شورای موقت رهبری

شورای موقت رهبری؛ نهادی قانونی در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران به‌منظور ایفا و اجرای مسئولیت‌های رهبری در دوران انتقال قدرت بر پایه اصل ۱۱۱ قانون اساسی

شورای موقت رهبری نهادی حاکمیتی در جمهوری اسلامی ایران است که بر اساس اصل ۱۱۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، در صورت فوت، استعفا یا عزل رهبر، عهده‌دار برخی وظایف و اختیارات وی تا زمان انتخاب رهبر بعدی توسط مجلس خبرگان رهبری می‌شود. این شورا مرکب از رئیس‌جمهور، رئیس قوۀ قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان به انتخاب مجمع تشخیص مصلحت نظام است که برای نخستین بار در تاریخ ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش با عضویت مسعود پزشکیان، غلامحسین محسنی اژه‌ای و علیرضا اعرافی تشکیل شد. این نهاد وظیفه جلوگیری از خلأ قدرت و تداوم مدیریت عالی کشور را بر عهده دارد. اگرچه این شورا ایفاگر مسئولیت‌های رهبری است، اما انجام وظایف حساس نظیر اعلام جنگ، صلح و بسیج نیروها یا عزل رئیس‌جمهور در این دوره، منوط به تصویب سه‌چهارم اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام است. فعالیت این شورا ماهیتی گذرا دارد و با تعیین رهبر جدید توسط مجلس خبرگان خاتمه می‌یابد.

معرفی و تاریخچه

شورای موقت رهبری نهادی قانونی در جمهوری اسلامی ایران است که طبق اصل ۱۱۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصلاحی ۱۳۶۸ش)، در صورت فوت، کناره‌گیری یا عزل رهبر، وظایف وی را تا زمان تعیین رهبر جدید توسط مجلس خبرگان رهبری بر عهده می‌گیرد. هدف از پیش‌بینی این نهاد در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلوگیری از ایجاد خلاء در قدرت و تداوم مدیریت عالی کشور در دوران انتقال است. از منظر تاریخی، قانون اساسی مصوب ۱۳۵۸ش دو الگوی رهبری فردی و شورای رهبری (به‌عنوان مقام دائمی) را پیش‌بینی کرده بود. در جریان بازنگری قانون اساسی در سال ۱۳۶۸ش، الگوی رهبری شورایی از ساختار سیاسی حذف و نهاد شورای موقت رهبری با کارکردی محدود به زمان انتقال قدرت جایگزین آن گردید. نخستین تشکیل رسمی این شورا در تاریخ ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش به ثبت رسیده است.

اعضای شورای موقت رهبری

مطابق با اصل ۱۱۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، شورای موقت رهبری متشکل از رئیس‌جمهور، رئیس قوه قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان به انتخاب مجمع تشخیص مصلحت نظام است. هدف از این ترکیب، تضمین حضور حداقل دو مجتهد در شورا برای برخورداری تصمیمات از پشتوانه فقهی و حفظ اکثریت فقها در ساختار آن است.

بر اساس منابع، اعضای تشکیل‌دهندۀ این شورا عبارتند از:

• مسعود پزشکیان: به‌عنوان رئیس‌جمهور؛
• غلامحسین محسنی اژه‌ای: به‌عنوان رئیس قوه قضائیه؛
• علیرضا اعرافی: عضو فقیه شورای نگهبان که از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام برای عضویت در این شورا انتخاب شده است.

وظایف شورای موقت رهبری

وظایف شورای موقت رهبری مطابق با اصل ۱۱۱ قانون اساسی به دو دسته تقسیم می‌شود:

وظایف قابل اجرا با تصمیم مستقیم شورا	وظایف مشروط به تصویب سه‌چهارم اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام
نظارت بر حسن اجرای سیاست‌های کلی نظام	تعیین سیاست‌های کلی نظام (پس از مشورت با مجمع)
فرماندهی کل نیروهای مسلح	اعلام جنگ، صلح و بسیج نیروها
نصب، عزل و قبول استعفای فقهای شورای نگهبان، عالی‌ترین مقام قوه قضائیه و رئیس سازمان صداوسیما	نصب، عزل و قبول استعفای فرماندهان عالی نظامی و انتظامی، رئیس ستاد مشترک و فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سه‌گانه	عزل رئیس‌جمهور (پس از حکم دیوان عالی یا رای عدم کفایت مجلس)
امضای حکم ریاست‌جمهوری پس از انتخاب مردم	فرمان همه‌پرسی
عفو یا تخفیف مجازات محکومین (به پیشنهاد رئیس قوه قضائیه)	—
حل معضلات نظام از طریق مجمع تشخیص مصلحت نظام	—

این شورا صرفاً وظایف مذکور در اصل ۱۱۰ را بر عهده دارد و صلاحیت انتخاب رهبر جدید را ندارد؛ چرا که این مسئولیت منحصراً در حیطه اختیارات مجلس خبرگان رهبری است.

دوره فعالیت

شورای موقت رهبری نهادی گذرا است که فعالیت آن صرفاً تا زمان انتخاب رهبر جدید توسط مجلس خبرگان رهبری ادامه می‌یابد. در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بازه زمانی مشخصی برای طول دوره فعالیت این شورا تعیین نشده است و ملاک پایان کار آن، منحصراً قطعی شدن انتخاب رهبر جدید است. اگرچه طبق تکالیف قانونی، تعیین رهبر جدید باید در اسرع وقت صورت گیرد، اما محدودیت زمانی صریحی در متن قانون برای فعالیت این شورا پیش‌بینی نشده است. به گفته منابع، شورای نگهبان نیز به عنوان مرجع تفسیر قانون اساسی، زمان عددی معینی برای مفهوم موقت در این زمینه تعیین نکرده است و با توجه به شرایط جنگی این اتفاق در اولین فرصت می‌افتد. برخی رسانه‌ها می‌گویند شورای موقت رهبری تلاش دارد با احضار اعضای مجلس خبرگان، هرچه سریع‌تر و حتی تا روز چهارشنبه ۱۳ اسفند ۱۴۰۴ش، رهبر جدید را انتخاب کند، اما هنوز در این زمینه موفق نشده است.

برگزاری جلسات

روند برگزاری جلسات شورای موقت رهبری از تاریخ ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش با اعلام رسمی دبیر شورای عالی امنیت ملی و تأیید رئیس‌جمهور وقت آغاز شد. مطابق با گزارش‌ها، جلسات این نهاد در مکانی نامشخص و محرمانه برگزار می‌گردد که این موضوع منجر به گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای دربارهٔ محل استقرار شورا شده است. پس از تشکیل نخستین جلسه، دومین نشست این شورا با حضور مسعود پزشکیان، غلامحسین محسنی اژه‌ای و علیرضا اعرافی در تاریخ ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش برگزار شد. بعد از آن، اعضای این نهاد در بیانات جداگانه‌ای بر تداوم ثبات سیاسی، اجرای وظایف قانونی و مقابله با تهدیدات خارجی تأکید کردند:

• مسعود پزشکیان: وی با استناد به اصل ۱۱۱ قانون اساسی، آغاز به کار رسمی شورا را اعلام کرد. پزشکیان بر تداوم مسیر سیاسی نظام و آمادگی نیروهای مسلح برای مقابله با تحرکات دشمنان تأکید کرد.
• غلامحسین محسنی اژه‌ای: او با اشاره به تشکیل شورا در کمترین زمان ممکن، بر استمرار فعالیت مسئولان و جایگزینی سریع فرماندهان تأکید کرد. اژه‌ای همچنین اقدامات نظامی و جنگ روانی دشمن را در متوقف کردن مسیر کشور بی‌اثر دانست.
• علیرضا اعرافی: وی ضمن تأکید بر انجام وظایف شورا از طریق برگزاری جلسات منظم، از عبور کشور از سختی‌های پیش‌رو سخن گفت. اعرافی اقدامات ایالات متحده آمریکا و اسرائیل را ناشی از محاسبات غلط آنها توصیف کرد.

منابع

• «آیت الله علیرضا اعرافی: آمریکا و اسرائیل بار دیگر دچار محاسبات غلط شده‌اند / شورای موقت رهبری به وظایف خود عمل خواهد کرد»، خبرگزاری تحلیلی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «اژه‌ای: شورای موقت رهبری به وظایف خود عمل می‌کند»، وب‌سایت جام جم آنلاین، تاریخ درج مطلب ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «برگزاری جلسه مخفیانه «شورای موقت رهبری» جمهوری اسلامی»، خبرگزاری صدای آمریکا، تاریخ درج مطلب ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «پزشکیان: شورای موقت رهبری ایران آغاز به کار کرد»، خبرگزاری العربیه فارسی، تاریخ بروزرسانی مطلب: ۲ مارس ۲۰۲۶.
• «پزشکیان: شورای موقت رهبری کار خود را شروع کرده است»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• تشکیل دومین جلسه شورای موقت رهبری با حضور پزشکیان، اژه ای و اعرافی»، خبرگزاری کار ایران، تاریخ درج مطلب ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «چه کسانی عضو شورای موقت رهبری هستند؟»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «سخنگوی شورای نگهبان: شورای موقت رهبری تشکیل شده است»، خبرگزاری تحلیلی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• « «شورای موقت رهبری» چیست و چه وظایفی بر عهده دارد؟»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «شورای موقت رهبری می‌تواند رهبر جدید انتخاب کند؟»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «علیرضا اعرافی عضو فقیه شورای موقت رهبری شد»، خبرگزاری العربیه فارسی، تاریخ بروزرسانی مطلب: ۱ مارس ۲۰۲۶
• «فصل هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلش شورای اسلامی، تاریخ بازدید ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.