حمید گلزار (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
اصلاح هندسه بحث |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''پارچهبافی دوره قاجار؛'''</big> تولید پارچه در عصر قاجار. | <big>'''پارچهبافی دوره قاجار؛'''</big> تولید پارچه در عصر قاجار. | ||
پارچهبافی در دوره قاجار | [[پارچهبافی]] در [[دوره قاجار]] فراز و نشیبهای بسیاری را پشت سر گذاشت و متأثر از عواملی چون [[انقلاب صنعتی]] غرب، سیاستهای داخلی و رقابت با کالاهای وارداتی دستخوش تحول شد. در آغاز و در زمان [[فتحعلیشاه]]، این هنر شکوهی دوباره یافت و با احیای نقوش صفوی و زندیه، بهویژه نقش [[بتهجقه]]، به اوج خود رسید؛ اما با روی کار آمدن [[محمدشاه]] و بهدنبال قراردادهای تجاری با غرب، واردات پارچههای ارزانقیمت اروپایی افزایش یافت و تولیدات داخلی را با رکود مواجه کرد. در دوره [[ناصرالدینشاه]]، نفوذ فرهنگ اروپایی و تغییر پوشاک مردم، اعتراض علما و تجار را برانگیخت و منجر به تأسیس [[شرکت اسلامیه]] در [[اصفهان]] برای مقابله با این روند شد. با وجود این تلاشها، واردات بیرویه پارچههای نخی اروپایی آسیب جدی به بافندگی داخلی وارد کرد. در دوره [[مظفرالدینشاه]]، تولیدات داخلی همچنان بخش قابل توجهی از نیازها مانند [[زریبافی|زری]]، [[مخمل]]، [[ترمه]] و [[قلمکاری|قلمکار]] را تأمین میکرد و در دوره [[احمدشاه]] نیز با تصویب قانون منع واردات منسوجات خارجی و الزام به استفاده از پارچه ایرانی برای کارکنان دولت، گامی برای حمایت از تولید داخلی برداشته شد. مراکز مهم نساجی این دوره شامل شهرهای [[یزد]]، [[کاشان]]، [[اصفهان]] و [[کرمان]] بود که هر یک در تولید انواع پارچههای ابریشمی، پنبهای، زربفت، مخمل، ترمه، شال و قلمکار شهرت داشتند. نقوش بهکاررفته در این پارچهها شامل نقوش گیاهی، حیوانی، صحنههای [[شکار]] و [[چوگان]] و نقوش هندسی بود که طرحهایی همچون بتهجقه، [[اسلیمی]]، [[ختایی]] و شاخ گوزنی را در بر میگرفت. | ||
==سیر تحول نساجی در دروه قاجار== | ==سیر تحول نساجی در دروه قاجار== | ||
| خط ۲۶: | خط ۲۶: | ||
نقوش انسانی: در پارچههای دوره قاجار از نقوش انسانی، بسیار کم و بهصورت جزئی استفاده میکردند. | نقوش انسانی: در پارچههای دوره قاجار از نقوش انسانی، بسیار کم و بهصورت جزئی استفاده میکردند. | ||
نقوش حیوانی: در مورد نقوش حیوانی بیشتر از پرندگان کوچک همراه با گل، شاخه و برگ استفاده میکردند. | نقوش حیوانی: در مورد نقوش حیوانی بیشتر از پرندگان کوچک همراه با گل، شاخه و برگ استفاده میکردند. | ||
نقوش گیاهی: در این دوره از نقوش گل و گیاه در تزیین پارچه استفاده میکردند که انواع مختلف گل مثل گلسرخ، زنبق، میخک و شاهعباسی داشت، همچنین برگهای بلند، باریک و کنگرهدار مکتب تبریز که در دوره صفوی در تزیین پارچهبافی و فرش استفاده میکردند، در این دوره نیز در تزیین پارچه به کار گرفته شد.<ref> [https://civilica.com/doc/608237/ تقیپور و فهیمیصفا، « بررسی تطبیقی نقوش پارچههای دوره سلجوقی با قاجار»، 1395ش، ص8.]</ref> | نقوش گیاهی: در این دوره از نقوش گل و گیاه در تزیین پارچه استفاده میکردند که انواع مختلف گل مثل گلسرخ، زنبق، میخک و شاهعباسی داشت، همچنین برگهای بلند، باریک و کنگرهدار مکتب تبریز که در دوره صفوی در تزیین پارچهبافی و فرش استفاده میکردند، در این دوره نیز در تزیین پارچه به کار گرفته شد.<ref> [https://civilica.com/doc/608237/ تقیپور و فهیمیصفا، « بررسی تطبیقی نقوش پارچههای دوره سلجوقی با قاجار»، 1395ش، ص8.]</ref> | ||
==نقوش رایج پارچههای دوره قاجار== | ==نقوش رایج پارچههای دوره قاجار== | ||
از نقوش رایج پارچههای دوره قاجار، نقوش برگرفته از زندگی دربار، مثل تصویر پادشاه هنگام چوگانبازی یا شکار بود.<ref> فریه، هنرهای ایران، 1374ش، ص522.</ref> در پارچههای زربفت قاجار تکرار نقوش بوتههای گل در ردیفهای موازی همراه با نقش پرندگان رواج یافته بود که این نقش در مکتب پارچهبافی اصفهان در دوره صفوی نیز رایج بود. از دیگر طرحهای پارچههای قاجار؛ طرح راهراه باریک (محرمات) بهصورت عمودی یا اُریب بود که همراه با تکرار نقوش گل و یا پرندگان کوچک بهصورت یکدرمیان تزیین شده بود، از این طرح در پارچههای آجیدهدوزی (لایهدوزی) استفاده میکردند.<ref> [https://www.magiran.com/paper/951748/%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%87% زابلینژاد، «مطالعه تطبیقی تصویری نقوش پارچههای دوره ساسانی و قاجار»، 1390ش، ص101.]</ref> انواع نقوش و طرحهای اسلیمی، ختایی، زنجیرهای و بتهجقه بهشیوه دوره صفوی در پارچههای این دوره دیده میشود؛ اما در نقشاندازی این نقوش تغییراتی مثل طرح بتهجقه بهشیوه بچه و مادر، قهر و آشتی و میر وجود دارد. در پارچههای شال ترمه قاجار، طرح شاخ گوزنی بیش از سایر طرحها مورد استفاده قرار گرفته است.<ref> [https://elmnet.ir/Article/1595155-31711/%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D ابطحی و امامی میبدی، «سیر تحول نساجی در دوره قاجار با تأکید بر نقش یزد»، 1394ش، ص9 و 10.]</ref> | از نقوش رایج پارچههای دوره قاجار، نقوش برگرفته از زندگی دربار، مثل تصویر پادشاه هنگام چوگانبازی یا شکار بود.<ref> فریه، هنرهای ایران، 1374ش، ص522.</ref> در پارچههای زربفت قاجار تکرار نقوش بوتههای گل در ردیفهای موازی همراه با نقش پرندگان رواج یافته بود که این نقش در مکتب پارچهبافی اصفهان در دوره صفوی نیز رایج بود. از دیگر طرحهای پارچههای قاجار؛ طرح راهراه باریک (محرمات) بهصورت عمودی یا اُریب بود که همراه با تکرار نقوش گل و یا پرندگان کوچک بهصورت یکدرمیان تزیین شده بود، از این طرح در پارچههای آجیدهدوزی (لایهدوزی) استفاده میکردند.<ref> [https://www.magiran.com/paper/951748/%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%87% زابلینژاد، «مطالعه تطبیقی تصویری نقوش پارچههای دوره ساسانی و قاجار»، 1390ش، ص101.]</ref> انواع نقوش و طرحهای اسلیمی، ختایی، زنجیرهای و بتهجقه بهشیوه دوره صفوی در پارچههای این دوره دیده میشود؛ اما در نقشاندازی این نقوش تغییراتی مثل طرح بتهجقه بهشیوه بچه و مادر، قهر و آشتی و میر وجود دارد. در پارچههای شال ترمه قاجار، طرح شاخ گوزنی بیش از سایر طرحها مورد استفاده قرار گرفته است.<ref> [https://elmnet.ir/Article/1595155-31711/%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D ابطحی و امامی میبدی، «سیر تحول نساجی در دوره قاجار با تأکید بر نقش یزد»، 1394ش، ص9 و 10.]</ref> | ||
| خط ۳۸: | خط ۳۶: | ||
از دیگر منسوجات پرکاربرد، پارچه کتان چاپ شده یا قلمکاری بود که مخصوص اصفهان بوده است.<ref> [https://www.magiran.com/paper/964498/%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%b9%d8%b5%d8%b1-%d9%82%d8%a7%d8%ac%d8%a7%d8%b1 بختیاری و افهمی، «هنر ایران عصر قاجار»، 1390ش، ص56.] </ref> در دوره صفوی و قاجار قلمکارسازی بهوسیله قالبهای چوبی رایج بود.<ref> وردن و بیکر، منسوجات ایرانی، 1396ش، ص202.</ref> از پارچه قلمکار بهعنوان پوشش (روکش) یا آویزهای زینتی استفاده میکردند و آنها را برای کت یا نیمتنههای کوتاه زنانه و آستردوزی جامههای حریر زربفت به کار میبردند.<ref> اسکرس، شکوه هنر قاجار، 1399ش، ص102. </ref> در دوره قاجار از پارچههای قلمکار که تقریباً نقشهای آن مشخص و ثابت بود، بیشتر برای پرده، سفره، رویۀ لحاف و لباس استفاده میکردند.<ref> تاجبخش، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران اسلامی دوره قاجاریه، 1382ش، ص106.</ref> برای پارچه قلمکار روی لباس از قالبهایی با چوب گلابی نقشهایی مانند گل صدتومانی، گل لوتوس، میخک صدبرگ، درخت سرو، طاووس، ببر، نوارها و خطهای گلدار را به وجود میآوردند. این مجموعه را با هم بهشکل یک طرح، روی رنگهای آبی نیلی، قرمز پررنگ و زرد ترسیم میکردند.<ref> [https://www.magiran.com/paper/964498/%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%b9%d8%b5%d8%b1-%d9%82%d8%a7%d8%ac%d8%a7%d8%b1 بختیاری و افهمی، «هنر ایران عصر قاجار»، 1390ش، ص57.] </ref> دو نوع پارچه قلمکار در دوره قاجار موجود بوده است؛ نوع اول پارچه قلمکار منقوش شده با نقش گیاه سرو، طاووس، شیروخورشید، طرح بتهجقه همراه با نقوش گیاهی،<ref> ضابطی جهرمی، پژوهشهایی در شناخت هنر ایران، 1389ش، ص54.</ref> نقش قطره اشک یا نقشهایی مثل میوه درخت کاج، سرو و گلابی که از این پارچه در سراپرده استفاده میشد و نوع دیگر پارچه قلمکار، منقوش شده با نقش شکارگاه و شکار شاه بود که خوشگذرانی شاه و درباریان را برای نمایاندن اقتدار شاه نشان میداد.<ref> آیزمن، روانشناسی کاربردی رنگها، 1391ش، ص43. </ref> | از دیگر منسوجات پرکاربرد، پارچه کتان چاپ شده یا قلمکاری بود که مخصوص اصفهان بوده است.<ref> [https://www.magiran.com/paper/964498/%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%b9%d8%b5%d8%b1-%d9%82%d8%a7%d8%ac%d8%a7%d8%b1 بختیاری و افهمی، «هنر ایران عصر قاجار»، 1390ش، ص56.] </ref> در دوره صفوی و قاجار قلمکارسازی بهوسیله قالبهای چوبی رایج بود.<ref> وردن و بیکر، منسوجات ایرانی، 1396ش، ص202.</ref> از پارچه قلمکار بهعنوان پوشش (روکش) یا آویزهای زینتی استفاده میکردند و آنها را برای کت یا نیمتنههای کوتاه زنانه و آستردوزی جامههای حریر زربفت به کار میبردند.<ref> اسکرس، شکوه هنر قاجار، 1399ش، ص102. </ref> در دوره قاجار از پارچههای قلمکار که تقریباً نقشهای آن مشخص و ثابت بود، بیشتر برای پرده، سفره، رویۀ لحاف و لباس استفاده میکردند.<ref> تاجبخش، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران اسلامی دوره قاجاریه، 1382ش، ص106.</ref> برای پارچه قلمکار روی لباس از قالبهایی با چوب گلابی نقشهایی مانند گل صدتومانی، گل لوتوس، میخک صدبرگ، درخت سرو، طاووس، ببر، نوارها و خطهای گلدار را به وجود میآوردند. این مجموعه را با هم بهشکل یک طرح، روی رنگهای آبی نیلی، قرمز پررنگ و زرد ترسیم میکردند.<ref> [https://www.magiran.com/paper/964498/%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%b9%d8%b5%d8%b1-%d9%82%d8%a7%d8%ac%d8%a7%d8%b1 بختیاری و افهمی، «هنر ایران عصر قاجار»، 1390ش، ص57.] </ref> دو نوع پارچه قلمکار در دوره قاجار موجود بوده است؛ نوع اول پارچه قلمکار منقوش شده با نقش گیاه سرو، طاووس، شیروخورشید، طرح بتهجقه همراه با نقوش گیاهی،<ref> ضابطی جهرمی، پژوهشهایی در شناخت هنر ایران، 1389ش، ص54.</ref> نقش قطره اشک یا نقشهایی مثل میوه درخت کاج، سرو و گلابی که از این پارچه در سراپرده استفاده میشد و نوع دیگر پارچه قلمکار، منقوش شده با نقش شکارگاه و شکار شاه بود که خوشگذرانی شاه و درباریان را برای نمایاندن اقتدار شاه نشان میداد.<ref> آیزمن، روانشناسی کاربردی رنگها، 1391ش، ص43. </ref> | ||
===پارچه مخمل=== | ===پارچه مخمل=== | ||
در دوره قاجار بافت مخمل تنوع زیادی داشت؛ بافتی بهنام مخمل گلبرجسته، مخمل موجدار و مخملهای ابریشمی ممتازی به نام حسینقلیخان در شهر کاشان تولید میشد.<ref> پولاک، سفرنامه پولاک ایران و ایرانیان، 1368ش، ص169.</ref> | در دوره قاجار بافت مخمل تنوع زیادی داشت؛ بافتی بهنام مخمل گلبرجسته، مخمل موجدار و مخملهای ابریشمی ممتازی به نام حسینقلیخان در شهر کاشان تولید میشد.<ref> پولاک، سفرنامه پولاک ایران و ایرانیان، 1368ش، ص169.</ref> پارچه مخملی دوره قاجار، شامل پارچهای با نقش تصویر شاه با رنگ ارغوانی و بافت مخملی که برای بقچه یا تزیینات داخلی استفاده میشد.<ref> آیزمن، روانشناسی کاربردی رنگها، 1391ش، ص51.</ref> نوع دیگری از پارچه با نقش شاه و شیروخورشید با رنگ ارغوانی برای بقچه یا رومیزی مورد استفاده قرار میگرفت<ref> ضابطی جهرمی، پژوهشهایی در شناخت هنر ایران، 1389ش، ص47.</ref> و نوع سوم، پارچهای از مخمل با کیفیت بود که برای تزیین لباس و بالاپوش با سکههای شاهی از آن استفاده میکردند.<ref> مبینی و اسدی، سیری در مد و لباس دوره قاجار، 1396ش، ص63.</ref> | ||
پارچه مخملی دوره قاجار، شامل پارچهای با نقش تصویر شاه با رنگ ارغوانی و بافت مخملی که برای بقچه یا تزیینات داخلی استفاده میشد.<ref> آیزمن، روانشناسی کاربردی رنگها، 1391ش، ص51.</ref> نوع دیگری از پارچه با نقش شاه و شیروخورشید با رنگ ارغوانی برای بقچه یا رومیزی مورد استفاده قرار میگرفت<ref> ضابطی جهرمی، پژوهشهایی در شناخت هنر ایران، 1389ش، ص47.</ref> و نوع سوم، پارچهای از مخمل با کیفیت بود که برای تزیین لباس و بالاپوش با سکههای شاهی از آن استفاده میکردند.<ref> مبینی و اسدی، سیری در مد و لباس دوره قاجار، 1396ش، ص63.</ref> | |||
===پارچه ترمه=== | ===پارچه ترمه=== | ||
در دوره قاجار انواع پارچههای ترمه پشمی که نقوش آن بیشتر شبیه به نقوش پارچههای دوره صفویه بود، تولید میشد. از ترمه در چارقد، رویه لحاف، سفره، پرده، جانماز و شال کمر استفاده میکردند.<ref> [https://www.magiran.com/paper/1038277/%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D9%88-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87 طالبپور، «نساجی در عصر قاجار: تولید و تجارت پارچه»، 1390ش، ص79-80.] </ref> در دوره قاجار صنعت نساجی و تولید ترمه در مشهد بود که بیشتر به ماوراء بحر خزر صادر میکردند.<ref> دالمانی، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، 1347ش، ص634.</ref> | در دوره قاجار انواع پارچههای ترمه پشمی که نقوش آن بیشتر شبیه به نقوش پارچههای دوره صفویه بود، تولید میشد. از ترمه در چارقد، رویه لحاف، سفره، پرده، جانماز و شال کمر استفاده میکردند.<ref> [https://www.magiran.com/paper/1038277/%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D9%88-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87 طالبپور، «نساجی در عصر قاجار: تولید و تجارت پارچه»، 1390ش، ص79-80.] </ref> در دوره قاجار صنعت نساجی و تولید ترمه در مشهد بود که بیشتر به ماوراء بحر خزر صادر میکردند.<ref> دالمانی، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، 1347ش، ص634.</ref> | ||
