صدیقه وسمقی

صدیقه وسمقی؛ نویسنده، مترجم، اسلام‌پژوه، تحلیل‌گر مسایل سیاسی، اجتماعی و استاد دانشگاه.

صدیقه وسمقی، دانش‌آموختهٔ دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی از دانشگاه تهران و از چهره‌های نواندیشی دینی است که سابقهٔ تدریس در دانشگاه‌های تهران، گوتینگن و اوپسالا و نیز عضویت در نخستین دورهٔ شورای شهر تهران را در کارنامه دارد. دیدگاه‌های وی بر محورهایی چون بشری بودن نهاد پیامبری، تکامل تاریخی مفهوم خدا و لزوم گذار از فقه سنتی به خرد جمعی در قانون‌گذاری استوار است که در آثاری نظیر زن، فقه، اسلام و مسیر پیامبری تبیین شده‌اند. در مقابل، پژوهشگران و منتقدان با تکیه بر مبانی کلامی و روش‌شناسی استنباط، آرای او را در مواردی همچون نادیده‌گرفتن سازوکارهای درونی فقه شیعه مانند منطقه الفراغ و احکام ثانویه و خروج از دایرهٔ استدلال تخصصی به نفع ادبیات ژورنالیستی به چالش کشیده‌اند.

زندگی‌نامه

کودکی و تحصیلات

صدیقه وسمقی در بیستم اسفند ماه ۱۳۴۰ش در تهران به دنیا آمد و دوران کودکی و نوجوانی خود را در همین شهر گذراند. او در ۱۳۵۹ش دیپلم ریاضی گرفت و سپس به مدت سه سال در مدرسه عالی شهید مطهری به تحصیل دروس حوزوی پرداخت. در ۱۳۶۲ش وارد دانشگاه تهران شد و تحصیلات خود را ادامه داد تا این که در اردیبهشت ۱۳۷۷ش دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی را از دانشگاه تهران گرفت.

محیط خانوادگی

صدیقه وسمقی در خانواده‌ای با باورهای مذهبی رشد یافت. طبق اظهارات وی، پدرش انس دائمی با کتب دینی و رساله‌های عملیه داشت و از دوران کودکی، او را به قرائت این متون تشویق می‌کرد. وی محیط خانوادگی خود را فضایی توصیف می‌کند که در آن کتب مذهبی همواره در دسترس بود، اما در عین حال، والدینش از رفتارهای زورمدارانه پرهیز می‌کردند. در خصوص حجاب، وسمقی به رویکرد متفاوت والدینش اشاره کرده است؛ در حالی که پدر وی بر اساس سنت، تمایل به پوشش دختران داشت، مادرش مخالف هرگونه اجبار در این زمینه بود و تصمیم‌گیری را به عهدهٔ خود دختران می‌گذاشت. همین رویکرد باعث شده بود که پیش از انقلاب اسلامی، از میان پنج خواهر خانواده، تنها یک نفر دارای پوشش حجاب باشد.

تحولات فکری و انتخاب پوشش

مطالعات دینی وسمقی از سیزده سالگی و با تمرکز بر قرآن و نهج‌البلاغه آغاز شد. این دوران برای او با چالش‌های درونی در خصوص انتخاب پوشش همراه بود. او در توصیف این دوران می‌گوید که در سن پانزده سالگی، علی‌رغم عدم تمایل شخصی، تحت تأثیر تفکرات مذهبی احساس می‌کرد که باید از روسری استفاده کند. به همین سبب در دوران دبیرستان، مدتی را به‌صورت متناوب با حجاب و بدون حجاب سپری کرد تا اینکه در سن ۱۶ سالگی و هم‌زمان با وقوع انقلاب اسلامی، پوشش روسری را به‌طور کامل انتخاب کرد؛ اما در مهرماه ۱۴۰۲ش با انتشار ویدیویی در اینستاگرام، حجاب از سر برداشت.

دیدگاه‌های صدیقه وسمقی

تکامل تاریخی تلقی از خدا

وسمقی با استناد به یافته‌های باستان‌شناسی و تاریخ ادیان، فرایند دین‌داری را یک پدیدهٔ تکاملی می‌داند. از نظر او، فهم بشر از امر قدسی از مراحل ابتدایی مانند روح‌پرستی و جانورپرستی آغاز شده و همگام با تکامل تمدن و شیوهٔ معیشت، به بت‌پرستی، چندخدایی و در نهایت به یکتاپرستی رسیده است. او عدم وجود شواهد باستان‌شناسی از توحید در اعصار اولیه را دلیلی بر متأخربودن این مفهوم می‌داند.

منشأ انسانی نهاد پیامبری

صدیقه وسمقی با رد دیدگاه سنتی که پیامبران را برگزیدهٔ خداوند می‌داند، معتقد است پیامبری نه یک مأموریت آسمانی، بلکه تلاشی انسانی برای اصلاح جامعه و کشف حقیقت است. او در پاسخ به این پرسش که چرا در همه زمان‌ها و مکان‌ها پیامبر وجود نداشته؟ استدلال می‌کند که چون پیامبری ریشه در توانمندی و ارادهٔ خود انسان‌ها دارد، هرگاه فردی با ویژگی‌های لازم ظهور کرده، دینی را بنیان نهاده است؛ بنابراین، نبود پیامبر در برخی دوران‌ها نه به ارادهٔ خدا، بلکه به این دلیل است که در آن زمان و مکان، کسی که بتواند این مسیر دشوار بشری را بپیماید و آیینی نو پی‌ریزی کند، پدید نیامده است.

نفی صدور احکام و قوانین از جانب خداوند

وسمقی معتقد است که بیان احکام و قوانین حقوقی توسط خداوند نه رخ داده و نه با اصول عدل و عقل سازگار است. به‌باور او، ارزیابی عملکرد انسان‌ها بر اساس احکام منتسب به پیامبران مانند تازیانه یا قطع دست، امری تبعیض‌آمیز است. به نظر وی معیار واحد برای قضاوت دربارهٔ انسان، عقل و قوه تشخیص فطری است که در همه افراد وجود دارد.

نقد وثاقت تاریخی و زبانی وحی

او در تداوم پیام الهی تردید کرده و معتقد است پیام‌های منتسب به پیامبران به‌گونه‌ای دقیق و خدشه‌ناپذیر به آیندگان نرسیده است. از نظر او، وجود تعارض میان برخی گزاره‌های کتب مقدس مانند مدت زمان خلقت در قرآن با یافته‌های علوم تجربی، نشان‌دهندهٔ آن است که این متون بازتاب‌دهندهٔ دانش و فرهنگ زمانهٔ خود بوده‌اند و نمی‌توان تمام جزئیات آنها را وحی مطلق و فراتاریخی دانست.

نقد دانش فقه

وسمقی معتقد است بسیاری از قوانینی که سیزده قرن به‌عنوان احکام قطعی اسلام معرفی شده مانند تفاوت دیه زن و مرد یا جواز تعدد زوجات، لزوماً برخاسته از حقیقت شریعت نیست، بلکه برآمده از استنباط‌های بشری فقها در بستر تاریخی خاص بوده است. از نظر او، فقه سنتی در بازنمایی چهره‌ای بدون تبعیض از اسلام ناتوان بوده است.

نفی شمولیت حداکثری احکام اسلام

وی این ادعا را که اسلام برای تمامی جزئیات زندگی انسان حکم شرعی صادر کرده است، نادرست می‌داند. به‌باور او، رسالت دین تعطیل‌کردن عقل یا دیکته‌کردن تمام امور به انسان نیست، بلکه انسان به اعتبار برخورداری از قوهٔ عقل، مسئول ساختن زندگی خود است. او واگذاری حق تفکر به اقلیتی به نام فقها را ریشهٔ عقب‌ماندگی جوامع اسلامی قلمداد می‌کند.

لزوم گذار از شریعت به خرد جمعی در قانون‌گذاری

به نظر وسمقی قوانین مدنی و اجتماعی اساساً نمی‌توانند و نباید برآمده از شریعت باشند. وی معتقد است قانون‌گذاری باید از انحصار نگاه فقهی خارج شده و بر پایهٔ خرد جمعی و عقلانیت مدرن استوار شود؛ چرا که انتساب قوانین زندگی به دین، باب مشارکت عمومی در تعیین سرنوشت را مسدود می‌سازد.

قانون حجاب

صدیقه وسمقی معتقد است در قرآن و سنت، هیچ سندی برای حجاب اجباری و مجازات زنان به‌دلیل نوع پوشش وجود ندارد و این تعبیر سخت‌گیرانه از حجاب، برگرفته از عرف و سلیقهٔ مردان در طول تاریخ بوده است. به باور او، انتخاب پوشش یک حق فردی است و وضع قانون برای سلب این حق، سوءاستفاده ابزاری از قانون و خارج‌کردن آن از کارکرد منطقی خود محسوب می‌شود. وسمقی تأکید دارد که تحمیل حجاب با زور، حتی اگر دلایل شرعی قطعی برای آن وجود داشت، عملی غیراخلاقی و مغایر با عزت و شأن انسانی بود. وی حساسیت بیش از حد جمهوری اسلامی ایران نسبت به حجاب را ناشی از ناکارآمدی‌ها و ناتوانی در ارائه الگوی موفق از حکومت دینی می‌داند و معتقد است زنان قربانی بی‌کفایتی‌ها و بی‌تدبیری‌ها شده‌اند. وسمقی رفراندوم دربارهٔ حجاب را نیز فاقد اعتبار می‌داند، زیرا سلب حقوق فردی نمی‌تواند موضوع رفراندوم باشد، حتی اگر اکثریت مردم به آن رأی دهند.

نامه به رهبری انقلاب

صدیقه وسمقی در نامه‌ای به آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، با انتقاد از مواضع اخیر وی دربارهٔ حجاب، مسئولیت تمام پیامدهای مالی، جانی، اجتماعی و روانی ناشی از اجبار در این زمینه را متوجه ایشان دانسته است. وی در این نامه با زیر سوال‌بردن شرعی بودن الگوی پوشش جمهوری اسلامی ایران، تأکید کرده است که در قرآن لزوم پوشاندن موی سر تصریح نشده و تحمیل این برداشت خاص با زور، فاقد پشتوانه دینی قطعی است. وسمقی خواستار پاسخگویی به پرسش‌های مطرح شده در این باره شد و اصرار بر اجرای قانون حجاب را خلاف عدل و انصاف خوانده است.

فعالیت‌ها

• وسمقی در مطبوعاتی چون روزنامهٔ اطلاعات و مجلهٔ سروش و تعدادی از سایت‌های فارسی‌زبان کار کرده است و سابقهٔ فعالیت به‌عنوان کارشناس فرهنگی در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و نیز عضویت در هیئت علمی و دانشیاری دانشگاه تهران را دارد. او با پیروزی اصلاح‌طلبان در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۷۶ش وارد عرصهٔ سیاست شد و در اولین دورهٔ انتخابات شورای شهر تهران در ۱۳۷۷ش به نمایندگی مردم این شهر برگزیده شد. وی از ۱۳۷۸ش تا ۱۳۸۰ش نماینده تهران در شورای شهر اول بود و علاوه‌بر سخنگویی این شورا، مدتی نیز عضو هیئت منصفه مطبوعات شد.
• وسمقی سال‌ها به‌عنوان عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با درجه استادیار به تدریس فقه اسلامی اشتغال داشت و در ۲۰۱۱م ایران را ترک کرد تا به‌عنوان استاد میهمان در دپارتمان اسلام‌شناسی دانشگاه گوتینگن آلمان فعالیت کند؛ او در همین زمینه با دانشگاه اوپسالا در سوئد نیز همکاری داشته است. وسمقی از چهره‌های شاخص نواندیش دینی در ایران به‌شمار می‌رود و دیدگاه‌های او دربارهٔ حجاب، حق پوشش زنان و برخی مسائل فقهی دیگر همواره چالش‌برانگیز بوده است.
• صدیقه وسمقی در تیرماه ۱۳۹۳ش در یک دادگاه غیابی به اتهام فعالیت تبلیغی علیه نظام به پنج سال حبس محکوم شد. او در مهرماه ۱۳۹۶ش از سفر خارج به ایران بازگشت و در فرودگاه بازداشت و سپس با قرار وثیقه آزاد شد؛ اما محاکمه و دوباره به زندان اوین منتقل گردید. این حکم در نهایت در اردیبهشت ۱۳۹۷ش به پنج سال حبس تعلیقی تبدیل شد. همچنین در پی امضای بیانیه ۷۷ نفر دربارهٔ اعتراضات آبان ۱۳۹۸ش، به یک سال حبس تعزیری دیگر محکوم شد. صدیقه وسمقی در ۲۶ اسفند ۱۴۰۲ش بازداشت و به زندان اوین منتقل شد و در ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۳ش در پی تشدید بیماری و با قرار کفالت آزاد شد.

انتقاد به دیدگاه‌های صدیقه وسمقی

• منتقدان بر این باورند که استناد به نبود شواهد باستان‌شناسی از یکتاپرستی در اعصار اولیه، دلیل قانع‌کننده‌ای برای نفی وجود آن نیست؛ زیرا یکتاپرستی فاقد نمادهای مادی است که باستان‌شناسی بتواند آن را کشف کند، در حالی که ادیان ابتدایی دارای نمادهای عینی مانند جمجمهٔ حیوانات یا اشیای آیینی بوده‌اند. همچنین وجود همزمان آیین‌های شرک‌آمیز تا به امروز در کنار ادیان توحیدی، نشان می‌دهد که نمی‌توان توالی زمانی خطی برای تحول دینی قائل شد. به علاوه، استفاده از روایات تاریخی و اساطیری بدون درجه‌بندی اعتبار آنها، روش تحقیق را مخدوش می‌سازد.
• به نظر منتقدان صدیقه وسمقی میان عدم دستیابی به شواهد تاریخی و نبود واقعی پیامبران خلط کرده است؛ از این منظر، مقتضای برهان عقلی، عمومیت پیام هدایت است نه حضور فیزیکیِ همیشگی نبی در هر نقطه و از آنجا که این برهان پیشینی و عقلی است، با نیافتن آثار باستان‌شناسی باطل نمی‌شود، چرا که «نیافتن»، هرگز به معنای «نبودن»، نیست؛ ممکن است آثار هدایت در طول تاریخ توسط عوامل مخرب و موانع انسانی از میان رفته باشد. همچنین، منتقدان استدلال می‌کنند که اگر نویسندهٔ ظهور پیامبران را منوط به وجود شرایط می‌داند، این خود مؤید حکمت الهی است، چرا که خداوند حکیم نیز تنها در زمان و مکانی که ظرفیت هدایت وجود داشته باشد، پیامبر مبعوث می‌کند و این امر ناشی از بشری‌بودن نبوت نیست، بلکه نشان‌دهندهٔ تدریجی‌بودن نظام هدایت تشریعی، مشابه نظام تکوین است که در آن کیفیت هدایت‌یافتگان بر کمیت آنان اولویت دارد.
• به نظر منتقدان عدم کشف آثار یکتاپرستی توسط باستان‌شناسان، دلیلی بر عدم وجود آن نیست؛ زیرا توحید به‌دلیل ماهیت انتزاعی‌اش، برخلاف بت‌پرستی یا جانورپرستی، نماد مادی و فیزیکی برای کشف‌شدن در اعصار پیش از تاریخ نداشته است.
• برخلاف وسمقی که احکام را غیرعادلانه می‌داند، به نظر منتقدان عقل نباید جایگزین وحی شود، بلکه باید شرط اجرای وحی باشد. آنها استدلال می‌کند که خود قرآن در مواردی مانند اضطرار اجازهٔ عدول از ظاهر حکم را بر اساس عقل داده است، بنابراین مشکل از متن نیست، بلکه از شیوهٔ فهم و اجرای آن است.
• برخی پژوهشگران معتقدند که وسمقی در پاره‌ای از اظهارات خود، از چارچوب مباحث علمی خارج شده و به ادبیات ژورنالیستی روی آورده است. به باور این گروه، طرح ادعای عدم نسبت آرای فقها با دین بدون ارائهٔ براهین دقیق روش‌شناختی، ادعایی بدون پشتوانهٔ علمی است؛ چرا که فرایند استنباط فقهی شامل بررسی صدور، جهت صدور و دلالت نصوص، بر پایهٔ قواعد موضوعه و روشمند استوار است.
• به نظر پژوهشگران در حالی که دسترسی به ذات دین برای همگان میسر نیست و هر فهمی نوعی قرائت محسوب می‌شود، ادعای وسمقی مبنی بر اینکه خوانش او عین اسلام است و خوانش فقها نسبتی با دین ندارد، فاقد وجاهت عقلانی است. از این منظر، نادیده‌گرفتن سیزده قرن سنت فقهی به بهانهٔ نواندیشی، خود نوعی انحصارگرایی در فهم تلقی می‌شود.
• منتقدان با رد این ادعا که فقه باب عقل را مسدود می‌کند، به وجود ابزارهای کارآمدی در فقه شیعه اشاره دارند. مفاهیمی چون ضرورت، احکام ثانویه، احکام ولایی، مصلحت و تنقیح مناط از جمله سازوکارهایی هستند که امکان انطباق با نیازهای زمانه مانند حقوق زنان را فراهم می‌کنند. از نظر منتقدان، مشکل در ماهیت فقه نیست، بلکه در چگونگی بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها است.
• برخلاف دیدگاه وسمقی که فقه را مانع خرد جمعی می‌بیند، منتقدان بر اصل حجیت بنای عقلا در فقه شیعه تأکید می‌کنند. آنها معتقدند بسیاری از قواعد فقهی ریشه در عقلانیت جمعی دارند و نظریاتی همچون منطقه الفراغ ثابت می‌کند که فقه لزوماً به دنبال پرکردن تمام ساحت‌های زندگی با احکام تکلیفی نیست و مجالی وسیع برای قانون‌گذاری بر اساس خرد بشری باقی گذاشته است.

آثار

دسته‌بندی موضوعی	نام اثر	انتشارات	سال انتشار
شعر و ادبیات	نماز باران	امیرکبیر	۱۳۶۸ش
	شاخه‌های شکسته	موسسه اطلاعات	۱۳۷۳ش
	گزیده ادبیات معاصر	نیستان	۱۳۷۹ش
	توصیف دردهای مذاب	اطلاعات	۱۳۸۹ش
اندیشه دینی و فقهی	زن، فقه، اسلام	صمدیه	۱۳۸۷ش
	حتماً راهی هست	خاوران	۱۳۹۳ش
	بازخوانی شریعت	--	۱۳۹۸ش
	بضاعت فقه	انتشارات مجازی کتاب	--
ترجمه	گنجینه‌های قدس	امیرکبیر	۱۳۷۱ش
	لحن الخلود	کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان	۱۳۷۲ش
	مدینه منوره	وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی - کانون پرورش فکری	۱۳۷۲ش

منابع

• «احتمال مخالفت پزشکی قانونی با حبس وسمقی»، وب‌سایت روزنامهٔ اعتماد، تاریخ درج مطلب: ۱ آذر ۱۳۹۹ش.
• «بیوگرافی صدیقه وسمقی فعال سیاسی اجتماعی»، وب‌سایت سرپوش، تاریخ بازدید: ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «در قران و روایات سندی برای پوشش اجباری وجود ندارد»، وب‌سایت زیتون، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
• ربانی گلپایگانی، علی، «نقد مسیر پیامبری، نقد و بررسی اشکالات»، وب‌سایت مدرسهٔ فقاهت، تاریخ بازدید: ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «رفراندوم در مورد حجاب!»، وب‌سایت انصاف نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۳۹۷ش.
• «صدیقه وسمقی آزاد شد»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• «صدیقه وسمقی بازداشت شد؟»، وب‌سایت انصاف نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۳۹۶ش.
• «صدیقه وسمقی بازداشت شد»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «صدیقه وسمقی، زنی که ایستاد و زندان و حکم و بیماری نیز او را از پا نینداخت»، وب‌سایت NIAC Action، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مارچ ۲۰۲۴ش.
• «صدیقه وسمقی کیست؛ از عضویت در شورای شهر تهران تا کشف حجاب»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۲ش.
• «صدیقه وسمقی: ما با مردها مسئله داریم»، وب‌سایت زیتون، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۴۰۲ش.
• «صدیقه وسمقی: مسئولیت تمام پیامدهای اعمال فشار برای حجاب اجباری متوجه خامنه‌ای است»، وب‌سایت رادیو زمانه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۴ش.
• «صدیقه وسمقی»، وب‌سایت پاتوق کتاب فردا، تاریخ بازدید: ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «نقد نظر صدیقه وسمقی به سیطره فقاهت و لزوم مراجعه به خرد جمعی»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۶ شهریور ۱۳۹۸ش.
• وسمقی، صدیقه، «صورتگر چهره زن مسلمان»، مجلهٔ آیین، شمارهٔ ۱۵، ۱۳۸۷ش.
• یزدانی، مهدی، «نقدی بر کتاب مسیرپیامبری»، وب‌سایت زیتون، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۰ش.