تئاتر خیابانی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>تئاتر خیابانی؛</big>''' نوعی نمایش در فضای باز و عمومی، بدون صحنه رسمی و با هدف ارتباط بی‌واسطه با رهگذران.

تئاتر خیابانی گونه‌ای از اجرای نمایشی در فضاهای باز و معابر عمومی است که با هدف ارتباط بی‌واسطه با رهگذران، بدون صحنهٔ رسمی و اغلب به‌صورت رایگان اجرا می‌شود. این هنر ریشه در آیین‌های باستانی دارد اما در قرن بیستم با اهداف اجتماعی-سیاسی شکل گرفت و دارای کارکردی دوگانه جشنواره‌ای و اعتراضی است. در ایران، پیش از انقلاب در جشن هنر شیراز تجربه شد، پس از انقلاب با فضای سیاسی گروه‌هایی شکل گرفتند و از سال ۱۳۷۳ش با ورود به جشنوارهٔ فجر و سپس تأسیس جشنواره مریوان، ساختاری منظم‌تر یافت. مهمترین موانع آن شامل نبود اساسنامه، کمبود بودجه، ضعف آموزش، نبود کانون‌های استانی و آگاهی کم مردم است.

== '''معرفی تئاتر خیابانی''' ==

شکلی از اجرای نمایشی است که محصول تزاید تفکرات جدید در حوزه هنر نمایش و مربوط به موضوعات اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم است و در فضای باز و معابر عمومی اجرا می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1030007/%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%AF%D8%B0%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۱.]</ref> در این شکل از تئاتر، هنرمندان از فضاهای شهری که نزدیکی بیشتری از نظر فیزیکی و روانی با تماشاگر داشته باشد، به‌عنوان دکور برای کار نمایشی خود استفاده می‌کنند و اکثراْ از کشش‌ها و انگیزش‌های فضاهای بیرونی متأثر می‌شوند.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۰.]</ref> اجراها معمولاً به صورت رایگان برای عموم مردم ارائه می‌شوند که به نوعی اعتراض اجتماعی شبیه است. مکان برگزاری آن‌ها اغلب گذرگاه‌ها، مکان‌ها یا معابر عمومی شهر و هر مکانی که امکان حضور انسان‌ باشد مانند کافه‌ها، بازارها، گذرگاه‌ها، کلیساها و محیط‌های اجتماعی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1030007/%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%AF%D8%B0%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۱.]</ref> در تئاتر خیابانی مدرن، تعداد مخاطبان از چند ده نفر تا نیم میلیون نفر متفاوت است. بازیگران و مخاطبان در یک مکان فیزیکی یک حس اجتماعی ایجاد می‌کنند و برگزارکنندگان، ارتباطات گروهی با مردم را از طریق زبان هنری سازماندهی می‌کنند. در این تعامل، مخاطبان و تماشاگران خود هویت به دست می‌آورند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2019372/%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%B5%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C%D8%B2%D9%87-%D9%86%D9%85%D9%88%D8%AF%D9%86-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF?q=%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1%20%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%8C%20%D9%81%D8%B1%D8%B5%D8%AA%DB%8C%20%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C%20%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%86%D9%85%D9%88%D8%AF%D9%86%20%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF&score=274877907000.0&rownumber=1 مایسِیوِا، «تئاتر خیابانی، فرصتی برای دموکراتیزه نمودن فرهنگ»، ۱۴۰۰ش، ص۴۲.]</ref>

== '''تاریخچه تئاتر خیابانی''' ==

تئاتر خیابانی از سنت‌های نمایشی کهن برگرفته شده است و در دوران معاصر اجرا می‌شود. این تئاتر پیشینه‌ای طولانی در برگزاری نمایش‌های سنتی و آیینی دارد. این گونه نمایشی در دوره‌های مختلف تاریخ اجرا شده است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.]</ref> بر اساس یافته‌های تاریخی، تئاتر از نخستين روزهای پيدايش انسان بر روی زمین، همواره در فضای باز اجرا می‌شده است و سیر تحولی خود را سپری کرده است.

|'''دوره تاریخی'''

|'''بستر و زمینه‌ها'''

|'''شکل اجرا و مکان'''

|'''محتوا و کارکرد'''

|'''رابطه با مردم'''

|'''جایگاه خلاقیت'''

|جوامع ابتدایی، قبایل، امپراطوری‌های بزرگ (روم، مصر، ایران باستان)

|آیین‌های شفابخشی، ایجاد نشاط و انسجام اجتماعی، تقویت روحیه جمعی، بزرگداشت قدرت‌های معنوی و امپراطوران.

|حضور مشارکتی و جمعی؛ تمامی افراد قبیله یا جامعه در مراسم سهیم بودند.

|خلاقیت در خدمت تداوم  سنت‌ها و آیین‌ها؛ متأثر از باورهای جمعی و قدرت معنوی رهبران.

''مرحله دوم:'' خروج نمایش به میدان‌ها و معابر عمومی در قالب جشن‌ها و کارناوال‌ها.

همراه با جنبه‌های تفننی، سرگرمی و تمثیلی در کارناوال‌ها.

|تماشاگران از مؤمنان کلیسا به عموم مردم در جشن‌های شهری گسترش یافت.

|تقلید از الگوهای کهن و متون مذهبی بر نمایش حاکم بود؛ بداهه‌پردازی وجود داشت اما خلاقیت فردی کمتر مجال بروز می‌یافت.

|جوامع شهری مدرن، معضلات اجتماعی، احیای آیین‌های بومی

|تئاتر خیابانی در معابر عمومی، کوچه‌ها، مراکز تجاری و پارکینگ‌ها؛ استفاده از فضای شهری به عنوان دکور.

|کارکرد انتقادی و اجتماعی؛ طرح دردها و مسائل جامعه در کنار وجوه سرگرم‌کننده.

|ارتباط بی‌واسطه و مستقیم با رهگذران؛ اجراها معمولاً رایگان است.

|خلاقیت فردی کارگردان و نگاه انتقادی او محوریت یافته؛ آزادی عمل برای بیان دیدگاه‌های نو.'''<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۲-۹۱.]</ref>'''

=== '''گسترش تئاتر خیابانی''' ===

مهم‌ترین افراد و گروه‌هایی که در گسترش تئاتر خیابانی در جهان نقش داشتند عبارت است از: آنتوان آرتو در فرانسه، اوریونوف، پلاتون کرژنتسف و اختانگوف در روسیه، تئاترهای اودین، باربایا، سوم، داریوفو در ایتالیا، گروه‌های تئاتر کلیفورد ادتز، لیوینگ، اوپن، هپنینگ، ریچارد شچنر، پرفورمنس و نان و عروسک در آمریکا.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1030007/%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%AF%D8%B0%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲.]</ref>

پیش از انقلاب اسلامی، تئاتر خیابانی در ایران عمدتاً در قالب اجراهای معدود در جشنواره‌هایی مانند جشن هنر شیراز ۱۳۴۶-۱۳۵۶ش تجربه شد، اما این اجراها به حرکتی فراگیر تبدیل نشد.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D8%AC%D8%B4%D9%86_%D9%87%D9%86%D8%B1_%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2#:~:text=%D8%AC%D8%B4%D9%86%20%D9%87%D9%86%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%8C%20%D9%81%D8%B3%D8%A7%D8%AF%20%D9%88,%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D8%B4%D9%86%20%D9%87%D9%86%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%8C%20%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B6.&text=%D8%AC%D8%B4%D9%86%20%D9%87%D9%86%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%8C%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D8%AC%D8%B4%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C,%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%20%D9%88%20%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%20%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%B4%D8%AF. «جشن هنر شیراز»، وب‌سایت ویکی امام خمینی.]</ref> در روزهای نخست انقلاب ۱۳۵۷-۱۳۵۸ش، با ایجاد فضای سیاسی باز، گروه‌های تئاتر خیابانی برای ارائه دیدگاه‌های سیاسی خود در خیابان‌های تهران و شهرستان‌ها شکل گرفتند. در دهه ۱۳۶۰ش و پس از پایان جنگ تحمیلی، اجراهای پراکنده‌ای توسط گروه‌هایی مانند گروه تئاتر شهر در فضاهای عمومی انجام شد و ساختارها کم‌کم محو و یا ادغام شدند و تئاتر خیابانی هنرمندانه‌تر شد. سرانجام در سال ۱۳۷۳ش، تئاتر خیابانی به بخش جنبی جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر پیوست و نگاه جدی‌تری به آن معطوف شد.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.]</ref> از اواخر دهه ۱۳۸۰ش و اوایل دهه ۱۳۹۰ش،<ref>اسدی دستجردی، «مطالعه‌ی تئاتر محیطی ایران در دهه‌های 80 و 90، براساس آراء ریچارد شکنر؛ عنوان بخش عملی: تجربه‌های اخیر»، ۱۳۹۴ش، ص۴.</ref> با تأسیس دفتر نمایش خیابانی در مرکز هنرهای نمایشی<ref>[https://theater.ir/file/2/attach2016111933669974140345.pdf «دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.]</ref> و برگزاری جشنواره‌های تخصصی مانند جشنواره تئاتر خیابانی مریوان از ۱۳۸۵ش تا کنون، این گونه‌ٔ نمایشی به‌تدریج ساختاری منظم‌تر یافت.<ref>[https://mariwanfestival.ir/%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%d8%b4-%d8%aa%d8%b5%d9%88%db%8c%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d8%aa%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87-%d9%87%d8%ac%d8%af%d9%87%d9%85%db%8c%d9%86-%d8%ac%d8%b4%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%b1/ «گزارش تصویری اختتامیه هجدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان»، وب‌سایت جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان.]</ref>

در ایران افردی مانند شهرام کرمی، مجید امرایی، مریم معترف، محمدرضا الوند، آرش دادگر، عقیل تقی‌زاده<ref>[https://theater.ir/file/2/attach2016111933669974140345.pdf «دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.]</ref> و محمود فرهنگ موافقان رویکردی با توجه به نمایش‌های سنتی ایرانی و  ایرج راد، علی پویان و شیرین بزرگمهر موافقان رویکردی با توجه به هنر جهانی، هستند.<ref>[https://theater.ir/fa/27587 حسن‌نیا، «نگاهی به اجرای تئاتر خیابانی در ایران»، وب‌سایت ایران تئاتر.]</ref>

== '''اهداف''' ==

اهداف این نوع اجرا، با اهداف نمایش‌های آیینی متفاوت است. در تئاتر خیابانی، مضامین مرتبط با مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دوران معاصر، مشکلات و کاستی‌های جامعه، اوضاع زمانه و واقعیت‌های دشوار اجتماعی<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.]</ref> مانند نابرابری‌های اجتماعی، فقر و تنگدستی، بیکاری و فشار اقتصادی، فساد اداری و سیاسی، جنگ و کشتار انسان‌های بی‌گناه، حقوق بشر، تبعیض جنسی، نژادی و طبقاتی، مبارزه با سیاست‌های غیرمردمی حاکمان و غیره بازتاب داده می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1080332/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1 سرسنگی، «جامعه‌شناسی تئاتر خیابانی؛ پژوهشی در خصوص تئاتر خیابانی و جایگاه اجتماعی این هنر از آغاز تا دوران معاصر»، ۱۳۹۲ش، ص۱۸.]</ref> در برخی اجراها، راه‌حل‌هایی به شیوه مسالمت‌آمیز ارائه می‌شود و در برخی دیگر، راه‌حل‌ها با استفاده از زبانی هنری همراه با روابطی مبتكرانه و در نتيجه ايجاد نوعی همدلی تازه با عامه مردم ارائه می‌گردد.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.]</ref> به‌همین دلیل مردم، اصلی‌ترین و مهم‌ترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی دانسته می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/kordestan-10191/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «مردم مهم‌ترین و اصلی‌ترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>  

== '''کارکرد''' ==

این دوگانگی، که گاه جنبه‌هایی متناقض می‌یابد، جزئی جدایی‌ناپذیر از ماهیت این گونه‌ٔ نمایشی محسوب می‌شود. در مقایسه تطبیقی تئاتر خیابانی معاصر با آثار نمایشی کهن، پیوندی آشکار می‌توان یافت؛ اما این پیوند بیشتر در ساختار ظاهری و فرم بیرونی اجرا تا در محتوا نهفته است. همچنین این همانندی در ساحت کارکردیِ نمایش، نه در جلوه‌های کلامی و گفتاری آن، تجلی می‌یابد.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۴.]</ref>

== '''ویژگی ساختاری''' ==

 

# سیاسی‌ترین نوع هنر نمایش؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1030007/%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%AF%D8%B0%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲-۸۱.]</ref>

# نیرومندی و همراه بودن شکل بیان نمایش با طنز و نماد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/346446/%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%DA%98%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%DA%AF%D8%A7%D9%86%D8%AF صادقی، «تئاتر خیابانی یا تئاتر آژیتاسیون - پروپاگاند»، ۱۳۸۷ش، ص۱۴.]</ref>

== '''شیوه‌های اجرا''' ==

# '''نمایش پیکره (مجسمه):''' تکنیکی که در آن شرکت‌کنندگان با تغییر پیکره‌های انسانی، دیدگاه جمعی خود را درباره مسائل اجتماعی شکل می‌دهند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/downloadpdf/2019377?useraccept=false سلمان‌زاده، «اجرای تئاتر خیابانی در ایران با رویکردی سنتی یا مدرن»، ۱۴۰۰ش، ص۵۹-۵۸.]</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

- «مردم مهم‌ترین و اصلی‌ترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۲ش.