پرش به محتوا

خجالت: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
شریف عظیمی (بحث | مشارکت‌ها)
۳۶۲ ویرایش‌ها
شریف عظیمی (بحث | مشارکت‌ها)
۳۶۲ ویرایش‌ها
خط ۴۵: خط ۴۵:
خجالت به‌عنوان یک‌احساس اجتماعی در سبک زندگی،<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.]</ref> که ناراحتی و پشیمانی را به‌‌همراه دارد، با بروز نشانه‌هایی در انسان آشکار می‌شود:<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی؛] [https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره.]</ref>  
خجالت به‌عنوان یک‌احساس اجتماعی در سبک زندگی،<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.]</ref> که ناراحتی و پشیمانی را به‌‌همراه دارد، با بروز نشانه‌هایی در انسان آشکار می‌شود:<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی؛] [https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره.]</ref>  


# ظاهری و جسمی، همچون سرخ شدن چهره، تعریق، لرزش، تپش قلب و تنفس سریع.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# هیجانی؛ با واکنش های جسمی همچون سرخ شدن چهره، تعریق، لرزش، تنش عضلانی، تپش قلب و تنفس سریع.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# رفتاری، مانند گوشه‌گیری و تمایل به کناره‌گیری از تعاملات اجتماعی، مشکل در ابراز نظر و بیان عقاید خود در جمع یا صحبت با صدای آهسته.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# شناختی- روانی؛ با مقایسه بین خود و دیگران، ابراز نگرانی بیش‌ از حد، تمرکز بر نقاط ضعف خود و اظهار باور های منفی در مورد خود.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی،«خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# شناختی- روانی، نظیر مقایسۀ خود با دیگران، ابراز نگرانی بیش‌ از حد، تمرکز بر نقاط ضعف خود و اظهار باور های منفی در مورد خود.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی،«خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# رفتاری؛ با گوشه‌گیری و تمایل به کناره‌گیری از تعاملات اجتماعی، مشکل در ابراز نظر و بیان عقاید خود در جمع یا صحبت با صدای آهسته.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>


== عوامل خجالت ==
== عوامل خجالت ==
خط ۵۷: خط ۵۷:
# زمینه‌ای و شناختی؛ تجربیات ناخوشایند در گذشته.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.]</ref>
# زمینه‌ای و شناختی؛ تجربیات ناخوشایند در گذشته.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.]</ref>


== تفاوت خجالت در سبک زندگی افراد بالغ و نابالغ ==
== خجالت در سنین مختلف ==
خجالت در سبک زندگی افراد بالغ، با کمال‌گرایی<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> و درک مفهوم کرامت و آبرو همراه است<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی.]</ref> و از رعایت‌نکردن قواعد<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.]</ref> در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد؛<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> اما خجالت در افراد نابالغ، از سبک واکنش عاطفی او به محیط ناشی می‌شود که کودکان خجالتی، در یافتن دوستان جدید و شجاعت ابراز خود در تعاملات اجتماعی مشکل دارند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره.]</ref> والدین نقش مهم در چگونگی ایجاد وجدان و [[اخلاق]] در کودکان و [[تربیت]] و [[نظم‌پذیری اجتماعی]] و شکل‌گیری خجالت در آنان دارند. بدین‌جهت، کودکان خجالتی که با مقایسه و تحقیر از سوی والدین رو به‌رو بوده اند، از سرزنش خود به خاطر زیر پاگذاشتن [[قوانین اجتماعی]] ناراحت می‌شوند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛] [https://www.isna.ir/news/1404082414626/%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86 «ایزدپناه، «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتی‌شدن کودکان»، وب‌سایت خبر گزاری دانشجویان ایران (ایسنا).]</ref>
خجالت در سبک زندگی افراد بالغ، با کمال‌گرایی<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> و درک مفهوم کرامت و آبرو همراه است<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی.]</ref> و از رعایت‌نکردن قواعد<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.]</ref> در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد؛<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> اما خجالت در افراد نابالغ، از سبک واکنش عاطفی او به محیط ناشی می‌شود که کودکان خجالتی، در یافتن دوستان جدید و شجاعت ابراز خود در تعاملات اجتماعی مشکل دارند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره.]</ref>  
 
با توجه به‌تغییرات جسمی و روانی نوجوانان و جوانان که به اهمیت مهارت‌های اجتماعی پی می‌برند،  خجالت در سنین نوجوانی و جوانی، سبب اضطراب، مانع برقراری روابط اجتماعی یا شرکت آن‌ها در فعالیت‌های گروهی و نیز شکل‌گیری احساس خود کم بینی می‌شود.<ref>[https://www.bishtarazyek.com/what-is-shyness/#elementor-toc__heading-anchor-31 مهر آوران، آرمان، «خجالت چیست؟ معرفی 15 روش کنار گذاشتن خجولی»، و‌ب‌سایت بیشتر ازیک‌نفر، تاریخ درج مطلب: 10 شهریور 1401ش.]</ref> 
 
والدین نقش مهم در چگونگی ایجاد وجدان و [[اخلاق]] در کودکان و [[تربیت]] و [[نظم‌پذیری اجتماعی]] و شکل‌گیری خجالت در آنان دارند. بدین‌جهت، کودکان خجالتی که با مقایسه و تحقیر از سوی والدین رو به‌رو بوده اند، از سرزنش خود به خاطر زیر پاگذاشتن [[قوانین اجتماعی]] ناراحت می‌شوند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛] [https://www.isna.ir/news/1404082414626/%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86 «ایزدپناه، «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتی‌شدن کودکان»، وب‌سایت خبر گزاری دانشجویان ایران (ایسنا).]</ref>


== تأثیر خجالت در سبک زندگی انسانی ==
== تأثیر خجالت در سبک زندگی انسانی ==

نسخهٔ ۲۲ اسفند ۱۴۰۴، ساعت ۱۳:۵۲

خجالت؛ احساس شرمساری از رفتارهای نا به‌هنجار در سبک زندگی اجتماعی.

خجالت که در فارسی به‌معنای شرمندگی به‌کار می‌رود، احساس ناخوشایند و خود آگاهانه در سبک زندگی است. این‌احساس اجتماعی با کمال‌گرایی و درک مفهوم کرامت و آبرو همراه است و از رعایت‌نکردن قواعد در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد توانایی‌های شخصی خود ارتباط دارد. به‌خلاف خجالت ناپسند که حالت انفعال روانی، غیر عاقلانه، بی‌مورد و بی‌اساس بوده و آثار نا پسند همچون محرومیت از فرصت‌ها و کمالات را برای فرد خجالتی در پی می‌آورد و به‌عنوان یک‌اختلال روان شناختی نیاز به درمان دارد؛ اما خجالت پسندیده می‌تواند در تنظیم روابط، حفظ هنجارهای اجتماعی، عمل به و ظیفۀ الهی و جلوگیری از رفتارهای ناشایست در سبک زندگی اثرگذار باشد.

مفهوم‌شناسی

لغوی

واژۀ «خجالت» بدین‌صورت در عربی به‌کار نرفته و کاربرد آن در زبان فارسی نیز یک‌خطای عامه شمرده‌شده است. در زبان عربی به‌جای خجالت، «خَجَل» به‌فتح خا و جیم به‌کار می‌رود.[۱] کلمۀ خَجَل، به‌ سستی و ذلت از سر حیا،[۲] تنبلی، تکبر، بی‌تابی و حیرت معنا شده[۳] و همچون خجالت به‌معنای شرم، شرمساری، شرمندگی، شرمگین‌شدن، سر افکندگی، رسوایی، کمرویی، سرخ شدن چهره و از قیل و قال‌افتادن و سست‌شدن است. کلمات هم‌خانواده با آن از قبیل خجلت، خجول، خجلان، خجل به‌کسر جیم، خجالت دادن، خجالت‌زدگی، خجالتی یا خجالت آور نیز به همین‌مفهوم به‌کار می‌روند.[۴]

اصطلاحی

به‌لحاظ روان‌شناختی

خجالت، به‌عنوان یک پدیدۀ روان‌شناختی، احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از تعاملات اجتماعی‌ است که از توجه دیگران به عملکرد، ظاهر یا نقاط ضعف فرد نشأت می‌گیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد توانایی های شخصی خود ارتباط دارد.[۵]

به‌لحاظ جامعه‌شناختی

خجالت به‌عنوان احساس اجتماعی، پاسخی به محرک‌های محیطی در موقعیت‌هایی از سبک زندگی است و زمانی بروز می‌کند که فرد احساس کند در اثر نقض هنجار اجتماعی یا یک‌توقع برداشت شده از او، نوعی فرافکنی ناسازگار از وی در اجتماع شکل گرفته[۶] یا تصور کند که ناظران واقعی یاخیالی او را منفی، ارزیابی کرده‌اند و تصویر بدی از وی در جمع نشان‌داده شده است.[۷]

خجول بودن، ویژگی شخصیتی مرتبط با احساس خجالت و اضطراب در مواجهه با موقعیت‌ها یا افراد جدید است که به‌دو صورت موقت و مزمن بروز می‌کند. هرگاه بروز این ویژگی، به‌صورت ثابت و مزمن باشد، به‌عنوان یک‌ اختلال اجتماعی شناخته می‌شود.[۸]

خجالت و مفاهیم مشابه

خجالت، حیا، شرم و کمرویی به‌رغم آنکه در سبک زندگی اجتماعی، هم‌معنا بوده و به‌مفهوم یکسان به‌کار می‌روند؛[۹] اما باهم تفاوت دارند:

خجالت و حیا

  1. از جهت منشأ: ریشۀ خجالت، امور نفسانی و قضاوت دیگران و ریشۀ حیا، امور ایمانی و ملاحظات اخلاقی در سبک زندگی است.[۱۰]
  2. قلمرو: خجالت، شامل امور مذموم و غیر مذموم می‌شود؛ اما حیا تنها به رفتار مذموم و ناشایست اختصاص دارد.[۱۱]
  3. زمان بروز: خجالت، شرمندگی پس‌از ارتکاب عمل است؛[۱۲] اما حیا هم شرم پیش‌از عمل و هم شرم پس‌از عمل را شامل می‌شود.[۱۳]
  4. اثر ظاهری: خجالت، آثار ظاهری دارد؛ اما حیای قبل از عمل، حالتی مربوط به‌روح انسان است.[۱۴]
  5. ارزش: خجالت، حالتی منفعل و منفی ناشی از ضعف نفس است؛ اما حیا حالتی فعال و مثبت و نشانۀ کرامت، شرافت و تسلط انسان بر قوای خود است.[۱۵]
  6. کیفیت: خجالت، غیر اردای؛ اما حیا اختیاری است.[۱۶]

خجالت و شرم

  1. شدت: شرم، احساس عمیق درونی؛ اما خجالت و‌ خجل، احساس گذرا و ناگهانی است.[۱۷]
  2. محیط: احساس شرم در تنهایی؛ اما احساس خجالت در یک‌موقعیت اجتماعی پیدا می‌شود.[۱۸]
  3. عامل: احساس شرم معمولا در اثر رعایت نکردن هنجارهای اخلاقی؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی بروز می‌کند.[۱۹]
  4. گستردگی: شرم دو وجه مثبت و منفی دارد؛[۲۰] اما خجالت تنها وجه منفی شرم را شامل می‌شود.[۲۱]
  5. زمان: شرم هم قبل و هم بعد از یک‌عمل شرم‌آور؛ اما خجالت تنها بعد از عمل ناشایست پدید می‌آید.[۲۲]
  6. ناظر: عامل بروز شرم، می‌تواند بیرونی یا درونی باشد؛ اما عامل خجالت، تنها بیرونی است.[۲۳]

خجالت و کمرویی

  1. ریشه: خجالت، ممکن است اکتسابی باشد؛ اماکمرویی یک‌خصلت ذاتی است.[۲۴]
  2. اثر: خجالت، مانع حضور و نیز موفقیت اجتماعی او می‌شود؛ اما كمرویی، مانع کسب موفقیت نیست.[۲۵]
  3. حالات فردی: افراد خجالتی، اعتماد به‌نفس پایین دارند، در حالی‌که افراد کمرو، دارای اعتماد به‌نفس بالا و قابل اعتماد تر، متفكر تر و قادر به تحلیل امور مختلف هستند.[۲۶]

نشانه‌های خجالت

خجالت به‌عنوان یک‌احساس اجتماعی در سبک زندگی،[۲۷] که ناراحتی و پشیمانی را به‌‌همراه دارد، با بروز نشانه‌هایی در انسان آشکار می‌شود:[۲۸]

  1. هیجانی؛ با واکنش های جسمی همچون سرخ شدن چهره، تعریق، لرزش، تنش عضلانی، تپش قلب و تنفس سریع.[۲۹]
  2. شناختی- روانی؛ با مقایسه بین خود و دیگران، ابراز نگرانی بیش‌ از حد، تمرکز بر نقاط ضعف خود و اظهار باور های منفی در مورد خود.[۳۰]
  3. رفتاری؛ با گوشه‌گیری و تمایل به کناره‌گیری از تعاملات اجتماعی، مشکل در ابراز نظر و بیان عقاید خود در جمع یا صحبت با صدای آهسته.[۳۱]

عوامل خجالت

  1. ژنتیکی، زیستی و ارثی.[۳۲]
  2. فیزیولوژیکی و هورمونی.[۳۳]
  3. محیطی؛ همچون مقایسۀ اجتماعی، سرکوب روحی، ترس از شکست و انتظارات بالای اطرافیان یا رفتارها و القاهای خجالت‌آموز از سوی آنان.[۳۴]
  4. روان‌شناختی؛ هشیاری نسبت به‌خود، باورها و رفتارهای نا خودآگاه، اعتماد به‌نفس پایین، خود مشغولی منفی و ترس از اشتباه‌کردن یا از توجه و نقد و طرد دیگران.[۳۵]
  5. اجتماعی و فرهنگی؛ مانند نحوۀتربیت و سبک زندگی.[۳۶]
  6. زمینه‌ای و شناختی؛ تجربیات ناخوشایند در گذشته.[۳۷]

خجالت در سنین مختلف

خجالت در سبک زندگی افراد بالغ، با کمال‌گرایی[۳۸] و درک مفهوم کرامت و آبرو همراه است[۳۹] و از رعایت‌نکردن قواعد[۴۰] در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد؛[۴۱] اما خجالت در افراد نابالغ، از سبک واکنش عاطفی او به محیط ناشی می‌شود که کودکان خجالتی، در یافتن دوستان جدید و شجاعت ابراز خود در تعاملات اجتماعی مشکل دارند.[۴۲]

با توجه به‌تغییرات جسمی و روانی نوجوانان و جوانان که به اهمیت مهارت‌های اجتماعی پی می‌برند، خجالت در سنین نوجوانی و جوانی، سبب اضطراب، مانع برقراری روابط اجتماعی یا شرکت آن‌ها در فعالیت‌های گروهی و نیز شکل‌گیری احساس خود کم بینی می‌شود.[۴۳]

والدین نقش مهم در چگونگی ایجاد وجدان و اخلاق در کودکان و تربیت و نظم‌پذیری اجتماعی و شکل‌گیری خجالت در آنان دارند. بدین‌جهت، کودکان خجالتی که با مقایسه و تحقیر از سوی والدین رو به‌رو بوده اند، از سرزنش خود به خاطر زیر پاگذاشتن قوانین اجتماعی ناراحت می‌شوند.[۴۴]

تأثیر خجالت در سبک زندگی انسانی

خجالت، یک پدیدۀ فرهنگی است که در جوامع مختلف، معانی و اشکال متفاوتی دارد. در برخی فرهنگ‌ها، خجالت به عنوان یک فضیلت و نشان‌دهندۀ احترام و تواضع تلقی می‌شود. در حالی که در فرهنگ‌های دیگر، ممکن است به‌عنوان یک مانع برای پیشرفت و موفقیت در نظر گرفته شود.

پسندیدگی و ناپسندیدگی خجالت به‌عنوان یک‌احساس پیچیده و چند وجهی، به خصوصیت‌ها و آثار نیک یا بد آن در سبک‌زندگی اجتماعی بستگی دارد؛ بدین‌جهت، خجالت به دو گونۀ پسندیده و نکوهیده تقسیم می‌شود.[۴۵]

خجالت پسندیده

خجالت فرد از رفتار ناشایست اخلاقی در سبک زندگی اجتماعی است.[۴۶]

ریشۀ خجالت پسندیده

مقایسۀ خود به‌عنوان یک‌فرد صاحب کرامت و آبرو با دیگران در موقعیت‌های اجتماعی، روابط فردی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت های خاص است که بداند دیگران به نقص او پی برده اند.[۴۷]

موارد خجالت پسندیده
  1. خجالت کشیدن از مردم پس‌از ارتکاب رفتارهای ناشایست.
  2. خجالت کشیدن به‌مفهوم شرم‌کردن از خدا و فرشتگان به‌دلیل انجام عملی خلاف فرمان الهی در خلوت.[۴۸]
آثار خجالت پسندیده
  1. انفعال شدید در درون انسان که موجب پشیمانی و استغفار وی از رفتار ناشایست او می‌شود.[۴۹]
  2. تنظیم‌کنندۀ رفتار اجتماعی[۵۰] و نظم‌دهنده به اجتماع است که موجب پذیرش عمومی فرد در جامعه شده[۵۱] و از ارتکاب رفتارهای دل‌بخواهانه و خجالت آور وی در سبک زندگی اجتماعی جلوگیری می‌کند[۵۲]

خجالت ناپسند

حالت انفعال روانی، غیر عاقلانه، بی‌مورد و بی‌اساس است که تحت تأثیر عوامل بیرونی در تعاملات اجتماعی پیش می‌آید[۵۳] که شکل افراطی آن به اختلال روان شناختی اضطراب اجتماعی منجر می‌شود.[۵۴]

ریشۀ خجالت ناپسند
  1. فرض‌کردن ضعف و نقص غیر واقعی برای خود
  2. خود کم‌بینی و پایین بودن اعتماد به‌نفس.[۵۵]
موارد خجالت ناپسند

خجالت از انجام عمل نیک یا رفتارهای غیر مذموم همانند خجالت‌کشیدن از کسب علم، پوشیدن حجاب یا بیان یک‌سخن منطقی در یک‌جمع.[۵۶]

آثار خجالت ناپسند
  1. ترس از رویارویی با ضعف‌ها و شرم‌ کردن از انجام کارهای نیک.[۵۷]
  2. بازماندن انسان از تلاش برای بهبود عیب‌ها و کاستی‌ها و درنتیجه، مبتلا شدن او به عیب‌های بالاتر.[۵۸]
  3. انزوا، تنهایی و گوشه‌گیری و بازماندن فرد از رابطه و مشارکت فعال اجتماعی و دستیابی به اهداف.[۵۹]
  4. محرومیت از فرصت‌ها و کمالات و آسیب به رشد و تکامل انسان.[۶۰]
  5. مشکلات روانی همچون احساس تنهایی، اضطراب و افسردگی[۶۱]

بدترین نوع خجالت

بدترین خجالت از منظر آموزه‌های دینی، خجالت‌داشتن از عمل به و ظیفۀ الهی است که عامل آن، تربیت غلط خانوادگی و شرایط اجتماعی است. چنین خجالتی سبب می‌شود تا انسان در سبک زندگی اجتماعی، کار خیر و و ظیفۀ واجب خود را که نفع دنیوی و اخروی دارد ترک کند.[۶۲]

راهکارهای رفع خجالت ناپسند

به‌خلاف خجالت پسندیده که برای مهندسی نظم[۶۳] و رعایت هنجارهای اجتماعی مفید است؛[۶۴] اما خجالت ناپسند به‌عنوان یک‌احساس ناخوشایند در موقعیتی از تعاملات اجتماعی [۶۵] و حالت انفعال و اختلال روانی غیر عاقلانه، [۶۶] به‌دلیل عوارض آن برای سبک زندگی اجتماعی افراد، نیاز به درمان شناختی- رفتاری دارد.[۶۷]

راهکارهای زیر برای درمان خجالت مطرح شده اند:

  1. خود آگاهی و شناخت، از طریق شناسایی موقعیت‌های خجالت‌آور، باورهای منفی و نقاط قوت و ضعف فرد خجالتی.
  2. تغییر رفتار، از طریق مواجهه و غلبه بر موقعیت‌های خجالت‌آور، تمرین مهارت‌های اجتماعی، تقویت زبان بدن و نقش آفرینی فرد در سبک زندگی اجتماعی.
  3. مراقبت از خود، از طریق تغذیه، فعالیت بدنی، تمرین تکنیک‌های روان‌شناختی یا گرفتن کمک از دیگران با استفاده از مشاوره و تجربیات افراد مشابه.[۶۸]

برای کودکان نیز به‌تناسب ظرفیت آنان، از سوی روان درمانگران، راهکارهای درمانی خاص، نظیر دنبال‌کردن علایق، آموزش و تمرین مهارت‌های ارتباطی و استفاده از تشویق برای جرئت دادن به ابراز وجود آنان پیشنهاد شده است.[۶۹]

درمان خجالت‌ از عمل به‌وظیفۀ الهی اعم از خجالت از انجام واجبات یا خجالت از ترک محرمات در سبک زندگی انسان نیز از طریق توجه به خواست و نظر خداوند ممکن می‌شود که پایۀ آن معرفت به مقام وی است تا معیار ترک و انجام کارها و حتّی ملاک خجالت انسان نیز خواست و نظر خداوند باشد.[۷۰]

خجالت در اشعار فارسی

در اشعار فارسی نیز خجالت به‌مفهوم ابراز شرمساری و شرمندگی از کاستی‌ها در سبک زندگی بازتاب یافته است:

حافظ

قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند

بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم.[۷۱]

سعدی

گر به قیامت رویم، بی خر و بار عمل

به که خجالت بریم، چون بگشایند بار.[۷۲][دیدگاه ۱]

پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، ج6، 1377ش، ص9537.
  2. ↑ ابن منظور، لسان‌العرب، ج4، 1408ق، ص30.
  3. ↑ العسکری، معجم‌الفروق اللغویه، 1412ق، ص212-213.
  4. ↑ دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، ج6، 1377ش، ص9537- 9544؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1381ش، ص401؛ سیّاح، فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمه المنجد لوییس معلوف)، 1378ش، ص447. کلمۀ «خجل» وب‌سایت المعانی.
  5. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت رازچهار فصل.
  6. ↑ محمدی ودیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرف کننده»، ش4، 1400ش، ص914؛ «شرم چیست و چه فرقی با احساس گناه دارد؟»، و‌ب‌سایت پایگاه خبری علمی و تخصصی روان‌شناسی و بهداشت روان، تاریخ درج مطلب:29 بهمن 1401ش.
  7. ↑ محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرف‌کننده»، ش4، 1400ش، ص913-914؛ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.
  8. ↑ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  9. ↑ دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، ج9، 1377ش، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ص617.
  10. ↑ بانکی‌پورفرد، حیا، 1389ش، ص15؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر؛ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص74.
  11. ↑ «حیا و خجالت دردین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر؛ «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.
  12. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.
  13. ↑ العسکری، معجم‌الفروق اللغویه، قم، 1412ق، ص213؛ حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، بهار 1400ش، ص127.
  14. ↑ بانکی‌پور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15؛ حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، ش3، بهار 1400ش، ص127.
  15. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی؛ «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.
  16. ↑ بانکی‌پور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15.
  17. ↑ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت‌است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.
  18. ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.
  19. ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی؛ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.
  20. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، ش3، 1400ش، ص129
  21. ↑ نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.
  22. ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، ش10، 1387ش، ص61.
  23. ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، ش10، 1387ش، ص61.
  24. ↑ نظری،«حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.
  25. ↑ نظری،«حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.
  26. ↑ نظری،«حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.
  27. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.
  28. ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی؛ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره.
  29. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  30. ↑ مددی،«خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  31. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  32. ↑ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، ش10، بهار 1401ش، ص495.
  33. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.
  34. ↑ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، ش10، بهار 1401ش، ص495؛ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  35. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل؛ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  36. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.
  37. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.
  38. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  39. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی.
  40. ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.
  41. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  42. ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره.
  43. ↑ مهر آوران، آرمان، «خجالت چیست؟ معرفی 15 روش کنار گذاشتن خجولی»، و‌ب‌سایت بیشتر ازیک‌نفر، تاریخ درج مطلب: 10 شهریور 1401ش.
  44. ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛ «ایزدپناه، «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتی‌شدن کودکان»، وب‌سایت خبر گزاری دانشجویان ایران (ایسنا).
  45. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص9 - 10.
  46. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10.
  47. ↑ خلیلی، «عامل خجالت کشیدن و کمرویی در چیست؟» وب‌سایت اطلاع ‌رسانی حجت الاسلام مجید خلیلی؛ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر؛ «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی.
  48. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10؛ «بحثى پیرامون حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی.
  49. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10.
  50. ↑ محمدی ودیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرف کننده»، ش4، 1400ش، ص914.
  51. ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی.
  52. ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی.
  53. ↑ «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛ «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز.
  54. ↑ کاظمی سیرکانه و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، ش12، 1396ش، ص 1370.
  55. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی.
  56. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.
  57. ↑ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.
  58. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی؛ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، ش10، بهار 1401ش، ص493.
  59. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی؛ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دوره ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، ش10، بهار 1401ش، ص493.
  60. ↑ «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز.
  61. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  62. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10.
  63. ↑ محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرف کننده»، ش4، 1400ش، ص914.
  64. ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی.
  65. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.
  66. ↑ «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.
  67. ↑ «درمان خجالتی بودن»، وب‌سایت سرویس کیهان.
  68. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  69. ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10.
  70. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10.
  71. ↑ حافظ، غزل شماره 373، و‌بسایت گنجور.
  72. ↑ سعدی، غزل شماره 33، وب‌سایت گنجور.

دیدگاه‌های ارزیابان

  1. ↑ مقاله به یک بازنگری جدی نیاز دارد. سعی شود که مباحث مفهومی یکجا جمع شود و مقاله از حد بحث مفهومی و کتابی فراتر برود. به نظر می رسد که خجالت هم در روان شناسی و هم در جامعه شناسی و مخصوصا روان شناسی اجتماعی قابل طرح باشد. اگر نظریات علمی در این زمینه وجود دارد حتما آورده شود. همچنین مقاله در بستر فرهنگی و اجتماعی فرهنگ اسلامی ایرانی بررسی شود و صرفا در حد طرح مباحث نظری نماند.

منابع

  • ابن منظور، لسان‌العرب، ج4، لبنان، بیروت، داراحیاء‌التراث‌العربی و مؤسسة‌ التاریخ‌العربی، 1408ق.
  • «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، (به نقل ازفصلنامۀ معرفت، ش54، 1381ش) تاریخ بازدید: 5 اسفند 1404ش.
  • العسکری، حسن‌ابن عبدالله، معجم‌الفروق اللغویه، قم، انتشارات مؤسسة النشرالإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، 1412ق.
  • «ایزدپناه، شبنم، «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتی‌شدن کودکان»، وب‌سایت خبر گزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1404ش.
  • بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
  • «بحثى پیرامون حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی. تاریخ بازدید: 5 اسفند 1404ش.
  • بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت‌است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: 21 اردیبهشت 1396ش.
  • پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
  • «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش.
  • حاجی ده آبادی، محمدعلی، کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامۀ پژوهش‌های اخلاقی، ش3، سال یازدهم، بهار 1400ش.
  • حافظ، «غزل شماره 373»، و‌بسایت گنجور، تاریخ بازدید: 6 اسفند 1404ش
  • «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: 20 آذر1390ش.
  • «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز، تاریخ بازدید: 5 اسفند 1404ش.
  • «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.
  • «درمان خجالتی بودن»، وب‌سایت سرویس کیهان، تاریخ درج مطلب: 5 دی 1403ش.
  • خلیلی، مجید، «عامل خجالت کشیدن و کمرویی در چیست؟» وب‌سایت اطلاع ‌رسانی حجت الاسلام مجید خلیلی، تاریخ درج مطلب: 3 مهر 1400ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامۀ دهخدا، ج6 و ج 9 تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم ازدورۀ جدید، 1377ش.
  • رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، فصلنامۀ رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش10، بهار 1401ش.
  • سعدی، «غزل شماره 33»، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 6 اسفند 1404ش.
  • سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمه المنجد لوییس معلوف)، تهران، انتشارات اسلام، 1378ش.
  • غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم، ش10، 1387ش.
  • کاظمی سیرکانه، آرزو و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، روان‌شناسی معاصر (ویژه نامۀ مجموعه مقالات کنگرۀ انجمن روان‌شناسی ایران)، ش12، 1396ش.
  • کلمۀ «خجل» وب‌سایت المعانی، تاریخ بازدید: 26 بهمن 1404ش.
  • محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرف‌کننده»، فصلنامۀ مدیریت‌بازرگانی، دوره 13، ش4، 1400ش.
  • مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش.
  • مصباح یزدی، محمد تقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامۀ معرفت، سال بیست و هفتم، ش11، بهمن 1397ش.
  • مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، 1401ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، تهران، انتشارات معین، 1381ش.
  • «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.
  • مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: 6 اسفند 1404ش.
  • نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: 4 دی ماه 1402ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=خجالت&oldid=24794»