←منابع: ابرابزار |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''{{درشت|پرچم ایران؛}}''' پارچه یا کاغذ یا پوست متشکل از | '''{{درشت|پرچم ایران؛}}''' پارچه یا کاغذ یا پوست متشکل از رنگهای سبز، سفید، قرمز با نشان الله در وسط رنگ سفید، نشاندهنده اسلامیت، صلح و ملیّت ایرانیان. | ||
پرچم ایران نماد ملی کشور ایران است که در دورههای مختلف تاریخی، متناسب با تحولات سیاسی و ساختارهای حکومتی، دستخوش تغییر در رنگ، شکل و نشان شده است. پیشینهٔ نمادهای پرچمی در ایران به دورهٔ باستان بازمیگردد و در متون تاریخی و اساطیری با درفشهایی چون درفش کاویانی شناخته میشود. در دورهٔ اسلامی، نشانها و رنگهای بهکاررفته بر پرچم ایران متأثر از شرایط سیاسی و مذهبی حکومتها تغییر یافت و از دورهٔ میانهٔ اسلامی بهتدریج نقش شیر و خورشید بهعنوان نشان غالب تثبیت شد و تا پایان دورهٔ پهلوی بر پرچم ایران باقی ماند. پرچم کنونی جمهوری اسلامی ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ش به رسمیت رسید و بهشکل مستطیل با سه نوار افقی سبز، سفید و قرمز و نشانه الله در مرکز آن توسط حمید ندیمی طراحی | پرچم ایران نماد ملی کشور ایران است که در دورههای مختلف تاریخی، متناسب با تحولات سیاسی و ساختارهای حکومتی، دستخوش تغییر در رنگ، شکل و نشان شده است. پیشینهٔ نمادهای پرچمی در ایران به دورهٔ باستان بازمیگردد و در متون تاریخی و اساطیری با درفشهایی چون درفش کاویانی شناخته میشود. در دورهٔ اسلامی، نشانها و رنگهای بهکاررفته بر پرچم ایران متأثر از شرایط سیاسی و مذهبی حکومتها تغییر یافت و از دورهٔ میانهٔ اسلامی بهتدریج نقش شیر و خورشید بهعنوان نشان غالب تثبیت شد و تا پایان دورهٔ پهلوی بر پرچم ایران باقی ماند. پرچم کنونی جمهوری اسلامی ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ش به رسمیت رسید و بهشکل مستطیل با سه نوار افقی سبز، سفید و قرمز و نشانه الله در مرکز آن توسط حمید ندیمی طراحی شد. | ||
== معرفی پرچم ایران == | == معرفی پرچم ایران == | ||
پرچم ایران | پرچم ایران بهشکل مستطیل و از سه رنگ افقی سبز، سفید و قرمز تشکیل شده است.<ref>[https://namaparcham.ir/iran-flag/ « تاریخچه پرچم ایران»، وبسایت گروه تبلیغی نماپرچم.]</ref> این پرچم در دورههای مختلف تاریخی، بسته به نظامهای سیاسی حاکم، دارای نشانهای متفاوتی بوده و برای مدتی از نقش شیر و خورشید استفاده میشد یا بدون نشان بود. پرچم کنونی پس از انقلاب ۱۳۵۷ش به رسمیت رسید و در مرکز نوار سفید آن نشان جمهوری اسلامی ایران، متشکل از نماد «الله»، قرار گرفت. همچنین عبارت «اللهاکبر» ۲۲ بار در حاشیهٔ نوارهای سبز و قرمز تکرار شده که به روز ۲۲ بهمن اشاره دارد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/history-banner.html «تاریخچه پرچم ایران»، وبسایت بیتوته.]</ref> این پرچم با نسبت عرض به طول ۴ به ۷، به طراحی حمید ندیمی، در ۱۵ تیر ۱۳۵۹ش رسمیت یافت.<ref>[https://namaparcham.ir/iran-flag/ « تاریخچه پرچم ایران»، وبسایت گروه تبلیغی نماپرچم.]</ref> | ||
== تاریخچه پرچم ایران == | == تاریخچه پرچم ایران == | ||
=== ایران باستان === | === ایران باستان === | ||
پرچم در ایران با دگرگونی سلسلهها و نظامهای سیاسی تغییر یافته و این تغییرات گاه بازتابدهندهٔ باورها و نمادپردازیهای حکومتها و گاه حاصل تحولات فرهنگی جامعه بوده است. دربارهٔ نخستین پرچم ایران باستان دیدگاههای متفاوتی وجود دارد؛ برخی منابع از نقش گاوی بالدار بر درفشهای پیشاهخامنشی یاد کردهاند و برخی دیگر از جایگزینی پرندهای | پرچم در ایران با دگرگونی سلسلهها و نظامهای سیاسی تغییر یافته و این تغییرات گاه بازتابدهندهٔ باورها و نمادپردازیهای حکومتها و گاه حاصل تحولات فرهنگی جامعه بوده است. دربارهٔ نخستین پرچم ایران باستان دیدگاههای متفاوتی وجود دارد؛ برخی منابع از نقش گاوی بالدار بر درفشهای پیشاهخامنشی یاد کردهاند و برخی دیگر از جایگزینی پرندهای شکاری که در برخی منابع شهباز نامیده شده، در دورهٔ کوروش سخن گفتهاند. در منابع مربوط به دورهٔ هخامنشی، به پرچمی سفید با نقش عقابی زرین منسوب به کوروش بزرگ اشاره شده که بر نیزهای بلند نصب میشد؛ نمادی که در توصیف پرچم اردشیر هخامنشی نیز دیده میشود.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/929993/تغییرات-پرچم-ایران-در-طول-تاریخ-از-2500-سال-قبل-از-میلاد-تا-به-امروز-عکس تغییرات پرچم ایران در طول تاریخ ؛ از 2500 سال قبل از میلاد تا به امروز (+عکس)، خبرگزاری عصر ایران.]</ref> با این حال، درفش کاویانی شناختهشدهترین نماد پرچم در ایران کهن بهشمار میرود و جایگاهی برجسته در سنت تاریخی و حافظهٔ فرهنگی ایرانیان دارد. بر پایهٔ روایتهای اسطورهای شاهنامه<ref>[https://ganjoor.net/search?s=درفش+کاویانی&author=4&cat=33 شاهنامه فردوسی، وبسایت گنجور.]</ref> و تحلیل برخی متون، کاوه پیشبند چرمی خود را بر سر نیزهای افراشت و آن به نمادی برای گردآمدن مردم و شکست ضحاک بدل شد. پس از به پادشاهی رسیدن فریدون، این پیشبند با پارچههای رنگین و جواهر آراسته شد و درفش کاویانی نام گرفت. درفش کاویانی که رنگ زرد، سرخ و بنفش داشت و فاقد نقش مشخص بود، در گذر زمان از یک نماد اساطیری فراتر رفت و در دورههای تاریخی، بهویژه در عصر هخامنشی و ساسانی، بهعنوان پرچم ملی و نظامی ایران شناخته شد. این درفش معمولاً از پوست جانوران ساخته میشد و هر پادشاه با افزودن زیورها، آن را پرشکوهتر میکرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص54.]</ref> | ||
=== پس از ظهور اسلام در ایران === | === پس از ظهور اسلام در ایران === | ||
پس از فتح ایران بهدست اعراب مسلمان، تا حدود دو قرن پرچم واحدی برای ایران وجود نداشت و هر منطقه از نشانههای محلی استفاده میکرد. در برخی نواحی، پرچمهایی با رنگهای تیره یا سرخ رایج بود و بهدلیل پرهیزهای دینی، از نقشپردازی بر روی پرچمها استفاده نمیشد. در دورهٔ غزنویان، برای نخستین بار نقش ماه بر زمینهٔ سیاه پرچمها افزوده شد و اندکی بعد، با فرمان سلطان مسعود، نقش شیر جایگزین آن | پس از فتح ایران بهدست اعراب مسلمان، تا حدود دو قرن پرچم واحدی برای ایران وجود نداشت و هر منطقه از نشانههای محلی استفاده میکرد. در برخی نواحی، پرچمهایی با رنگهای تیره یا سرخ رایج بود و بهدلیل پرهیزهای دینی، از نقشپردازی بر روی پرچمها استفاده نمیشد. در دورهٔ غزنویان، برای نخستین بار نقش ماه بر زمینهٔ سیاه پرچمها افزوده شد و اندکی بعد، با فرمان سلطان مسعود، نقش شیر جایگزین آن شد. از آن زمان، تصویر شیر بهعنوان نمادی پایدار بر پرچمهای ایران باقی ماند. در دوران سلجوقیان و خوارزمشاهیان، نقش خورشید نیز به پشت شیر افزوده شد و نشان شیر و خورشید شکل گرفت. این نماد در تفسیرهای مختلف نمایانگر پیوند میان قدرت، شکوه خورشید و نماد برج اسد دانسته شده و همچنین به باور برخی پژوهشگران، از باورهای آیین مهرپرستی در ایران باستان تأثیر پذیرفته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص 117-118.]</ref> | ||
==== دوران صفویه ==== | ==== دوران صفویه ==== | ||
در دورهٔ صفوی، رنگ غالب پرچم ایران سبز بود. در آغاز این سلسله، | در دورهٔ صفوی، رنگ غالب پرچم ایران سبز بود. در آغاز این سلسله، شاهاسماعیل اول از پرچمی سبز با نقش ماه استفاده میکرد و شاهتهماسب اول نیز بهجای شیر و خورشید، نماد برج حمل، گوسفند را بر پرچمها و سکهها نشاند. در ادامهٔ دورهٔ صفوی، نقش شیر و خورشید بهصورت زرددوزی بر پرچمهای سبز تثبیت شد، هرچند حالت و ترکیب این نقش در نمونههای مختلف یکسان نبود. در این دوره، پرچمها اغلب سهگوش و گاه با نمادهای مذهبی همچون برخی آیات قرآن یا شمشیر ذوالفقار امام علی همراه بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص55.]</ref> | ||
برخی پژوهشگران، شهرت [[امام علی]] به لقب شیر خدا را در انتخاب علامت شیر برای پرچم حکومت شیعهمذهب صفوی، اثرگذار دانستهاند.<ref>قزوینی، نقض، 1358ش، ج۱، ص۴۷۲ و 165.</ref> خورشید نیز بهعنوان مظهر فرّ ایزدی، نمادی از نور الهی امامان [[شیعه]] دانسته شده و در پرچم حکومت صفوی استفاده شد تا مشروعیت سیاسی را با انتساب به آموزههای مذهبی، ایجاد کند.<ref>کسروی، شیخ صفی و تبارش، 1323ش، ج۱، ص۳–۴.</ref> | برخی پژوهشگران، شهرت [[امام علی]] به لقب شیر خدا را در انتخاب علامت شیر برای پرچم حکومت شیعهمذهب صفوی، اثرگذار دانستهاند.<ref>قزوینی، نقض، 1358ش، ج۱، ص۴۷۲ و 165.</ref> خورشید نیز بهعنوان مظهر فرّ ایزدی، نمادی از نور الهی امامان [[شیعه]] دانسته شده و در پرچم حکومت صفوی استفاده شد تا مشروعیت سیاسی را با انتساب به آموزههای مذهبی، ایجاد کند.<ref>کسروی، شیخ صفی و تبارش، 1323ش، ج۱، ص۳–۴.</ref> | ||
==== دوران افشاریه ==== | ==== دوران افشاریه ==== | ||
در عهد نادرشاه، تغییرات مهمی در پرچمهای ایران پدید آمد. درفشهای سلطنتی معمولاً از پارچههای سرخ و زرد با نقش شیر و خورشید ساخته میشد و درفشهای ملی و نظامی برای نخستین بار بهصورت سهرنگ سبز، سفید و سرخ درآمدند. نقش شیر و خورشید در این دوره بهصورت منسجمتری | در عهد نادرشاه، تغییرات مهمی در پرچمهای ایران پدید آمد. درفشهای سلطنتی معمولاً از پارچههای سرخ و زرد با نقش شیر و خورشید ساخته میشد و درفشهای ملی و نظامی برای نخستین بار بهصورت سهرنگ سبز، سفید و سرخ درآمدند. نقش شیر و خورشید در این دوره بهصورت منسجمتری به کار رفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص 118.]</ref> پرچمهای سهرنگ نادری بهعنوان پیشزمینهٔ پرچم کنونی ایران شناخته میشوند، هرچند شکل آنها هنوز سهگوش بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.]</ref> | ||
==== دوران قاجاریه ==== | ==== دوران قاجاریه ==== | ||
در آغاز دورهٔ قاجار، شکل پرچم از سهگوش به چهارگوش تغییر یافت و رنگ سرخ بهعنوان زمینهٔ اصلی | در آغاز دورهٔ قاجار، شکل پرچم از سهگوش به چهارگوش تغییر یافت و رنگ سرخ بهعنوان زمینهٔ اصلی به کار رفت. در این دوره، نقش شیر و خورشید با افزودن شمشیر در دست شیر تثبیت شد. در زمان فتحعلیشاه، استفاده از پرچمهای گوناگون برای امور نظامی، سیاسی و دیپلماتیک رواج یافت و بهتدریج ترکیب رنگهای سبز، سفید و سرخ دوباره مطرح شد. در دورهٔ محمدشاه، برای نخستین بار تاجی بر بالای خورشید افزوده شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص 119.]</ref> در زمان صدارت امیرکبیر، الگوی پرچم ایران سامان منسجمتری یافت. وی با الهام از پرچمهای دورهٔ نادرشاه، پرچمی مستطیلشکل با زمینهٔ سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین تعیین کرد و نشان شیر و خورشیدِ شمشیر بهدست را در میانه قرار داد. این طرح، از نظر رنگبندی و ساختار، مبنای اصلی شکلگیری پرچم امروزی ایران به شمار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.]</ref> | ||
با پیروزی نهضت مشروطه و تشکیل مجلس شورای ملی، پرچم ایران بهطور رسمی با سه رنگ سبز، سفید و سرخ و نشان شیر و خورشید در اصل پنجم متمم قانون اساسی تثبیت شد. در توضیح نمادها، رنگ سفید بهعنوان رنگ مورد علاقه زرتشتیان و نشانهٔ صلح، صفا و پاکدامنی، رنگ سبز بهعنوان نماد اسلام و رنگ سرخ بهعنوان نشانهٔ شجاعت و خون شهیدان تفسیر شد. شیر | با پیروزی نهضت مشروطه و تشکیل مجلس شورای ملی، پرچم ایران بهطور رسمی با سه رنگ سبز، سفید و سرخ و نشان شیر و خورشید در اصل پنجم متمم قانون اساسی تثبیت شد. در توضیح نمادها، رنگ سفید بهعنوان رنگ مورد علاقه زرتشتیان و نشانهٔ صلح، صفا و پاکدامنی، رنگ سبز بهعنوان نماد اسلام و رنگ سرخ بهعنوان نشانهٔ شجاعت و خون شهیدان تفسیر شد. شیر که نماد برج اسد و متناظر با مردادماه است، در خوانش دینی به امام علی و لقب اسدالله او اشاره دارد. در مذاکرات مجلس شورای ملی عنوان شد که از آنجا که مشروطیت در مردادماه به پیروزی رسید، زمانی که خورشید در اوج تابندگی و گرما قرار دارد، نماد خورشید بهعنوان نشانهای از پیروزی، روشنی و نقطهٔ اوج در پرچم ایران قرار گرفت. در نهایت، ترتیب سبز در بالا، سفید در میانه و سرخ در پایین پذیرفته شد و پرچم مستطیلشکل، بهعنوان نماد رسمی دولت مشروطه و استقلال ایران به کار رفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص57.]</ref> | ||
==== دورهٔ پهلوی ==== | ==== دورهٔ پهلوی ==== | ||
در دوره پهلوی ساختار اصلی پرچم، یعنی همان سه رنگ سبز و سفید و قرمز با حضور شیر و | در دوره پهلوی ساختار اصلی پرچم، یعنی همان سه رنگ سبز و سفید و قرمز با حضور شیر و خورشید، اما با چند تفاوت حفظ شد؛ اول اینکه نشان شیر و خورشید کوچکتر شد، دوم اینکه شیر چهره مردانهتری به خود گرفت و واقعگرایانهتر شد و سوم اینکه چهره زنانه خورشید نیز حذف شد و خورشید بدون صورت طراحی شد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5744397/پرچم-ایران-در-طول-تاریخ-از-درفش-کاویانی-تا-سبز-و-سفید-و-سرخ «پرچم ایران در طول تاریخ/ از درفش کاویانی تا سبز و سفید و سرخ»، خبرگزاری مهر.]</ref> علاوه بر این، طرح و تناسب پرچم بهصورت دقیقتر در قانون اساسی و اسناد رسمی تنظیم شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص57.]</ref> | ||
بر اساس منابع تاریخی، مدتی از دوره محمدرضا پهلوی، ایران دارای سه پرچم رسمی بوده است: | بر اساس منابع تاریخی، مدتی از دوره محمدرضا پهلوی، ایران دارای سه پرچم رسمی بوده است: | ||
| خط ۳۵: | خط ۳۵: | ||
==== پرچم جمهوری اسلامی ایران ==== | ==== پرچم جمهوری اسلامی ایران ==== | ||
پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، [[امام خمینی]] دستور تغییر آرم [[پرچم]] ایران را صادر کرد<ref>خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج12، ص486.</ref> و نشان شیر و خورشید از پرچم ایران حذف شد. در سال ۱۳۵۸ش، همزمان با تصویب قانون اساسی جدید، پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران تعیین شد. این پرچم که توسط حمید ندیمی طراحی شده، از سه رنگ سبز، سفید و سرخ بهصورت افقی تشکیل شده و نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران در میانهٔ آن، به رنگ قرمز، ترکیبی نمادین از واژهٔ الله و نمایشگر گل لاله است و به مفاهیم توحید و شهادت اشاره دارد. در حاشیهٔ نوار سفید، عبارت اللهاکبر به خط بنایی یازده بار در بالا و یازده بار در پایین تکرار شده است که در مجموع به عدد ۲۲، اشارهای نمادین به بیستودوم بهمن و روز پیروزی انقلاب دارد. رنگ سبز نماد اسلام، رنگ سفید نشانهٔ صلح و پاکی، و رنگ سرخ نماد ایثار و خون شهیدان تفسیر میشود. این ترکیب و اجزای نمادین آن، از سال | پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، [[امام خمینی|امامخمینی]] دستور تغییر آرم [[پرچم]] ایران را صادر کرد<ref>خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج12، ص486.</ref> و نشان شیر و خورشید از پرچم ایران حذف شد. در سال ۱۳۵۸ش، همزمان با تصویب قانون اساسی جدید، پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران تعیین شد. این پرچم که توسط حمید ندیمی طراحی شده، از سه رنگ سبز، سفید و سرخ بهصورت افقی تشکیل شده و نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران در میانهٔ آن، به رنگ قرمز، ترکیبی نمادین از واژهٔ الله و نمایشگر گل لاله است و به مفاهیم توحید و شهادت اشاره دارد. در حاشیهٔ نوار سفید، عبارت اللهاکبر به خط بنایی یازده بار در بالا و یازده بار در پایین تکرار شده است که در مجموع به عدد ۲۲، اشارهای نمادین به بیستودوم بهمن و روز پیروزی انقلاب دارد. رنگ سبز نماد اسلام، رنگ سفید نشانهٔ صلح و پاکی، و رنگ سرخ نماد ایثار و خون شهیدان تفسیر میشود. این ترکیب و اجزای نمادین آن، از سال ۱۳۵۸ش تاکنون بهعنوان پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران به کار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص120.]</ref> | ||
== اهمیت اجتماعی پرچم ایران == | == اهمیت اجتماعی پرچم ایران == | ||
