ایجاد لینک داخلی
ویرایش متن
خط ۴: خط ۴:


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
دیوارنگاری (به انگلیسی: Graffiti) واژه‌ای مرکب در ادبیات هنر معاصر است که بر فرآیند ترسیم یا نگارش تصویر و خط بر سطوح عمودی دلالت دارد. دیوارنگاری با [[نقاشی‌ دیواری]] و [[دیوارنگاره]] مترادف، اما از نظر بار معنایی متفاوت‌ است. در زبان تخصصی هنر، دیوارنگاری بیشتر به انجام کار و مراحل اجرایی اشاره دارد؛ اما نقاشی‌ دیواری واژه‌ای جامع است که هم به روشِ کار گفته می‌شود و هم به تصویری که روی دیوار نقش بسته یا نصب شده است؛ ديوارنگاره نیز تنها بر خود اثر ديواری دلالت می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120507095924-8059-42.pdf علوی‌نژاد، «بررسي مفهوم ديوارنگاري در منابع هنر اسلامی»، 1387ش، ص18-20.]</ref> این هنر به‌مثابه رسانه‌ای فراگیر، پیوندی مستقیم میان اندیشۀ هنرمند و ادراک مخاطب برقرار می‌کند و برخلاف هنرهای گالری‌محور، به‌دلیل ساختار عمومیت‌یافته‌اش در لایه‌های مختلف جامعه نفوذ کرده و به ابزاری برای بازتولید روابط اجتماعی در شهر تبدیل شده است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص44-43.]</ref>  
دیوارنگاری (به انگلیسی: Graffiti) واژه‌ای مرکب در ادبیات هنر معاصر است که بر فرآیند ترسیم یا نگارش تصویر و خط بر سطوح عمودی دلالت دارد. دیوارنگاری با [[نقاشی‌ دیواری]] و [[دیوارنگاره]] مترادف، اما از نظر بار معنایی متفاوت‌ است. در زبان تخصصی هنر، دیوارنگاری بیشتر به انجام کار و مراحل اجرایی اشاره دارد؛ اما نقاشی‌ دیواری واژه‌ای جامع است که هم به روشِ کار گفته می‌شود و هم به تصویری که روی دیوار نقش بسته یا نصب شده است؛ ديوارنگاره نیز تنها بر خود اثر ديواری دلالت می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120507095924-8059-42.pdf علوی‌نژاد، «بررسي مفهوم ديوارنگاري در منابع هنر اسلامی»، 1387ش، ص18-20.]</ref> این هنر به‌مثابه رسانه‌ای فراگیر، پیوندی مستقیم میان اندیشۀ هنرمند و ادراک مخاطب برقرار می‌کند و برخلاف هنرهای گالری‌محور، به‌دلیل ساختار عمومیت‌یافته‌اش در لایه‌های مختلف جامعه نفوذ کرده و به ابزاری برای بازتولید روابط اجتماعی در شهر تبدیل شده است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص44-43.]</ref>
 
=== گرافیتی ===
گرافیتی به‌عنوان دیوارنگاری غیررسمی، رسانه‌ای بی‌واسطه برای برقراری ارتباط میان هنرمند و تودۀ مردم در بستر واقعی شهر است. گرافیتی در اواخر قرن بیستم میلادی همسو با [[موسیقی رپ]]، به ابزاری برای [[اعتراض مدنی|اعتراض‌های مدنی]] و بیان [[مطالبات اجتماعی]] بدل شد.<ref>[https://www.honaronline.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-4/69126-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D8%AC-%DB%8C%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%B2%D9%88%DB%8C-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87 «گرافیتی هنری در اوج یا منزوی؟ / نگاهی بر دیوارنگاری‌های اعتراضی و زیبایی‌شناسانه»، وب‌سایت هنرآنلاین.]</ref> از نگاه نظریه‌پردازانی چون [[ژان بودریار]]، گرافیتی نوعی مداخله در فرهنگ شهری و به چالش کشیدن رسانه‌ها و قوانین مسلط است. دیوارنگاران غیررسمی با هزینه‌های مادی و معنوی، انگ‌های اجتماعی و حتی پیگردهای قانونی روبه‌رو هستند. همچنین بسیاری از این آثار لزوماً همگام با وقایع اجتماعی نیستند. برخی دیوارنگاری‌ها در حاشیۀ شهرها و به دور از چشم عموم اجرا می‌شوند و هدفی شخصی، تخلیه‌گرایانه یا حتی سرگرم‌کننده دارند که در آن مخاطب نقش پررنگی ندارد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1634965340-9735-1400-1-5.pdf مؤید حکمت و دیگران، «هنر و خیابان: گونه‌شناسی دلایل دیوارنگاری غیررسمی در ایران»، 1400ش، ص132-133.]</ref> بر این اساس، دیوارنگاری غیررسمی امروزه در قلمروی فرهنگ عامیانه تحول یافته و اکنون جزئی از [[سبک زندگی]] زیرزمینی است که در کنار [[موسیقی هیپ‌هاپ]] و [[رقص بریک]] جریان دارد. هواداران این سبک، دیوارنگاری را نوعی بیان احساسات قانون‌گریزانه و [[هنر اعتراضی]] می‌دانند. از نظر آن‌ها، هنر نباید صرفاً در گالری‌ها محبوس باشد؛ بلکه باید در خیابان و در دسترس همگان قرار گیرد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/173776/1/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C «در مورد دیوارنگاری در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکی‌تابناک.]</ref> در اکثر کشورها، هرگونه علامت‌گذاری بر املاک خصوصی بدون اجازۀ مالک، جرم تلقی شده و پیگرد قانونی دارد. گاهی نیز این نوشته‌ها تنها ابزاری برای تعیین قلمروی گروه‌های تبهکار قلمداد می‌شوند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/173776/1/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C «در مورد دیوارنگاری در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکی‌تابناک.]</ref>


== تاریخچه ==
== تاریخچه ==
خط ۱۹: خط ۲۲:
* '''از سال 1375 تا 1390'''؛ با تشکیل [[شورای تخصصی نقاشی دیواری]]، تلاش شد تا میان ابلاغ پیام و زیباشناسی بصری تعادل ایجاد شود. رویکردها به چهار بخش فرهنگی، اجتماعی، ملی-مذهبی و بهینه‌سازی بصری تقسیم شدند. با این حال، از نظر کارشناسان با وجود این ساختارمندی، همچنان چالش‌هایی چون سفارشی بودنِ صرف، ضعف در خلاقیت مستقل و اتخاذ سیاست‌های گاه نادرست مانع از تبدیل‌شدن این هنر به ابزاری کاملاً موفق در ارتقای فرهنگ و سلیقۀ بصری جامعه شده بود.<ref>[https://cdn.sharghdaily.com/servev2/Lh2DLl5w9Bs7/i1kub06DEUw,/14.pdf مرادی، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، 1389ش، ص1.]</ref>
* '''از سال 1375 تا 1390'''؛ با تشکیل [[شورای تخصصی نقاشی دیواری]]، تلاش شد تا میان ابلاغ پیام و زیباشناسی بصری تعادل ایجاد شود. رویکردها به چهار بخش فرهنگی، اجتماعی، ملی-مذهبی و بهینه‌سازی بصری تقسیم شدند. با این حال، از نظر کارشناسان با وجود این ساختارمندی، همچنان چالش‌هایی چون سفارشی بودنِ صرف، ضعف در خلاقیت مستقل و اتخاذ سیاست‌های گاه نادرست مانع از تبدیل‌شدن این هنر به ابزاری کاملاً موفق در ارتقای فرهنگ و سلیقۀ بصری جامعه شده بود.<ref>[https://cdn.sharghdaily.com/servev2/Lh2DLl5w9Bs7/i1kub06DEUw,/14.pdf مرادی، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، 1389ش، ص1.]</ref>
* '''از دهۀ 1390 تا امروز'''؛ امروزه [[سازمان زیباسازی شهر تهران]] به‌عنوان متولی اصلی هنرهای محیطی، نقشی محوری در سیاست‌گذاری و اجرای دیوارنگاره‌های شهری ایفا می‌کند. رویکرد اجرایی این سازمان در سال‌های اخیر، بر پایۀ مشارکت جمعی و شناسایی استعدادها استوار بوده است؛ به‌طوری که از طریق فراخوان‌های عمومی، بستری برای تجمیع ایده‌های هنرمندان فراهم آورده تا برترین طرح‌ها انتخاب شود. در سال‌های اخیر، سازمان زیباسازی بیش از 231 پروژه در سال را دیوارنگاری کرده است.<ref>[https://www.agaah.ir/news/16293/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C «دیوارنگاری در ایران؛ از نقش‌برجسته‌های باستانی تا رسانه شهری»، آگاه‌نیوز.]</ref>
* '''از دهۀ 1390 تا امروز'''؛ امروزه [[سازمان زیباسازی شهر تهران]] به‌عنوان متولی اصلی هنرهای محیطی، نقشی محوری در سیاست‌گذاری و اجرای دیوارنگاره‌های شهری ایفا می‌کند. رویکرد اجرایی این سازمان در سال‌های اخیر، بر پایۀ مشارکت جمعی و شناسایی استعدادها استوار بوده است؛ به‌طوری که از طریق فراخوان‌های عمومی، بستری برای تجمیع ایده‌های هنرمندان فراهم آورده تا برترین طرح‌ها انتخاب شود. در سال‌های اخیر، سازمان زیباسازی بیش از 231 پروژه در سال را دیوارنگاری کرده است.<ref>[https://www.agaah.ir/news/16293/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C «دیوارنگاری در ایران؛ از نقش‌برجسته‌های باستانی تا رسانه شهری»، آگاه‌نیوز.]</ref>
== دیوارنگاری غیررسمی یا گرافیتی ==
گرافیتی به‌عنوان شکلی غیررسمی و پیشرو از هنر خیابانی، رسانه‌ای بی‌واسطه برای برقراری ارتباط میان هنرمند و تودۀ مردم در بستر واقعی شهر است. گرافیتی در اواخر قرن بیستم همسو با موسیقی رپ، به ابزاری برای اعتراض‌های مدنی و بیان مطالبات اجتماعی بدل شد.<ref>[https://www.honaronline.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-4/69126-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D8%AC-%DB%8C%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%B2%D9%88%DB%8C-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87 «گرافیتی هنری در اوج یا منزوی؟ / نگاهی بر دیوارنگاری‌های اعتراضی و زیبایی‌شناسانه»، وب‌سایت هنرآنلاین.]</ref> از نگاه نظریه‌پردازانی چون ژان بودریار، گرافیتی نوعی مداخله در فرهنگ شهری و به چالش کشیدن رسانه‌ها و قوانین مسلط است. دیوارنگاران غیررسمی با هزینه‌های مادی و معنوی، انگ‌های اجتماعی و حتی پیگردهای قانونی روبه‌رو هستند. برخلاف باور عمومی پژوهشگران که گرافیتی را صرفاً ابزاری برای اعتراض و مقاومت می‌دانند، بسیاری از این آثار لزوماً همگام با وقایع اجتماعی نیستند. برخی دیوارنگاری‌ها در حاشیۀ شهرها و به دور از چشم عموم اجرا می‌شوند و هدفی شخصی، تخلیه‌گرایانه یا حتی سرگرم‌کننده دارند که در آن مخاطب نقش پررنگی ندارد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1634965340-9735-1400-1-5.pdf مؤید حکمت و دیگران، «هنر و خیابان: گونه‌شناسی دلایل دیوارنگاری غیررسمی در ایران»، 1400ش، ص132-133.]</ref>
=== دیوارنگاری در فرهنگ عامه ===
دیوارنگاری غیررسمی امروزه در قلمروی فرهنگ عامیانه تحول یافته و اکنون جزئی از سبک زندگی زیرزمینی است که در کنار موسیقی هیپ‌هاپ و رقص بریک جریان دارد. هواداران این سبک، دیوارنگاری را نوعی بیان احساسات قانون‌گریزانه و هنر اعتراضی می‌دانند. از نظر آن‌ها، هنر نباید صرفاً در گالری‌ها محبوس باشد؛ بلکه باید در خیابان و در دسترس همگان قرار گیرد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/173776/1/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C «در مورد دیوارنگاری در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکی‌تابناک.]</ref>
=== ماهیت حقوقی ===
در اکثر کشورها، هرگونه علامت‌گذاری بر املاک خصوصی بدون اجازۀ مالک، جرم تلقی شده و پیگرد قانونی دارد. گاهی نیز این نوشته‌ها تنها ابزاری برای تعیین قلمروی گروه‌های تبهکار قلمداد می‌شوند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/173776/1/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C «در مورد دیوارنگاری در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکی‌تابناک.]</ref>


== هدف دیوارنگاری ==
== هدف دیوارنگاری ==


مطابق با آیین‌نامۀ اجرایی نقاشی دیواری سازمان زیباسازی شهر تهران مصوب سال ۱۳۸۳ش، اولویت اصلی در دیوارنگاری‌های معاصر محتوای پیام‌محور، ارتقای کیفیت بصری و تلطیف فضای شهری است تا تجربه‌ای خوشایند در شهروندان به وجود آورد و سیمای محیطی را بهبود بخشد.<ref>[https://jhz.ut.ac.ir/article_19046_562ebe7308671514261110a120abd1d9.pdf کفشچیان مقدم و رویان، «بررسی دیوارنگاری معاصر تهران (قبل و بعد از انقلاب)»، 1387ش، ص110.]</ref> همچنین ترویج هنجارها، آموزش شهروندی، الگوسازی اجتماعی، هویت‌بخشی و تقویت بنیان‌های ملی از هدف‌های دیگر دیوارنگاری است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص43-42.]</ref>
دیوارنگاره‌ها علاوه بر زیبایی و ارتقای کیفیت بصری شهر، مؤلفه‌های تبلیغاتی و استفاده به‌عنوان ابزار اجتماعی و سیاسی،<ref>[https://artincontext.org/what-is-a-mural/ Meyer, "What Is a Mural? – Understanding the Importance of Mural Art", artincontext website.]</ref> راهی برای اتحاد مردم و ایجاد حس تعلق به جامعه، ابزاری برای بیان [[تاریخ]] و [[فرهنگ]] یک جامعه و منعکس کردن [[هویت]] و ارزش‌های آن و حفظ تاریخ و سنت‌های محلی، افزایش آگاهی دربارۀ مسائل اجتماعی و ترویج تغییرات اجتماعی، اظهار نظر دربارۀ مسائلی مانند [[فقر]]، [[نابرابری]] و تبعیض و ایجاد گفتمان پیرامون آن‌ها و ترغیب به اقدام در موضوعات مهم هستند.<ref>[https://happydecay.com.au/benefits-of-murals/ ".Benefits of Murals", happydecay website.]</ref>


در دیگر کشورهای جهان نیز دیوارنگاره‌ها علاوه بر زیبایی و ارتقای کیفیت بصری شهر، مؤلفه‌های تبلیغاتی و استفاده به‌عنوان ابزار اجتماعی و سیاسی،<ref>[https://artincontext.org/what-is-a-mural/ Meyer, "What Is a Mural? – Understanding the Importance of Mural Art", artincontext website.]</ref>راهی برای اتحاد مردم و ایجاد حس تعلق به جامعه، ابزاری برای بیان تاریخ و فرهنگ یک جامعه و منعکس کردن هویت و ارزش‌های آن و حفظ تاریخ و سنت‌های محلی، افزایش آگاهی دربارۀ مسائل اجتماعی و ترویج تغییرات اجتماعی، اظهار نظر دربارۀ مسائلی مانند فقر، نابرابری و تبعیض و ایجاد گفتمان پیرامون آن‌ها و ترغیب به اقدام در موضوعات مهم هستند.<ref>[https://happydecay.com.au/benefits-of-murals/ ".Benefits of Murals", happydecay website.]</ref>
مطابق با آیین‌نامۀ اجرایی [[نقاشی دیواری]] سازمان زیباسازی شهر تهران مصوب سال ۱۳۸۳ش، اولویت اصلی در دیوارنگاری‌های معاصر محتوای پیام‌محور، ارتقای کیفیت بصری و تلطیف فضای شهری است تا تجربه‌ای خوشایند در شهروندان به وجود آورد و سیمای محیطی را بهبود بخشد.<ref>[https://jhz.ut.ac.ir/article_19046_562ebe7308671514261110a120abd1d9.pdf کفشچیان مقدم و رویان، «بررسی دیوارنگاری معاصر تهران (قبل و بعد از انقلاب)»، 1387ش، ص110.]</ref> همچنین ترویج هنجارها، آموزش شهروندی، الگوسازی اجتماعی، هویت‌بخشی و تقویت بنیان‌های ملی از هدف‌های دیگر دیوارنگاری است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص43-42.]</ref>


== ویژگی‌های دیوارنگاری ==
== ویژگی‌های دیوارنگاری ==
خط ۴۴: خط ۳۸:


== ابعاد دیوارنگاری ==
== ابعاد دیوارنگاری ==
دیوارنگاری در بازنمایی هویت ملی، حیات جمعی، تبلیغات تجاری و ترویج آموزه‌های اخلاقی نقش مهمی ایفا می‌کند. این هنر در فصل مشترک سه حوزۀ هنر تجسمی، معماری و شهرسازی و ارتباطات اجتماعی، قرار دارد.  
دیوارنگاری در بازنمایی [[هویت ملی]]، حیات جمعی، تبلیغات تجاری و ترویج آموزه‌های اخلاقی نقش مهمی ایفا می‌کند. این هنر در فصل مشترک سه حوزۀ هنر تجسمی، معماری و شهرسازی و ارتباطات اجتماعی، قرار دارد.  


رابطۀ دیوارنگاری با این سه بعد عبارت است از:
رابطۀ دیوارنگاری با این سه بعد عبارت است از:


* '''حوزه هنر:''' این رشته به‌دلیل قدمت و ارزش آن، یکی از شیوه‌های تولید در هنرهای تجسمی است که در زیباسازی و هویت‌بخشی نقش دارد.
* '''حوزه هنر:''' این رشته به‌دلیل قدمت و ارزش آن، یکی از شیوه‌های تولید در [[هنرهای تجسمی]] است که در زیباسازی و هویت‌بخشی نقش دارد.
* '''حوزه معماری و شهرسازی:''' دیوارنگاره‌ها ابزاری در طراحی شهری هستند که پیوندی ناگسستنی با معماری دارند؛ به‌طوری که تفکیک این دو دشوار است؛ چراکه معماری خود مجموعه‌ای از حجم‌ها و سطوح رنگی است که با نقاشی دیواری به وحدت می‌رسد.
* '''حوزه معماری و شهرسازی:''' دیوارنگاره‌ها ابزاری در طراحی شهری هستند که پیوندی ناگسستنی با [[معماری]] دارند؛ به‌طوری که تفکیک این دو دشوار است؛ چراکه معماری خود مجموعه‌ای از حجم‌ها و سطوح رنگی است که با نقاشی دیواری به وحدت می‌رسد.
* '''حوزه ارتباطات اجتماعی:''' دیوارنگاری مدام در حال انتقال پیام به جامعه است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص40.]</ref>
* '''حوزه ارتباطات اجتماعی:''' دیوارنگاری مدام در حال انتقال پیام به [[جامعه]] است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص40.]</ref>


== فرآیند اجرایی دیوارنگاری ==
== فرآیند اجرایی دیوارنگاری ==
دیوارنگاری در ابعاد تولید و عرضه آن را از نقاشی‌های آتلیه‌ای متمایز می‌کند. تولید یک اثر دیواری، بسته به وسعت و محل اجرا، پروژه‌ای جمعی و میان‌رشته‌ای محسوب می‌شود که نیازمند تلفیق تخصص‌ها و فنون گوناگون است. فرآیند خلق و ارائۀ این آثار در سه مرحله انجام می‌شود:
دیوارنگاری در ابعاد تولید و عرضه از نقاشی‌های آتلیه‌ای متمایز می‌شود. تولید یک اثر دیواری، بسته به وسعت و محل اجرا، پروژه‌ای جمعی و میان‌رشته‌ای محسوب می‌شود که نیازمند تلفیق تخصص‌ها و فنون گوناگون است. فرآیند خلق و ارائۀ این آثار در سه مرحله انجام می‌شود:
 
۱. '''پیش‌تولید و نظام‌مندی طراحی:''' برخلاف آثار هنری مستقل، دیوارنگاری شهری اغلب بر پایۀ سفارش نهادهای مدیریت شهری آغاز می‌شود. این امر مستلزم طی کردن یک فرآیند سازوکارمند شامل ایده‌پردازی، طراحی و اخذ مجوزهای قانونی است. موفقیت در این مرحله و ارتقای کیفیت اثر، تنها در گرو اِعمال نگرش‌های کارشناسانه و تخصصی است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص42.]</ref>
 
۲. '''تکنولوژی تولید:''' دیوارنگاری به‌دلیل استقرار در فضای باز، با چالش دوام و ثبات در برابر عوامل محیطی روبه‌رو است. هنرمند باید از مواد و مصالحی استفاده کند که ضمن سازگاری با بستر معماری، ماندگاری اثر را تضمین کند. این مرحله با مهارت‌های فنی در ارتباط است و فرآیند سفارش تا اجرا، نظارت و نگهداری آن، محصول همکاری تخصص‌های مختلف مدیریتی و هنری است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص42.]</ref>


۳. '''پویایی در اجرا و تعامل با مخاطب:''' اثر دیواری در ابعاد زمان و مکان با مخاطب پیوند می‌خورد که در صورت ضعف کیفیت و فقدان جذابیت، به‌مرور زمان ارزش خود را از دست داده و به عنصری خنثی یا حتی مزاحم در سیمای شهر تبدیل می‌شود. هنرمند و سفارش‌دهنده با شناخت دقیق از ماهیت چندبعدی این هنر، ظرفیت‌های ارتباطی آن را برای دستیابی به بهره‌برداری مطلوب به‌ کار می‌گیرد.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص42.]</ref>
# '''پیش‌تولید و نظام‌مندی طراحی:''' برخلاف آثار هنری مستقل، دیوارنگاری شهری اغلب بر پایۀ سفارش نهادهای مدیریت شهری آغاز می‌شود. این امر مستلزم طی کردن یک فرآیند شامل ایده‌پردازی، طراحی و اخذ مجوزهای قانونی است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص42.]</ref>
# '''تکنولوژی تولید:''' دیوارنگاری به‌دلیل استقرار در فضای باز، با چالش دوام و ثبات در برابر عوامل محیطی روبه‌رو است. هنرمند باید از مواد و مصالحی استفاده کند که ضمن سازگاری با بستر معماری، ماندگاری اثر را تضمین کند.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص42.]</ref>
# '''پویایی در اجرا و تعامل با مخاطب:''' اثر دیواری در ابعاد زمان و مکان با مخاطب پیوند می‌خورد. هنرمند و سفارش‌دهنده با شناخت دقیق از ماهیت چندبعدی این هنر، ظرفیت‌های ارتباطی آن را برای دستیابی به بهره‌برداری مطلوب به‌ کار می‌گیرد.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-41-fa.pdf زنگی و احمدی، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، 1395ش، ص42.]</ref>


=== شیوه‌های اجرای دیوارنگاری ===
=== شیوه‌های اجرای دیوارنگاری ===
خط ۶۶: خط ۵۸:
* '''تکنیک کازئین:''' استفاده از ترکیب آهک و چسب کازئین برای ایجاد پایداری.
* '''تکنیک کازئین:''' استفاده از ترکیب آهک و چسب کازئین برای ایجاد پایداری.
* '''تکنیک تمپرا:''' روشی باستانی با استفاده از زرده تخم‌مرغ به‌عنوان چسبِ رنگ مناسب برای سطوح چوبی و گچی.
* '''تکنیک تمپرا:''' روشی باستانی با استفاده از زرده تخم‌مرغ به‌عنوان چسبِ رنگ مناسب برای سطوح چوبی و گچی.
* '''تکنیک سیلیکات:''' روشی بادوام و متعلق به قرن ۱۵ که بر زیرسازی دقیق استوار است و از سیمان و سنگ محافظت می‌کند.<ref>[https://pouyaandish.com/wall-painting/ «نقاشی دیواری یا دیوارنگاری چیست و چه نکاتی را باید رعایت کنیم»، وب‌سایت پویااندیش.]</ref>
* '''تکنیک سیلیکات:''' روشی بادوام و متعلق به قرن ۱۵ میلادی که بر زیرسازی دقیق استوار است و از سیمان و سنگ محافظت می‌کند.<ref>[https://pouyaandish.com/wall-painting/ «نقاشی دیواری یا دیوارنگاری چیست و چه نکاتی را باید رعایت کنیم»، وب‌سایت پویااندیش.]</ref>


== کاربرد دیوارنگاری ==
== کاربرد دیوارنگاری ==
خط ۷۴: خط ۶۶:


== فراخوان طراحی دیوارنگاری در تهران ==
== فراخوان طراحی دیوارنگاری در تهران ==
فراخوان دوسالانۀ دیوارنگاری از اوایل دهۀ 90ش،<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/565409/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF «دیوارهای تهران به آثار دوسالانه دیوارنگاری منقش می‌شود»، وب‌سایت جام‌جم آنلاین.]</ref> فراخوان دیوارنگاری رویداد فرهنگی هنری سالانه هنرهای شهری تهران برای ترویج فرهنگ ایرانی و اسلامی با بازآفرینی ارزش‌های فرهنگی،<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1690225/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D8%B4%D8%AA%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B2 «دیوارنگاری برای هشتمین سالانه هنرهای شهری تهران «بهارستان ۱۴۰۲»»، خبرگزاری تحلیلی ایران.]</ref> فراخوان تأمین طرح دیوارنگاری تهران به‌منظور تأمین طرح‌های مورد نیاز برای ارتقای کیفیت هنری منظر شهری در سال 1402ش با تأکید بر نمادهای ایرانی‌اسلامی، مهرورزی، ایثار و شهادت، اشعار پارسی با استفاده از خطوط ایرانی‌اسلامی و عناصر کودک و خانواده<ref>[https://www.ibna.ir/news/338607/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A3%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B2 «فراخوان تأمین «طرح دیوارنگاری» پایتخت در سال ۱۴۰۲»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> و فراخوان دیوارهای کوچک شهر من برای اجرای دیوارنگاری در محلات و معابر فرعی در سال 1403ش از جمله فراخوان‌هایی برای دیوارنگاری است که توسط سازمان زیباسازی شهر تهران اعلام شده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85634446/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%88%DA%86%DA%A9-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA «فراخوان دیوارنگاری «دیوارهای کوچک شهر من» در پایتخت»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
فراخوان دوسالانۀ دیوارنگاری از اوایل دهۀ 90ش،<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/565409/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF «دیوارهای تهران به آثار دوسالانه دیوارنگاری منقش می‌شود»، وب‌سایت جام‌جم آنلاین.]</ref> فراخوان دیوارنگاری رویداد فرهنگی هنری سالانه هنرهای شهری تهران برای ترویج فرهنگ ایرانی و اسلامی با بازآفرینی ارزش‌های فرهنگی،<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1690225/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D8%B4%D8%AA%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B2 «دیوارنگاری برای هشتمین سالانه هنرهای شهری تهران «بهارستان ۱۴۰۲»»، خبرگزاری تحلیلی ایران.]</ref> فراخوان تأمین طرح دیوارنگاری تهران به‌منظور تأمین طرح‌های مورد نیاز برای ارتقای کیفیت هنری منظر شهری در سال 1402ش با تأکید بر نمادهای ایرانی‌اسلامی، [[مهرورزی]]، [[ایثار]] و [[شهادت]]، اشعار پارسی با استفاده از خطوط ایرانی‌اسلامی و عناصر [[کودک]] و [[خانواده]]<ref>[https://www.ibna.ir/news/338607/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A3%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B2 «فراخوان تأمین «طرح دیوارنگاری» پایتخت در سال ۱۴۰۲»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> و فراخوان دیوارهای کوچک شهر من برای اجرای دیوارنگاری در محلات و معابر فرعی در سال 1403ش از جمله فراخوان‌هایی برای دیوارنگاری است که توسط سازمان زیباسازی شهر تهران اعلام شده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85634446/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%88%DA%86%DA%A9-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA «فراخوان دیوارنگاری «دیوارهای کوچک شهر من» در پایتخت»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>


== معروف‌ترین دیوارنگاری‌های تاریخ ==
== معروف‌ترین دیوارنگاری‌های تاریخ ==
خط ۸۳: خط ۷۵:
|'''دلیل ایجاد و پیام اثر'''
|'''دلیل ایجاد و پیام اثر'''
|-
|-
|'''آرژانتین'''
|'''[[آرژانتین]]'''
|دیوارنگاره توایلایت در سان نیکولاس.
|دیوارنگاره توایلایت در سان‌نیکولاس.
|ارتفاع ۲۰ متر، رنگ‌های نارنجی و بنفش، ترکیب انسان و طبیعت.
|ارتفاع ۲۰ متر، رنگ‌های نارنجی و بنفش، ترکیب انسان و طبیعت.
|گرامیداشت تاریخ محلی و توافق تاریخی شهر؛ نماد هویت فرهنگی.
|گرامیداشت تاریخ محلی و توافق تاریخی شهر؛ نماد هویت فرهنگی.
|-
|-
|'''انگلستان'''
|'''[[انگلستان]]'''
|دیوارنگاره رویابافی در شفیلد اثر پیچز و دختر با بادکنک آثار بنکسی در لندن و بریستول.
|دیوارنگاره رویابافی در شفیلد اثر پیچز و دختر با بادکنک آثار بنکسی در [[لندن]] و بریستول.
|الگوهای هندسی، پرندگان خیالی، سبک استنسیل.
|الگوهای هندسی، پرندگان خیالی، سبک استنسیل.
|الهام از آب‌راه‌های محلی؛ نقد مصرف‌گرایی و بحران‌های زیست‌محیطی.
|الهام از آب‌راه‌های محلی؛ نقد [[مصرف‌گرایی]] و بحران‌های زیست‌محیطی.
|-
|-
|'''آلمان'''
|'''[[آلمان]]'''
|دیوارنگارۀ ایست‌ساید گالری طولانی‌ترین دیوارنگارۀ جهان در برلین و ملکه رنگ‌ها در مونیخ.
|دیوارنگارۀ ایست‌ساید گالری طولانی‌ترین دیوارنگارۀ جهان در [[برلین]] و ملکه رنگ‌ها در [[مونیخ]].
|طول ۱.۳ کیلومتر، سبک‌های متنوع از گرافیتی تا واقع‌گرایی.
|طول ۱.۳ کیلومتر، سبک‌های متنوع از گرافیتی تا واقع‌گرایی.
|نماد پایان تقسیم آلمان؛ پیام‌های ضدجنگ و تمرکز بر قدرت زنان.
|نماد پایان تقسیم آلمان؛ پیام‌های ضدجنگ و تمرکز بر قدرت زنان.
|-
|-
| rowspan="6" |'''ایران'''  
| rowspan="6" |'''[[ایران]]'''
|تخت جمشید و پاسارگاد.
|[[تخت جمشید]] و [[پاسارگاد]].
|حجاری روی سنگ، نقوش هخامنشی.
|حجاری روی سنگ، نقوش هخامنشی.
|نمایش قدرت امپراتوری، مراسم آیینی و شکوه تاریخی.
|نمایش قدرت امپراتوری، مراسم آیینی و شکوه تاریخی.
|-
|-
|دیوارنگاره‌های کاخ چهل‌ستون در اصفهان و عمارت کلاه‌فرنگی در تهران.
|دیوارنگاره‌های [[کاخ چهل‌ستون]] در [[اصفهان]] و [[عمارت کلاه‌فرنگی]] در [[تهران]].
|
|
|
|
خط ۱۱۳: خط ۱۰۵:
|دیوارنگارۀ پهلوانانی که پل کالج تهران را از فرو ریختن نجات داده‌اند.
|دیوارنگارۀ پهلوانانی که پل کالج تهران را از فرو ریختن نجات داده‌اند.
|
|
|نشان‌دهندۀ فرهنگ پهلوانی ایران زمین.<ref>[https://seeiran.ir/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%8C-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «هنر خیابانی، نقاشی‌های دیواری تهران»، وب‌سایت سیری در ایران.]</ref>
|نشان‌دهندۀ فرهنگ پهلوانی در ایران‌زمین.<ref>[https://seeiran.ir/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%8C-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «هنر خیابانی، نقاشی‌های دیواری تهران»، وب‌سایت سیری در ایران.]</ref>
|-
|-
|دیوارنگارۀ جمجمۀ انسان در سفارت سابق آمریکا، معروف به لانه جاسوسی.
|دیوارنگارۀ جمجمۀ انسان در سفارت سابق آمریکا، معروف به [[لانه جاسوسی]].
|
|
|جمجمه‌ها به‌جای ستاره‌های پرچم آمریکا استفاده شده‌اند و تک‌تیراندازها در نوارهای آبی پنهان شده‌اند که به جنگ‌های طولانی آمریکا در کشورهای اسلامی اشاره دارد.<ref>[https://seeiran.ir/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%8C-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «هنر خیابانی، نقاشی‌های دیواری تهران»، وب‌سایت سیری در ایران.]</ref>
|جمجمه‌ها به‌جای ستاره‌های پرچم آمریکا استفاده شده‌اند و تک‌تیراندازها در نوارهای آبی پنهان شده‌اند که به جنگ‌های طولانی آمریکا در کشورهای اسلامی اشاره دارد.<ref>[https://seeiran.ir/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%8C-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «هنر خیابانی، نقاشی‌های دیواری تهران»، وب‌سایت سیری در ایران.]</ref>
|-
|-
|دیوارنگارۀ پهلوانی با چهره و پوششی یادآور رستم، در حال نبردی سهمگین با اژدهای چند سر در میدان انقلاب تهران.
|دیوارنگارۀ پهلوانی با چهره و پوششی یادآور [[رستم]]، در حال نبردی سهمگین با اژدهای چند سر در میدان انقلاب تهران.
|تلفیق نمادهای پرچم آمریکا بر پیکر اژدها.  
|تلفیق نمادهای [[پرچم آمریکا]] بر پیکر اژدها.  
| روایتی از مقاومت و پیروزی نهایی با تکیه بر میراث غنی پهلوانی و هویت ایرانی.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/968269/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 «دیوارنگاره جدید در میدان انقلاب تهران»، وب‌سایت همشهری آنلاین.]</ref>
| روایتی از مقاومت و پیروزی نهایی با تکیه بر میراث غنی پهلوانی و هویت ایرانی.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/968269/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 «دیوارنگاره جدید در میدان انقلاب تهران»، وب‌سایت همشهری آنلاین.]</ref>
|}
|}