پارچه‌بافی دوره قاجار: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''پارچه‌بافی دوره قاجار؛'''</big> تولید پارچه در عصر قاجار.

==سیر تحول نساجی در دروه قاجار==

===دوره فتحعلی‌شاه===

ابتدای دوره قاجار یعنی زمان سلطنت فتحعلی‌شاه، دوران شکوه طراحی منسوجات و احیاگر نقوش عصر صفوی و زندیه است. این نقوش در قالب ترکیب‌بندی متقارن دارای زمینه هندسی و نقوش بته‌گلی است؛ اما کم‌کم این نقوش به نقوش بته‌جقه تغییر پیدا کرد و به ترکیب‌بندی غالب نقوش منسوجات ایرانی تبدیل شد.<ref> [https://elmnet.ir/article/1208506-61891/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8% فربود و پورجعفر، «بررسی تطبیقی منسوجات ایرانی و ساسانی و روم شرقی»، 1386ش، ص4.]</ref> در این دوره محمدتقی نقشبند که در شهر کاشان زندگی می‌کرد، پارچه زربفت و گرانبها را دوباره زنده کرد.<ref> غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، 1385ش، ص609 و 196.</ref>

در این دوره بیست کارخانه صابون‌پزی، چرم‌سازی و نساجی در کشور وجود داشت. در سال 1301ش قانون منع واردات منسوجات خارجی تصویب شد.<ref> معتضد، حاج‌امین‌الضرب و تاریخ تجارت و سرمایه‌گذاری صنعتی در ایران، 1366ش، ص730. </ref> بر این اساس دولت مکلف بود که کلیه لباس‌هایی که برای مستخدمین لشکری و کشوری تهیه می‌کرد از پارچه‌های ایرانی باشد. همچنین کلیه وزرا و نمایندگان مجلس شورای ملی و معاونین دولت و قضات در زمان کار باید از لباس‌هایی با پارچه‌های ایرانی استفاده می‌کردند.<ref> [https://persianpood.com/%d9%86%d8%b3%d8%a7%d8%ac%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%82%d8%a7%d8%ac%d8%a7%d8%b1/ «نساجی در دوره قاجار»، وب‌سایت پرشین‌پود.]</ref>  براساس سفرنامه پولاک، در اواخر سلطنت قاجار صنعت نساجی فقط در دو شهر یزد و کاشان باقی ماند و ابریشمی که از رشت یا اروپا می‌آمد به این دو شهر وارد می‌شد.<ref> غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، 1385ش، ص609. </ref>  

==تحولات صنعت پارچه‌بافی در دوره قاجار==

در دوره قاجار، آغاز انقلاب صنعتی در غرب، حمایت نکردن دربار از محصولات داخلی و حضور متخصصان غربی سبب تغییر و تحول در صنایع، به‌ویژه پارچه‌بافی و نساجی شد.<ref> طالب‌پور، پارچه و پارچه‌بافی درتمدن اسلامی، 1396ش، ص177.</ref>

کشورهایی مثل انگلستان و فرانسه مایل به خرید کالاهای ایرانی نبودند؛ پارچه‌های ایرانی به روسیه، ترکیه و آسیای مرکزی صادر می‌شد. عمده‌ترین منبع درآمد کشور از تجارت، حمل‌ونقل منسوجات و شکر بود.<ref> وردن و بیکر، منسوجات ایرانی، 1396ش، ص35.</ref>  در این دوره هنرهای مختلف و مهارت در تهیه منسوجات رواج پیدا کرد.<ref>  اسکرس، شکوه هنر قاجار، 1399ش، ص102.</ref> در دوره قاجار، امیرکبیر مدرسه‌ای برای طراحی و هنر نساجی در تهران تأسیس کرد که باعث شد در کم‌ترین زمان، هنر چاپ پارچه رونق پیدا کند.<ref> پورپیرار، هم‌نشینی رنگ‌ها، 1382ش، ص74.</ref> در دوره قاجار صنایع مختلفی، مثل بافندگی، چرم‌سازی و تولید انواع منسوجات، شامل بافت قالی و قالیچه، منسوج کرباس، متقال، شال، برگ، زری‌بافی، ترمه‌بافی، مخمل‌بافی، عبابافی و موتابی (شعربافی) وجود داشت.<ref>  شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، 1399ش، ص270.</ref>  همچنین انواع مختلف پارچه‌های ابریشمی، پنبه‌ای، تولید پارچه‌هایی از جنس نخ‌های زر و سیم تزیین شده رواج پیدا کرده بود.<ref>  طالب‌پور، پارچه و پارچه‌بافی در تمدن اسلامی، 1396ش، ص215.</ref> زنان زرتشتی ایران بیشترین مصرف پارچه‌های گل‌دوزی شده سبک قاجار را داشتند.<ref>  پورپیرار، هم‌نشینی رنگ‌ها، 1382ش، ص75.</ref>  در دورِۀ قاجار در شهر رشت از سوزن‌دوزی و گل‌دوزی و در شیراز و اصفهان از جواهردوزی روی مخمل استفاده می‌شد. همچنین قلاب‌دوزی به‌خاطر ارزان‌قیمت بودن آن برای مردم عادی تولید می‌‎شد.<ref> عطارزاده و هوشیار، هنرهای صناعی، 1396ش، ص139.</ref>  

==تولید پارچه‌های دوره قاجار در شهرهای مهم==

مراکز مهم نساجی در دورۀ قاجار، شهرهای کرمان، یزد، اصفهان و کاشان بود.<ref> شریعت پناهی، اروپایی‌ها و لباس ایرانیان، 1373ش، ص101.</ref> در یزد، پارچه زربفت و شال مخصوصی به نام شال ابریشم می‌بافتند که رنگ آن را از روناس، گل زعفران، نیل، پوست انار و زاج کبود تهیه می‌کردند.<ref> عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1362ش، ص429.</ref> پارچه قدک در شهرهای اصفهان، یزد، کاشان و بوشهر و پارچۀ چهارخانه برای مصرف ملحفه در شهرهای یزد و اصفهان و پارچه دارایی (ایکات) در شهر یزد بافته می‌شد.<ref> طالب‌پور، پارچه و نساجی در ایران، 1386ش، ص79 و80.</ref> مهم‌ترین کارخانه‌های ابریشم‌بافی در شهرهای کاشان، یزد، اصفهان، تبریز و مشهد بودند.<ref>  عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1361ش، ص419 و 412.</ref> بیشترین پارچه‌های پنبه‌ای و ابریشمی در یزد تولید می‌شد.<ref> عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1362ش، ص7.</ref> ابریشم در شهرهای یزد، کرمان و کاشان مصرف داخلی داشت؛ اما در شهرهای گیلان و آذربایجان به روسیه صادر می‌کردند.<ref> وکیل‌الساداتی و سعیدی، تاریخچه صنعت و هنر ترمه‌بافی، 1376ش، ص109.</ref> در اصفهان انواع پارچه‌های دوخته‌دوزی شده (ده یک دوزی، پیله‌دوزی، گلابتون‌دوزی و خاتمی‌دوزی)، پارچه قلمکار و نقاشی شده با موم و پارچه زری به‌خصوص زری اطلسی و دارایی می‌بافتند.<ref>  افشار، یزد نامه، 1377ش، ص183.</ref> 

==نقش و نگار پارچه‌های دوره قاجار==

نقش‌های به‌کاررفته در پارچه‌های دوره قاجار، شامل نقوش گیاهی، حیوانی، انسانی و هندسی است. در دوره قاجار استفاده از نقوش گیاهی و هندسی در تزیین پارچه اهمیت ویژه‌ای داشت.<ref> فریه، هنرهای ایران، 1374ش، ص517 .</ref>

نقوش انسانی: در پارچه‌های دوره قاجار از نقوش انسانی، بسیار کم و به‌صورت جزئی استفاده می‌کردند.  

نقوش گیاهی: در این دوره از نقوش گل و گیاه در تزیین پارچه استفاده می‌کردند که انواع مختلف گل مثل گل‌سرخ، زنبق، میخک و شاه‌عباسی داشت، همچنین برگ‌های بلند، باریک و کنگره‌دار مکتب تبریز که در دوره صفوی در تزیین پارچه‌بافی و فرش استفاده می‌کردند، در این دوره نیز در تزیین پارچه به ‌کار گرفته شد.<ref> [https://civilica.com/doc/608237/ تقی‌پور و فهیمی‌صفا، « بررسی تطبیقی نقوش پارچه‌های دوره سلجوقی با قاجار»، 1395ش، ص8.]</ref>

==نقوش رایج پارچه‌های دوره قاجار==

از نقوش رایج پارچه‌های دوره قاجار، نقوش برگرفته از زندگی دربار، مثل تصویر پادشاه هنگام چوگان‌بازی یا شکار بود.<ref> فریه، هنرهای ایران، 1374ش، ص522.</ref> در پارچه‌های زربفت قاجار تکرار نقوش بوته‌های گل در ردیف‌های موازی همراه با نقش پرندگان رواج یافته بود که این نقش در مکتب پارچه‌بافی اصفهان در دوره صفوی نیز رایج بود. از دیگر طرح‌‌های پارچه‌های قاجار؛ طرح راه‌راه باریک (محرمات) به‌صورت عمودی یا اُریب بود که همراه با تکرار نقوش گل و یا پرندگان کوچک به‌صورت یک‌در‌میان تزیین شده بود، از این طرح در پارچه‌های آجیده‌دوزی (لایه‌دوزی) استفاده می‌کردند.<ref> [https://www.magiran.com/paper/951748/%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%87% زابلی‌نژاد، «مطالعه تطبیقی تصویری نقوش پارچه‌های دوره ساسانی و قاجار»، 1390ش، ص101.]</ref> انواع نقوش و طرح‌های اسلیمی، ختایی، زنجیره‌ای و بته‌جقه به‌شیوه دوره صفوی در پارچه‌های این دوره دیده می‌شود؛ اما در نقش‌اندازی این نقوش تغییراتی مثل طرح بته‌جقه به‌شیوه بچه و مادر، قهر و آشتی و میر وجود دارد. در پارچه‌های شال ترمه قاجار، طرح شاخ گوزنی بیش از سایر طرح‌ها مورد استفاده قرار گرفته است.<ref> [https://elmnet.ir/Article/1595155-31711/%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D ابطحی و امامی میبدی، «سیر تحول نساجی در دوره قاجار با تأکید بر نقش یزد»، 1394ش، ص9  و 10.]</ref>   

==صادرات و واردات منسوجات در دوره قاجار==

واردات در دوره قاجار، شامل منسوجات پنبه‌ای و پارچه‌ای پشمی خالص و منسوجات پشم و پنبه و بافته‌های ابریشم و پنبه و صادرات نیز در این دوره، شامل پنبه و ابریشم خام بود.<ref> شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، 1379ش، ص385.</ref> صنایع داخلی ایران با افزایش واردات پارچه‌های خارجی در این دوره دچار رکود شد و همین امر باعث رشد صادرات مواد خام مانند چرم و ابریشم شد.<ref> [https://persianpood.com/%d9%86%d8%b3%d8%a7%d8%ac%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%82%d8%a7%d8%ac%d8%a7%d8%b1/ «نساجی در دوره قاجار»، وب‌سایت پرشین‌پود.] </ref>  

==پانویس==

==منابع==

* ابطحی، سید علیرضا و امامی میبدی، سید منصور، «سیر تحول نساجی در دوره قاجار با تأکید بر نقش یزد»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، شماره 16، بهار و تابستان 1394ش.

* آدمیت، ناطق، افکار منتشر شده در دوران قاجار، تهران، آگاه، 1356ش.

* آیزمن، لئاتریس، روانشناسی کاربردی رنگ‌ها، ترجمه روح‌الله قباد، تهران، بیهق کتاب، 1391ش.

* اسکرس، جنیفر، شکوه هنر قاجار، ترجمه علیرضا بهارلو و مرضیه قاسمی، تهران، خط و طرح، 1399ش.

* افشار، ایرج، یزدنامه، دانشگاه یزد، تهران، جداگانه، 1377ش.

* بختیاری، پردیس و افهمی، رضا، «هنر ایران عصر قاجار»، ماهنامۀ کتاب ماه هنر، شماره 162، اسفند1390ش.  

* پورپیرار، ناصر، هم‌نشینی رنگ‌ها، تهران، کاررنگ، 1382ش.

* پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه پولاک، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، چاپ دوم، 1368ش.

* تاج‌بخش، احمد، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران اسلامی دوره قاجاریه، شیراز، نوید، چاپ اول، 1382ش.

* تقی‌پور، پریسا و فهیمی‌صفا، ملیحه، «بررسی تطبیقی نقوش پارچه‌های دوره سلجوقی با قاجار»، چهارمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی، 1395ش.

* دالمانی، هانری، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، ترجمه محمد علی همایون فره‌وشی، تهران، امیرکبیر، 1363ش.

* روح‌فر، زهره، هنر پارچه‌بافی در دوره قاجار، تهران، آرمان‌شهر، چاپ اول، 1391ش.

* زابلی‌نژاد، هدی، «مطالعه تطبیقی تصویری نقوش پارچه‌های دوره ساسانی و قاجار»، ماهنامۀ کتاب ماه هنر، شماره 161، بهمن1390ش.

* شریعت پناهی، سید حسام‌الدین، اروپایی‌ها و لباس ایرانیان، تهران، قومس، 1373ش.

* شمیم، علی‌اصغر، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران، مدبر، 1379ش.

* شهشهانی، سهیلا، پوشاک دوره قاجار، مشهد، فرهنگسرای میردشتی، 1396ش.

* طالب‌پور، فریده، پارچه و پارچه‌بافی درتمدن اسلامی، تهران، سمت، 1396ش.

* طالب‌پور، فریده، پارچه و نساجی در ایران، تهران، دانشگاه الزهراء، چاپ اول، 1386ش.

* طالب‌پور، فریده، «نساجی در عصر قاجار: تولید و تجارت پارچه»، فصلنامه گنجینه اسناد، شماره دو، 1390ش.

* ضابطی جهرمی، احمد، پژوهش‌هایی در شناخت هنر ایران، تهران، نشر نی، 1389ش.

* عطارزاده، عبدالکریم و هوشیار، مهران، هنرهای صناعی، تهران، سمت، 1396ش.

* عناویان، رحیم، ترمه‌های سلطنتی ایران و کشمیر، زیر نظر تومویوکی یامانوبه، تهران، فرهنگستان هنر، 1386ش.

* عیسوی، چارلز، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، ترجمه یعقوب آژند، تهران، گسترده، 1362ش.

* غیبی، مهرآسا، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، تهران، هیرمند، 1385ش.  

* فربود، فریناز و پورجعفر، محمدرضا، «بررسی تطبیقی منسوجات ایرانی و ساسانی و روم شرقی»، مجلۀ هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی، شماره 31، پاییز 1386ش.

* فریزر، جیمز بیلی، سفرنامه سفر زمستانی، ترجمه منوچهر امیری، تهران، توس، 1364ش.

* فریه، دبلیو، هنرهای ایران، ترجمه پرویز مرزبان، تهران، فروزان، 1374ش.

* کرزن، جرج، ایران و قضیه ایرانی، ترجمه وحید مازندرانی، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 1362ش.

* لمبتون، آ.ک.س، ایران عصر قاجار، ترجمه سیمین فصیحی، تهران، گوتنبرگ، 1375ش.

* مبینی، مهتاب و اسدی، اعظم، سیری در مد و لباس دوره قاجار، تهران، مرکب هنر، 1396ش.

* معتضد، خسرو، حاج ‌امین‌الضرب و تاریخ تجارت و سرمایه‌گذاری صنعتی در ایران، تهران، جانزاده، 1366ش.

* «نساجی در دوره قاجار»، وب‌سایت پرشین‌پود، تاریخ درج مطلب: 6 اردیبهشت 1395ش.

* نصر، سید تقی، ایران در برخورد با استعمارگران از قاجار تا مشروطه، تهران، مؤلفان، 1363ش.

* وردن، جنیفر و بیکر، پاتریشیا، منسوجات ایرانی، ترجمه مهران محبوبی، تهران، نظر، 1396ش.

* وکیل‌الساداتی، سید حیدر و سعیدی، حسین، تاریخچه صنعت و هنر ترمه‌بافی، یزد، دانشگاه آزاد اسلامی یزد، 1376ش.