مذاکرات ایران و آمریکا: تفاوت میان نسخه‌ها

== تاریخچه ==

روابط ایران و آمریکا پیش از انقلاب اسلامی از سه دوره متمایز عبور کرد: دوره روابط تشریفاتی،  دوره گسترش نفوذ  از ۱۳۲۱ تا ۱۳۳۲ و دوره تسلط همه‌جانبه از ۱۳۳۳ تا ۱۳۵۷ش. نخستین سفیر آمریکا در دوم اسفند ۱۲۶۱ وارد ایران شد و تا اوایل قرن بیستم روابطی تشریفاتی میان دو کشور برقرار بود<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/157774/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%83%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B1%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE- بهرامی، «روابط ايران و امريكا از آرتور تا ترامپ»، وب‌روزنامۀ اعتماد.]</ref> نقطه عطف این روابط را می‌توان اولتیماتوم اتمی ترومن به استالین در اول فروردین ۱۳۲۵ برای تخلیه آذربایجان دانست که نخستین گام جدی آمریکا در جابه‌جایی تسلط سیاسی، نظامی و اقتصادی به جای انگلستان در ایران بود. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ که با دخالت سازمان سیا انجام شد، دوره تسلط همه‌جانبه آمریکا بر ایران آغاز گردید. در این دوره، ایران به پیمان بغداد (بعداً سنتو) پیوست، مستشاران نظامی آمریکایی در ارتش و ساواک مستقر شدند و ایستگاه‌های شنود برای رصد تحولات شوروی در شمال ایران تأسیس گردید.<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/157774/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%83%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B1%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE- بهرامی، «روابط ايران و امريكا از آرتور تا ترامپ»، وب‌روزنامۀ اعتماد.]</ref>

پس از یک سال و نیم بحران، سرانجام در ۲۹ دی ۱۳۵۹ (۱۹ ژانویه ۱۹۸۱) با میانجی‌گری دولت الجزایر، توافقی موسوم به «عهدنامه الجزایر» میان ایران و آمریکا منعقد گردید. بر اساس این توافق، پنجاه و دو گروگان آمریکایی آزاد شدند و در مقابل، دولت واشنگتن متعهد گردید در امور داخلی ایران مداخله نکند و اموال مسدود شده ایران را آزاد نماید. همچنین دادگاه داوری دعاوی ایران و ایالات متحده در لاهه تأسیس شد که وظیفه رسیدگی به دعاوی حقوقی و مالی اتباع و دولت‌های دو کشور را بر عهده گرفت. اگرچه این توافق منجر به از سرگیری روابط دیپلماتیک نشد، اما نخستین گام برای حل و فصل حقوقی مناقشات فیمابین محسوب می‌گردد.

در خردادماه ۱۳۶۵، رابرت مک‌فارلین، مشاور امنیت ملی دولت رونالد ریگان به‌صورت محرمانه و با یک هواپیمای حامل سلاح وارد تهران شد. این سفر که با نام مستعار و پاسپورت جعلی ایرلندی انجام گرفت، با هدف مذاکره با مقامات عالی‌رتبه ایرانی برای همکاری در آزادسازی گروگان‌های آمریکایی در لبنان و تجدید روابط سیاسی صورت پذیرفت. هیئت آمریکایی هدایایی شامل سه قبضه کلت برای سران سه قوه و یک کیک به شکل کلید به نشانه گشایش روابط همراه داشتند. با این حال، با مخالفت سید روح‌الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، هیچ‌یک از مسئولان عالی‌رتبه نظام به دیدار آنان نرفتند و هیئت آمریکایی پس از چهار روز معطلی و بدون نتیجه مشخص، تهران را ترک کرد. این ماجرا که بعدها به «ایران‌گیت» یا «رسوایی ایران-کنترا» معروف شد، به بزرگترین بحران داخلی دوران ریاست‌جمهوری ریگان تبدیل گردید .

پس از روی کار آمدن دولت سید محمد خاتمی در سال ۱۳۷۶، فضای جدیدی برای گفتگو با غرب ایجاد شد. در این دوران، مادلین آلبرایت، وزیر خارجه دولت بیل کلینتون، در فروردین ۱۳۷۷ طی گزارشی به کنگره از سیاست‌های گذشته آمریکا در قبال ایران ابراز تأسف کرد و عملاً عذرخواهی نمود. دولت آمریکا تحریم‌های اقتصادی را کاهش داد و مجوز فروش مواد غذایی و پزشکی به ایران را صادر کرد. همچنین وزارت امور خارجه آمریکا نام سازمان مجاهدین خلق را از لیست سازمان‌های تروریستی خارج نمود. در این دوره، مذاکرات غیررسمی و محرمانه‌ای در حاشیه کنفرانس‌های بین‌المللی از جمله کنفرانس بن در سال ۱۳۸۰ برای تشکیل دولت جدید افغانستان صورت گرفت که ایران در آن نقش سازنده‌ای ایفا کرد .

پس از حمله آمریکا به عراق، مذاکرات مستقیمی درباره تحولات منطقه میان دو کشور شکل گرفت. مشهورترین این گفتگوها، چند دور مذاکره میان حسن کاظمی‌قمی، سفیر ایران در عراق، و رایان کروکر، دیپلمات آمریکایی، در مردادماه ۱۳۸۶ بود که بر موضوع عراق متمرکز بود. تحول مهم دیگر در مهرماه ۱۳۹۲ رخ داد؛ حسن روحانی، رئیس‌جمهور وقت ایران، و باراک اوباما، رئیس‌جمهور آمریکا، در جریان سفر به نیویورک برای شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل، به‌صورت تلفنی با یکدیگر گفتگو کردند. این تماس ۱۵ دقیقه‌ای که نخستین ارتباط مستقیم میان روسای جمهور دو کشور پس از انقلاب محسوب می‌شد، با استقبال و انتقادهای گسترده‌ای در داخل ایران مواجه گردید و زمینه‌ساز تسریع در مذاکرات هسته‌ای شد .

با افشای تأسیسات هسته‌ای ایران در سال ۱۳۸۱ (۲۰۰۲)، پرونده هسته‌ای به محور اصلی مذاکرات با قدرت‌های جهانی تبدیل شد. در سوم آذر ۱۳۹۲ (۲۴ نوامبر ۲۰۱۳)، ایران و گروه ۱+۵ در ژنو به توافق موقتی دست یافتند که نخستین توافق رسمی پس از سه دهه محسوب می‌شد. در جریان مذاکرات، تصاویر پیاده‌روی محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران، و جان کری، وزیر امور خارجه آمریکا، در خیابان‌های ژنو در دی‌ماه ۱۳۹۳ بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌ها داشت. این مذاکرات سرانجام در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ (۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵) به امضای «برنامه جامع اقدام مشترک» (برجام) انجامید که بر اساس آن ایران محدودیت‌هایی را در برنامه هسته‌ای پذیرفت و در مقابل، تحریم‌های اقتصادی لغو گردید .

با روی کار آمدن دولت دونالد ترامپ، سیاست فشار حداکثری علیه ایران در دستور کار قرار گرفت. ترامپ در هشتم اردیبهشت ۱۳۹۷ (۸ مه ۲۰۱۸) به طور یکجانبه آمریکا را از برجام خارج نمود و تحریم‌های ثانویه را علیه ایران بازگرداند. این اقدام با وجود مخالفت کشورهای اروپایی، عملاً توافق هسته‌ای را با بن‌بست مواجه ساخت. ایران تا یک سال به تعهدات خود پایبند ماند، اما از سال ۱۳۹۸ گام به گام از تعهدات برجامی خود کاست. پس از روی کار آمدن جو بایدن، مذاکراتی برای احیای برجام در وین برگزار شد که به دلیل اختلافات موجود به نتیجه نرسید. خروج آمریکا از برجام به عنوان نقطه عطفی در افزایش تنش‌ها میان دو کشور و تشدید بحران منطقه‌ای ارزیابی می‌گردد.