شرم: تفاوت میان نسخه‌ها

در سبک‌زندگی مدرن و مادی، مرجعیت‌های سنتی اخلاق، مانند ایده‌های ثابت، متون مقدس و الگوهای شخصی، جایگاه و قداست پیشین خود را تا حد زیادی از دست داده‌اند.<ref>[https://iej.ihu.ac.ir/article_200827.html بناهان و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت زدایی اخلاقی پسا ساختار گرا و نقد آن»، 1391ش، ص141.]</ref> در نتیجه، ارزش‌های اخلاقی حالتی نسبی و فردی یافته و تشخیص خوبی و بدی بیش از آنکه بر معیارهای مشترک اجتماعی استوار باشد، به سلیقه و برداشت شخصی افراد وابسته شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/673588 احمدی طباطبایی، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> به‌همین دلیل، شرم در این سبک زندگی کمتر به‌عنوان یک هیجان اخلاقی اجتماعی عمل می‌کند و بیشتر بر معیارهای فردی و خودتعریف‌شده متکی است؛ برخلاف سبک زندگی سنتی که در آن، شرم با هنجارهای پذیرفته‌شدهٔ اجتماعی و اخلاقی، پیوندی مستقیم دارد.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/222266-احساس-شرم-از-عناصر-اخلاق-مدرن قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق.]</ref>

 

همچنین برخی روان‌شناسان و متفکران غربی، به دلیل پیامدهایی مانند احساس بی‌ارزشی، نالایقی و ترس از قضاوت دیگران، نگاه انتقادی به شرم داشته و آن را هیجانی منفی و نامطلوب دانسته‌اند.<ref>جین میدلتون موز، ''روان‌شناسی شرم و گناه''، 1373ش، ص28.</ref> در برخی دیدگاه‌ها، شرم به‌عنوان حالتی انفعالی و ناشی از ضعف انسان تفسیر شده است.<ref>مونتسکیو، روح‌القوانین، 1339ش، ص440.</ref> بر این اساس، در چارچوب سبک زندگی مادی، شرم نه‌تنها ارزش اخلاقی پیشین خود را از دست داده، بلکه در برخی موارد، رهایی از آن و بی‌شرمی به‌عنوان نشانه‌ای از اعتماد به نفس یا کمال فردی تلقی شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref>

شرم در سبک زندگی، از منظرهای مختلف به انواع گوناگونی تقسیم می‌شود که هر یک نشان‌دهندهٔ منشأ، کارکرد و آثار متفاوت این هیجان اخلاقی است.

* از نظر موضوع، شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود. شرم مثبت، احساس آگاهانه نسبت به نقص‌ها و خطاهای واقعی است که فرد را از رفتارهای ناپسند بازمی‌دارد و زمینهٔ رشد اخلاقی او را فراهم می‌کند. در مقابل، شرم منفی ناشی از ضعف درونی و خودکم‌بینی است<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص146.]</ref> و با افراط در شرم<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص147]</ref> یا شرم از امور غیرواقعی<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1404ق، ج90، ص372؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص85؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> همراه است و می‌تواند مانع پیشرفت و کمال انسان شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت»  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

* از نظر منشأ، شرم می‌تواند ناشی از قوت یا ضعف باشد. شرم ناشی از قوت، ریشه در ایمان، عزت‌نفس و استحکام روحی دارد، در حالی که شرم ناشی از ضعف، از کمرویی و ناتوانی روانی سرچشمه می‌گیرد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.]</ref>

* از نظر ارزشمندی نیز، شرم از خداوند بالاترین مرتبه، و شرم از مردم پایین‌ترین مرتبه دانسته شده است.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص136-137.]</ref>

* از نظر قلمرو کاربرد، شرم می‌تواند در حوزهٔ اخلاق، به‌عنوان بازدارنده از رفتارهای ناپسند، یا در حوزهٔ جرم‌شناسی، به‌عنوان عامل بازدارنده از رفتارهای مجرمانه مطرح شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص132-133]</ref>

* شرم از نظر شدت، درجات متفاوتی از ضعیف تا شدید دارد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص140.]</ref>

* از نظر پیامد اجتماعی نیز، شرم می‌تواند دو کارکرد متفاوت داشته باشد: گاهی موجب طرد و بدنامی فرد می‌شود و گاهی به اصلاح رفتار، بازپذیری و بازگشت فرد به جامعه کمک می‌کند. این نوع دوم، نقش سازنده‌تری در بهبود فرد و حفظ انسجام اجتماعی دارد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص133.]</ref>

 

# '''فاعل شرم‌کننده:''' فرد زمانی شرم می‌کند که به کرامت نفس و ارزش خود باور داشته باشد، از زشتی رفتار خود آگاه باشد و برای ناظر رفتار خود ارزش و احترام قائل باشد.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص59.</ref>

# '''حضور و نظارت ناظر:''' شرم زمانی برانگیخته می‌شود که فرد حضور و نظارت ناظری محترم را درک کند؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص51-56.</ref> این ناظر می‌تواند خداوند، وجدان، مردم، فرشتگان یا اولیاء الهی باشد.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref>

 

 

هرچند موجودیت شرم، ماهیت فطری و تغییرناپذیر دارد؛ اما مصادیق آن به‌تبع تفاوت فرهنگ‌ها و نظام‌های ارزشی تغییرپذیرند. شرم در دو قلمرو خانواده و جامعه مصادیقی دارد؛ حفظ ادب، احترام، وقار، ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در تعاملات سبک زندگی اعم از گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار، پوشش در ارتباطات با دیگران و در مقابل، خودداری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس‌انگیز، از مصادیق شرم به‌شمار می‌آیند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص47-51 و 191، 202، 208، 219-222، 225، 227-228؛ بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص52-64.</ref>

 

 

 

 

 

* '''فردی و رفتاری:''' محرومیت<ref>تمیمی‌آمدی، تصنیف غررالحکم و دررالکلم، 1366ش، ح7678؛ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص327.</ref> از فرصت‌های مفید مانند یادگیری، کسب درآمد، بخشش، احترام به دیگران و انجام کارهای درست.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص147؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص327-328.</ref>

مفهوم شرم، شرمساری یا بی‌شرمی در اشعار شاعران نیز به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در تنظیم روابط اجتماعی بازتاب یافته است:<ref>دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237-14241. [https://vajehyab.com/dehkhoda/بی-شرمی?q=بی%20شرمی%20و%20بی%20حیایی دهخدا، بی‌شرمی، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref>