| خط ۱۸: | خط ۱۸: | ||
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روابط دو کشور با تسخیر سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ و متعاقب آن قطع روابط دیپلماتیک در ۲۰ فروردین ۱۳۵۹ وارد مرحله جدیدی از تنش شد. با این حال، مذاکراتی هرچند محدود و اغلب غیرمستقیم، در دورههای مختلف میان دو کشور برگزار شده است.<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/157774/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%83%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B1%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE- بهرامی، «روابط ايران و امريكا از آرتور تا ترامپ»، وبروزنامۀ اعتماد.]</ref> | پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روابط دو کشور با تسخیر سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ و متعاقب آن قطع روابط دیپلماتیک در ۲۰ فروردین ۱۳۵۹ وارد مرحله جدیدی از تنش شد. با این حال، مذاکراتی هرچند محدود و اغلب غیرمستقیم، در دورههای مختلف میان دو کشور برگزار شده است.<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/157774/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%83%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B1%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE- بهرامی، «روابط ايران و امريكا از آرتور تا ترامپ»، وبروزنامۀ اعتماد.]</ref> | ||
== نخستین مذاکره == | === انقلاب اسلامی و بحران گروگانگیری === | ||
انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، نقطه عطفی در تاریخ مناسبات دو کشور بود. در یازدهم مهر ۱۳۵۸، گروهی از دانشجویان پیرو خط امام، سفارت آمریکا در تهران را تصرف کردند و پنجاه و دو تن از دیپلماتها و شهروندان آمریکایی را به مدت ۴۴۴ روز در گروگان گرفتند. این رویداد که به بحران گروگانگیری شهرت یافت، تمامی راههای معمول دیپلماتیک را مسدود کرد و به قطع کامل روابط سیاسی دو کشور در فروردین ۱۳۵۹ انجامید. حدود یک ماه پیش از این رویداد، در جریان سفر مهدی بازرگان، نخستوزیر دولت موقت به الجزایر برای شرکت در مراسم بیست و پنجمین سالگرد استقلال این کشور، وی به همراه ابراهیم یزدی و مصطفی چمران در دهم آبان ۱۳۵۸ با زبیگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی جیمی کارتر دیدار و مذاکره کردند. این دیدار که به عنوان نخستین مذاکره مستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب محسوب میشود، با توجه به شرایط ویژه آن مقطع و ورود محمدرضا پهلوی به آمریکا، با واکنش منفی گسترده افکار عمومی در ایران مواجه شد و سه روز پس از آن، سفارت آمریکا تسخیر گردید . | |||
=== عهدنامه الجزایر و بازسازی نسبی روابط === | |||
پس از یک سال و نیم بحران، سرانجام در ۲۹ دی ۱۳۵۹ (۱۹ ژانویه ۱۹۸۱) با میانجیگری دولت الجزایر، توافقی موسوم به «عهدنامه الجزایر» میان ایران و آمریکا منعقد گردید. بر اساس این توافق، پنجاه و دو گروگان آمریکایی آزاد شدند و در مقابل، دولت واشنگتن متعهد گردید در امور داخلی ایران مداخله نکند و اموال مسدود شده ایران را آزاد نماید. همچنین دادگاه داوری دعاوی ایران و ایالات متحده در لاهه تأسیس شد که وظیفه رسیدگی به دعاوی حقوقی و مالی اتباع و دولتهای دو کشور را بر عهده گرفت. اگرچه این توافق منجر به از سرگیری روابط دیپلماتیک نشد، اما نخستین گام برای حل و فصل حقوقی مناقشات فیمابین محسوب میگردد. | |||
=== ماجرای مکفارلین و مذاکرات دهه ۱۳۶۰ش === | |||
در خردادماه ۱۳۶۵، رابرت مکفارلین، مشاور امنیت ملی دولت رونالد ریگان بهصورت محرمانه و با یک هواپیمای حامل سلاح وارد تهران شد. این سفر که با نام مستعار و پاسپورت جعلی ایرلندی انجام گرفت، با هدف مذاکره با مقامات عالیرتبه ایرانی برای همکاری در آزادسازی گروگانهای آمریکایی در لبنان و تجدید روابط سیاسی صورت پذیرفت. هیئت آمریکایی هدایایی شامل سه قبضه کلت برای سران سه قوه و یک کیک به شکل کلید به نشانه گشایش روابط همراه داشتند. با این حال، با مخالفت سید روحالله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، هیچیک از مسئولان عالیرتبه نظام به دیدار آنان نرفتند و هیئت آمریکایی پس از چهار روز معطلی و بدون نتیجه مشخص، تهران را ترک کرد. این ماجرا که بعدها به «ایرانگیت» یا «رسوایی ایران-کنترا» معروف شد، به بزرگترین بحران داخلی دوران ریاستجمهوری ریگان تبدیل گردید . | |||
=== دولت اصلاحات و فضای تنشزدایی === | |||
پس از روی کار آمدن دولت سید محمد خاتمی در سال ۱۳۷۶، فضای جدیدی برای گفتگو با غرب ایجاد شد. در این دوران، مادلین آلبرایت، وزیر خارجه دولت بیل کلینتون، در فروردین ۱۳۷۷ طی گزارشی به کنگره از سیاستهای گذشته آمریکا در قبال ایران ابراز تأسف کرد و عملاً عذرخواهی نمود. دولت آمریکا تحریمهای اقتصادی را کاهش داد و مجوز فروش مواد غذایی و پزشکی به ایران را صادر کرد. همچنین وزارت امور خارجه آمریکا نام سازمان مجاهدین خلق را از لیست سازمانهای تروریستی خارج نمود. در این دوره، مذاکرات غیررسمی و محرمانهای در حاشیه کنفرانسهای بینالمللی از جمله کنفرانس بن در سال ۱۳۸۰ برای تشکیل دولت جدید افغانستان صورت گرفت که ایران در آن نقش سازندهای ایفا کرد . | |||
=== مذاکرات در عراق و تماس تلفنی روسای جمهور === | |||
پس از حمله آمریکا به عراق، مذاکرات مستقیمی درباره تحولات منطقه میان دو کشور شکل گرفت. مشهورترین این گفتگوها، چند دور مذاکره میان حسن کاظمیقمی، سفیر ایران در عراق، و رایان کروکر، دیپلمات آمریکایی، در مردادماه ۱۳۸۶ بود که بر موضوع عراق متمرکز بود. تحول مهم دیگر در مهرماه ۱۳۹۲ رخ داد؛ حسن روحانی، رئیسجمهور وقت ایران، و باراک اوباما، رئیسجمهور آمریکا، در جریان سفر به نیویورک برای شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل، بهصورت تلفنی با یکدیگر گفتگو کردند. این تماس ۱۵ دقیقهای که نخستین ارتباط مستقیم میان روسای جمهور دو کشور پس از انقلاب محسوب میشد، با استقبال و انتقادهای گستردهای در داخل ایران مواجه گردید و زمینهساز تسریع در مذاکرات هستهای شد . | |||
=== دوران هستهای و توافقهای ژنو و برجام === | |||
با افشای تأسیسات هستهای ایران در سال ۱۳۸۱ (۲۰۰۲)، پرونده هستهای به محور اصلی مذاکرات با قدرتهای جهانی تبدیل شد. در سوم آذر ۱۳۹۲ (۲۴ نوامبر ۲۰۱۳)، ایران و گروه ۱+۵ در ژنو به توافق موقتی دست یافتند که نخستین توافق رسمی پس از سه دهه محسوب میشد. در جریان مذاکرات، تصاویر پیادهروی محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران، و جان کری، وزیر امور خارجه آمریکا، در خیابانهای ژنو در دیماه ۱۳۹۳ بازتاب گستردهای در رسانهها داشت. این مذاکرات سرانجام در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ (۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵) به امضای «برنامه جامع اقدام مشترک» (برجام) انجامید که بر اساس آن ایران محدودیتهایی را در برنامه هستهای پذیرفت و در مقابل، تحریمهای اقتصادی لغو گردید . | |||
=== خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریمها === | |||
با روی کار آمدن دولت دونالد ترامپ، سیاست فشار حداکثری علیه ایران در دستور کار قرار گرفت. ترامپ در هشتم اردیبهشت ۱۳۹۷ (۸ مه ۲۰۱۸) به طور یکجانبه آمریکا را از برجام خارج نمود و تحریمهای ثانویه را علیه ایران بازگرداند. این اقدام با وجود مخالفت کشورهای اروپایی، عملاً توافق هستهای را با بنبست مواجه ساخت. ایران تا یک سال به تعهدات خود پایبند ماند، اما از سال ۱۳۹۸ گام به گام از تعهدات برجامی خود کاست. پس از روی کار آمدن جو بایدن، مذاکراتی برای احیای برجام در وین برگزار شد که به دلیل اختلافات موجود به نتیجه نرسید. خروج آمریکا از برجام به عنوان نقطه عطفی در افزایش تنشها میان دو کشور و تشدید بحران منطقهای ارزیابی میگردد. | |||
== دلالیل بی اعتمادی ایران به آمریکا در فرایند مذاکره == | == دلالیل بی اعتمادی ایران به آمریکا در فرایند مذاکره == | ||
| خط ۳۳: | خط ۵۳: | ||
۵. نقش مستشاری در هدایت نهادهای امنیتی (ساواک): مدارک موجود در بایگانیهای اطلاعاتی نشان میدهد که ساختار اولیه ساواک توسط کارشناسان سیا و موساد طراحی شده است. تحلیلگران سیاسی این همکاری را دلیلی بر مسئولیت مستقیم آمریکا در اقدامات سرکوبگرانه آن دوران میدانند و معتقدند واشینگتن برای حفظ ثبات ژاندارم منطقه، چشمان خود را بر نقض حقوق بشر در ایران بسته بود.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | ۵. نقش مستشاری در هدایت نهادهای امنیتی (ساواک): مدارک موجود در بایگانیهای اطلاعاتی نشان میدهد که ساختار اولیه ساواک توسط کارشناسان سیا و موساد طراحی شده است. تحلیلگران سیاسی این همکاری را دلیلی بر مسئولیت مستقیم آمریکا در اقدامات سرکوبگرانه آن دوران میدانند و معتقدند واشینگتن برای حفظ ثبات ژاندارم منطقه، چشمان خود را بر نقض حقوق بشر در ایران بسته بود.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | ||
۶. مناقشه حقوقی کاپیتولاسیون: سند تصویب قانون مصونیت قضایی اتباع آمریکایی در سال | ۶. مناقشه حقوقی کاپیتولاسیون: سند تصویب قانون مصونیت قضایی اتباع آمریکایی در سال ۱۳۴۳ش از سوی حقوقدانان بهعنوان لکه سیاهی در تاریخ قضایی ایران توصیف میشود. این سند که حق محاکمۀ اتباع متخلف آمریکایی را از محاکم ایرانی سلب میکرد، از دیدگاه رهبران انقلاب، گویای نگاه تحقیرآمیز آمریکا به استقلال حقوقی ایران بوده است.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | ||
۷. دکترینهای اصلاحی تحمیلی | ۷. دکترینهای اصلاحی تحمیلی یا انقلاب سفید: پژوهشگران علوم سیاسی، برنامههای اصلاحی دهۀ ۴۰ مانند اصلاحات ارضی را واکنشی به دکترین کندی برای پیشگیری از انقلابهای سرخ میدانند. اسناد مکاتبات دیپلماتیک نشان میدهد این اصلاحات بدون انطباق با واقعیتهای بومی ایران و با فشار کاخ سفید اجرا شد که در نهایت به فروپاشی ساختارهای سنتی کشاورزی و مهاجرت گستردۀ روستاییان انجامید.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | ||
۸. نقض تمامیت ارضی در | ۸. نقض تمامیت ارضی در واقعۀ طبس: از منظر حقوق بینالملل، عملیات «پنجه عقاب» در ۱۳۵۹ش نمونهای از نقض صریح منشور ملل متحد در احترام به حاکمیت کشورها است. اسناد این عملیات نظامی که در داخل خاک ایران انجام شد، برای دولتمردان ایرانی سندی است که نشان میدهد آمریکا در صورت لزوم، راهکارهای نظامی را بر تعهدات دیپلماتیک ترجیح میدهد.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | ||
۹. انحصارطلبی در فناوریهای راهبردی: در | ۹. انحصارطلبی در فناوریهای راهبردی: در حوزۀ معاصر، تحلیلگران به ممانعت آمریکا از فعالیتهای صلحآمیز هستهای ایران اشاره میکنند. با وجود گزارشهای متعدد آژانس بینالمللی انرژی اتمی مبنی بر عدم انحراف، فشارهای واشینگتن برای توقف این دانش از نظر نخبگان علمی ایران، نه یک نگرانی امنیتی، بلکه تلاشی برای حفظ انحصار تکنولوژیک و جلوگیری از دستیابی ایران به لبههای دانش نوین تلقی میگردد.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | ||
== نقض تعهدات و قراردادهای ناتمام آمریکا در قبال ایران == | == نقض تعهدات و قراردادهای ناتمام آمریکا در قبال ایران == | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
|'''ردیف''' | |'''ردیف''' | ||
| | |موضوع توافق یا تعهد | ||
|'''بازه زمانی''' | |'''بازه زمانی''' | ||
|'''شرح تعهدات آمریکا''' | |'''شرح تعهدات آمریکا''' | ||
|'''نوع اقدام و نقض تعهدات | |'''نوع اقدام و نقض تعهدات از دیدگاه ایران و ناظران بینالمللی''' | ||
|- | |- | ||
|'''۱''' | |'''۱''' | ||
| | |بیانیه الجزایر | ||
| | |۱۹۸۱م | ||
|عدم مداخله در امور داخلی ایران و آزادسازی داراییهای بلوکه شده در ازای آزادی گروگانها. | |عدم مداخله در امور داخلی ایران و آزادسازی داراییهای بلوکه شده در ازای آزادی گروگانها. | ||
|اعمال تحریمهای جدید پس از آزادی گروگانها و تداوم حمایتهای مالی و لجستیکی از گروههای اپوزیسیون خارجنشین. | |اعمال تحریمهای جدید پس از آزادی گروگانها و تداوم حمایتهای مالی و لجستیکی از گروههای اپوزیسیون خارجنشین. | ||
|- | |- | ||
|'''۲''' | |'''۲''' | ||
| | |جنگ ایران و عراق | ||
|۱۹۸۰- | |۱۹۸۰-۱۹۸۸م | ||
|تعهد به بیطرفی طبق منشور ملل متحد و قوانین بینالملل. | |تعهد به بیطرفی طبق منشور ملل متحد و قوانین بینالملل. | ||
|ارائه تصاویر ماهوارهای، تسهیلات بانکی و قطعات نظامی به رژیم صدام؛ سکوت در برابر استفاده از سلاحهای شیمیایی علیه ایران. | |ارائه تصاویر ماهوارهای، تسهیلات بانکی و قطعات نظامی به رژیم صدام؛ سکوت در برابر استفاده از سلاحهای شیمیایی علیه ایران. | ||
|- | |- | ||
|'''۳''' | |'''۳''' | ||
| | |ایران-کنترا (ماجرای مکفارلین) | ||
|۱۹۸۵- | |۱۹۸۵-۱۹۸۶م | ||
|توافق برای فروش تسلسحات تدافعی در ازای میانجیگری ایران در لبنان. | |توافق برای فروش تسلسحات تدافعی در ازای میانجیگری ایران در لبنان. | ||
|توقف یکجانبه ارسال قطعات و تجهیزات و افشای سیاسی ماجرا که منجر به بنبست دیپلماتیک و تشدید بیاعتمادی شد. | |توقف یکجانبه ارسال قطعات و تجهیزات و افشای سیاسی ماجرا که منجر به بنبست دیپلماتیک و تشدید بیاعتمادی شد. | ||
|- | |- | ||
|'''۴''' | |'''۴''' | ||
| | |قوانین تحریمی (داماتو/آیلسا) | ||
|۱۹۹۵- | |۱۹۹۵-۲۰۱۵م | ||
|احترام به اصول تجارت آزاد و قراردادهای پیشین (نظیر قرارداد کونوکو). | |احترام به اصول تجارت آزاد و قراردادهای پیشین (نظیر قرارداد کونوکو). | ||
|وضع تحریمهای ثانویه که شرکتهای غیرآمریکایی را از سرمایهگذاری در صنایع نفت و گاز ایران منع کرد؛ نقض اصول سازمان تجارت جهانی (WTO). | |وضع تحریمهای ثانویه که شرکتهای غیرآمریکایی را از سرمایهگذاری در صنایع نفت و گاز ایران منع کرد؛ نقض اصول سازمان تجارت جهانی (WTO). | ||
|- | |- | ||
|'''۵''' | |'''۵''' | ||
| | |برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) | ||
|۲۰۱۵- | |۲۰۱۵-۲۰۱۸م | ||
|لغو تحریمهای هستهای و تسهیل مراودات بانکی در قبال محدودیت برنامه هستهای ایران. | |لغو تحریمهای هستهای و تسهیل مراودات بانکی در قبال محدودیت برنامه هستهای ایران. | ||
|خروج یکجانبه در می | |خروج یکجانبه در می ۲۰۱۸م (بدون مستمسک قانونی) و بازگرداندن تمامی تحریمهای پیشین علیرغم تأییدات مکرر آژانس (IAEA) بر پایبندی ایران. | ||
|- | |- | ||
|'''۶''' | |'''۶''' | ||
| | |سیاست فشار حداکثری | ||
|۲۰۱۸- | |۲۰۱۸-۲۰۲۵م | ||
|احترام به حاکمیت ملی و تعهد به عدم استفاده از قوای قهریه (طبق منشور ملل متحد). | |احترام به حاکمیت ملی و تعهد به عدم استفاده از قوای قهریه (طبق منشور ملل متحد). | ||
|ترور مقامات رسمی ( | |ترور مقامات رسمی (۲۰۲۰م)، اعمال تحریمهای دارویی و بانکی شدید، و اقدامات نظامی علیه زیرساختهای هستهای (۲۰۲۵م)؛ نقض صریح حاکمیت سرزمینی.<ref>[https://farazeenergy.ir/46978/%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7/ آوند، «بدعهدیها و قراردادهای ناتمام آمریکا در رابطه با ایران طی ۴۰ سال گذشته»، وبسایت فراز انرژی.]</ref> | ||
|} | |} | ||