، إسماعیل بن عبادبن‌العباس، أبوالقاسم الطالقانی، المشهور بالصاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، ج۷، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۴ق.
* صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم، جامعهٔ مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
* صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم، جامعهٔ مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید یک‌جلدی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۰ش.
* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
* فاضل، ادیب، «فرق خجالت و شرم: درک عمیق احساسات انسانی و تأثیرات آن‌ها»، وب‌سایت ادیب فاضل، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
* فاضل، ادیب، «فرق خجالت و شرم: درک عمیق احساسات انسانی و تأثیرات آن‌ها»، وب‌سایت ادیب فاضل، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
خط ۱۹۱: خط ۱۹۶:
* میرباقری، سیدمحسن، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۸ مهر ۱۳۹۷ش.
* میرباقری، سیدمحسن، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۸ مهر ۱۳۹۷ش.
* میردامادی، سیدمحمد و صیامی، لیلا، «آثار تربیتی شرم و حیا از منظر قرآن و احادیث»، فصلنامهٔ مطالعات روان‌شناسی»، ش۲۶، زمستان ۱۳۹۶ش.
* میردامادی، سیدمحمد و صیامی، لیلا، «آثار تربیتی شرم و حیا از منظر قرآن و احادیث»، فصلنامهٔ مطالعات روان‌شناسی»، ش۲۶، زمستان ۱۳۹۶ش.
* نساجی، زهرا، «حیا، فضیلتی انسانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
* نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.
* نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.
* والازاده، ابوالفضل، دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
* والازاده، ابوالفضل، دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
* ویلیامز، فرانک پی، مک شین، ماری لین دی، نظریه‌های جرم‌شناسی، ترجمهٔ ملک محمدی، تهران، میزان، ۱۳۸۳ش.
* ویلیامز، فرانک پی، مک شین، ماری لین دی، نظریه‌های جرم‌شناسی، ترجمهٔ ملک محمدی، تهران، میزان، ۱۳۸۳ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/شرم»