تجزیه ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

تجزیۀ ایران به‌عنوان پروژه‌ای استعماری، همواره یکی از راهبردهای قدرت‌های خارجی برای تضعیف اقتدار سیاسی و فروپاشی یکپارچگی سرزمینی این کشور بوده است. از [[دوره قاجار|دورۀ قاجار]] و تحمیل قراردادهای نابرابر تا [[دوره پهلوی|دورۀ پهلوی]] و جدایی بخش‌هایی از خاک ایران و سپس طرح‌های آشکار و پنهان پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، مسئلۀ تجزیه همواره در پیوند با ضعف حکومت مرکزی، مداخلات بیگانگان و سوءاستفاده از تنوع قومی و جغرافیایی ایران دنبال شده است. روند تجزیه سرزمین ایران، بررسی موانع اجتماعی و فرهنگی در برابر آن و تحلیل عوامل و اقدامات تجزیه‌طلبانه به‌ویژه در دوران معاصر، نشان می‌دهد که این پروژه با وجود تداوم و بازتولید در قالب‌های جدید، به‌واسطۀ انسجام ملی و مقاومت ملت ایران ناکام مانده است.

ایران بزرگ در طول تاریخ، چنان گسترده بود که قلمرو کنونی ایران تنها بخشی از آن به شمار می‌رود. ایران‌زمین در دوره‌های مختلف، به‌ویژه در چند قرن اخیر، بر اثر جنگ‌ها، معاهدات و مداخلات قدرت‌های خارجی دچار تغییرات مرزی بسیار شده است. در دورۀ قاجار، بخش‌های گسترده‌ای شامل ۳٫۵ میلیون کیلومتر مربع از قلمرو ایران در [[قفقاز]]، فرارود (ماوراءالنهر)، [[افغانستان]] و بخش‌هایی از [[بلوچستان]] از دست رفت.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/70792/%D8%B3%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک.]</ref> عوامل داخلی و خارجی مختلفی موجب جدا شدن بخش‌هایی از خاک ایران شد، ازجمله ضعف دولت مرکزی، اهمیت بیشتر قوم و قبیله و فشارهای خارجی.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160917152706-9514-97.pdf نوری، «تبیین تاریخی اجتماعی تجزیه سرزمینی ایران در عصر قاجار»، 1395ش، ص266-282]</ref>

در اوایل قرن بیستم میلادی، رقابت قدرت‌های استعماری در ایران افزایش یافت و در نهایت با قرارداد ۱۹۰۷م معروف به [[قرارداد سن پترزبورگ]] میان بریتانیا و روسیۀ تزاری، ایران عملاً به مناطق نفوذ این دو قدرت تقسیم شد؛ اقدامی که استقلال سیاسی کشور را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/70792/%D8%B3%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک.]</ref> در دورۀ پهلوی نیز تغییراتی در مرزهای ایران رخ داد و برخی مناطق از کشور جدا شدند؛ از جمله جدایی [[بحرین]]، واگذاری کوه آرارات کوچک به [[ترکیه]] و جدا شدن دهکدۀ فیروزه از قلمرو ایران.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/113012/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DA%98%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87 نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.]</ref> پس از پایان [[جنگ جهانی دوم]]، برخی طرح‌های خارجی برای تجزیۀ ایران مطرح شد. از جمله جیمز برنز، وزیر خارجۀ وقت [[ایالات متحده آمریکا]]، طرحی برای تقسیم ایران به هفت کشور بر اساس قومیت‌ها ارائه داد که با آغاز [[جنگ سرد]] و تغییر شرایط سیاسی بین‌المللی به اجرا درنیامد.<ref>[https://www.jahannews.com/news/814299/%D9%86%D9%82%D8%B4%D9%87-%DB%B7-%D8%AA%DA%A9%D9%87-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%DB%8C «نقشه ۷ تکه «تجزیه ایران» کار کی بود؟!»، وب‌سایت جهان نیوز.]</ref>

| تعیین مرزهای غربی؛ واگذاری قطعی حاکمیت [[بغداد]] و [[بصره]] به [[امپراتوری عثمانی]].

| '''[[ارزروم (معاهده)|ارزروم]] اول'''

| واگذاری خانات [[ایروان]] و [[نخجوان]] به [[روسیه]] و تعیین [[رود ارس]] به‌عنوان مرز دائمی در شمال غرب.

| چشم‌پوشی ایران از [[سلیمانیه]] و بخش غربی زهاب؛ رسمیت حق کشتیرانی ایران در [[اروندرود]].

| جدایی [[هرات]] و بخش‌هایی از افغانستان کنونی از حاکمیت ایران در پی لشکرکشی [[بریتانیا]] به جنوب ایران.

| جدایی [[ترکمنستان]] و بخش‌های پهناوری از ماوراءالنهر (فرارود) از فلات ایران.

| هرات، افغانستان و بخش‌هایی از [[مکران]] و بلوچستان

 

* ضعف حکومت مرکزی همواره عامل اصلی در عملی‌شدن نقشه‌های تجزیه‌طلبانۀ قدرت‌های جهانی بوده است؛ هرگاه حکومت مرکزی دچار سستی شده، بخشی از خاک ایران از آن جدا شده است.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/113012/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DA%98%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87 نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.]</ref>  

* ایجاد احساس تبعیض قومیتی از طریق عملیات روانی و رسانه‌ای، از دیگر عوامل زمینه‌ساز تجزیه به‌ شمار می‌رود.<ref>[https://ensafnews.com/581877/%d8%a8%d8%a7%d8%b2%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%a2%d8%aa%d8%b4-%d8%aa%d8%ac%d8%b2%db%8c%d9%87%d8%9b-%d8%aa%d9%81%d9%86%d9%86-%d9%86%db%8c%d8%b3%d8%aa-%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%af-%d8%b1%d9%86%d8%ac%d8%a8/ رنجبر درخشیلر، «بازی با آتش تجزیه؛ تفنن نیست! »، پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز.]</ref>  

* تحریم‌های اقتصادی و فشارهای معیشتی نیز به‌عنوان ابزاری برای ایجاد شکاف میان ملت و حاکمیت و فرسوده‌کردن انسجام داخلی مورد استفاده قرار می‌گیرند.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/113012/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DA%98%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87 نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.]</ref>

برخی پژوهشگران همچنین به نقش پیوندهای دینی و فرهنگی مشترک، به‌ویژه جایگاه تشیع و محبت به [[اهل‌بیت]] در میان بخش بزرگی از جامعهٔ ایران، در تقویت نوعی همبستگی فرامحلی اشاره کرده‌اند.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/74824/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%DB%B2-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%AA%D9%88%D8%B7%D8%A6%D9%87-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ ولایتی، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان.]</ref> در کنار این عوامل، حضور نهادهای دینی و نقش‌آفرینی علمای مذهبی در مقاطع مختلف تاریخی و اقتدار حکومت مرکزی در حفظ یکپارچگی سرزمینی، از دیگر عوامل بازدارندهٔ تجزیه‌طلبی در ایران دانسته شده است.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/74824/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%DB%B2-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%AA%D9%88%D8%B7%D8%A6%D9%87-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ ولایتی، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان.]</ref>

پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]]، موضوع تجزیه‌طلبی به‌عنوان یکی از محورهای فشار و بی‌ثبات‌سازی کشور از سوی بازیگران خارجی و گروه‌های داخلی مطرح شد. در این دوره، در برخی مناطق مرزی از جمله [[سیستان و بلوچستان]]، [[کردستان]]، [[خوزستان]] و [[آذربایجان]] گروه‌ها و جریان‌هایی با گرایش‌های قومی، ایدئولوژیک یا مسلحانه فعال شدند که بعضاً از حمایت یا بهره‌برداری قدرت‌های خارجی برخوردار بودند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6463/9849/119549/%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87_%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87_%D8%B7%D9%84%D8%A8%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 صلاح، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>

پس از انقلاب ۱۳۵۷ش، در خوزستان گروهی با عنوان [[سازمان خلق عرب]] به رهبری [[محمد طاهر شبیر خاقانی]] و [[شیخ عیسی شبیر خاقانی]] شکل گرفت که با طرح مطالباتی مانند خودمختاری، رسمیت [[زبان عربی]] و تشکیل نهادهای محلی فعالیت می‌کرد. این جریان در سال ۱۳۵۸ش با برگزاری تجمعات، تصرف برخی مراکز دولتی و درگیری‌های مسلحانه در شهرهایی مانند [[خرمشهر]] به یکی از کانون‌های ناآرامی در منطقه تبدیل شد. هم‌زمان گزارش‌هایی از حمایت و دخالت خارجی، به‌ویژه از سوی [[رژیم بعث عراق]]، در تجهیز و تحریک این گروه منتشر شد. با گسترش درگیری‌ها و ورود [[ارتش جمهوری اسلامی ایران]] و [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] برای برقراری نظم، مراکز وابسته به این سازمان تصرف و شماری از اعضای آن بازداشت شدند. پس از بازداشت افراد مسلح و انتقال شیخ شبیر خاقانی از خوزستان، ناآرامی‌های مرتبط با این جریان به‌تدریج فروکش کرد.<ref>[https://psri.ir/?id=j3dxobhh «تجزیه طلبی زیر عبای استعمار»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref>

[[حزب دموکرات کردستان ایران]] در [[۲۵ مرداد]] ۱۳۲۴ش در شهر [[مهاباد]] تأسیس شد که به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین گروه‌های فعال کردی شناخته شده است. در اساسنامۀ این حزب بر تشکیل جمهوری فدرال در ایران، حفظ خودمختاری ویژۀ کردستان، [[سکولاریسم]] و رسمی‌بودن [[زبان کردی]] تأکید شده و اهداف آن از طرح خودمختاری کردستان به‌سمت [[فدرالیسم]] در ایران توصیف شده است. از رهبران شاخص این حزب به [[قاضی محمد]]، [[عبدالرحمن قاسملو]]، [[صادق شرفکندی]]، [[مصطفی هجری]] و [[عبدالله حسن‌زاده]] اشاره شده است. همچنین حمایت‌های خارجی از سوی [[عراق]]، [[شوروی]]، [[ناتو]]، [[اسرائیل]]، [[فرانسه]] و [[ترکیه]] صورت گرفته و رخدادهایی مانند بمباران زندان دوله‌تو در [[۱۷ اردیبهشت]] ۱۳۶۰ش و ترور صادق شرفکندی در سال ۱۳۷۱ش رخ داده است. از انشعابات این حزب نیز می‌توان به جناح عبدالله حسن‌زاده که پس از کشته‌شدن شرفکندی از بدنه اصلی جدا شد و جناح مصطفی هجری که مرکز آن در [[اربیل]] عراق قرار دارد اشاره کرد؛ همچنین گروهی با عنوان [[حزب پاک]] (PAK) نیز یکی از گروه‌های مرتبط و کوچک در این زمینه است.<ref>[https://psri.ir/?id=60nqb3q39j حیدری، «انقلاب اسلامی و گروه‌های تجزیه طلب در ایران؛ «حزب دمکرات کردستان»»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref>

[[کومله]] به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گروه‌های سیاسی کردی معرفی شده که در سال ۱۳۵۷ش از ادغام سه مجموعه شامل گروه انقلابی زحمتکشان، شیرین بهاره و اتحادیه کشاورزان شکل گرفت. این حزب دارای گرایش مارکسیستی، کمونیستی و چپ‌گرا معرفی شده و اهداف آن جدایی کردستان، تشکیل کردستان بزرگ، انقلاب اجتماعی و استقرار سوسیالیسم عنوان شده است. از [[سلیمان معینی]]، [[عزالدین حسینی]]، [[عبدالله مهتدی]]، [[ابراهیم علیزاده]] و [[عمر ایلخانی‌زاده]] به‌عنوان چهره‌های شاخص این جریان نام برده شده است. همچنین درگیری‌ها و فعالیت‌های این گروه از جمله حوادث مرتبط با [[زندان دوله‌تو]]، کشتار اسرا و جنگ داخلی با حزب دموکرات است که در فاصله سال‌های ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۷ش رخ داده است. کومله زحمتکشان کردستان به رهبری عمر ایلخانی‌زاده و کومله سازمان انقلابی زحمتکشان به رهبری عبدالله مهتدی به‌عنوان شاخه‌های منشعب از کومله یاد می‌شود.<ref>[https://psri.ir/?id=60nqb3q39j حیدری، «انقلاب اسلامی و گروه‌های تجزیه طلب در ایران؛ «حزب دمکرات کردستان»»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref>

این تحرکات در فضایی شکل گرفت که حکومت مرکزی در حال تثبیت ساختارهای جدید سیاسی و امنیتی بود. درگیری‌های مسلحانه، تصرف پادگان‌ها، طرح مطالبات خودمختاری یا جدایی و شکل‌گیری گروه‌های سازمان‌یافته، از جلوه‌های این دوره به‌شمار می‌آید. با این حال، این جریان‌ها در نهایت با استقرار حاکمیت مرکزی، مداخله نهادهای امنیتی و نظامی و نیز عدم همراهی گسترده بدنۀ اجتماعی [[اقوام ایرانی]]، به اهداف تجزیه‌طلبانۀ خود دست نیافتند و تمامیت ارضی ایران حفظ شد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6463/9849/119549/%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87_%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87_%D8%B7%D9%84%D8%A8%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 صلاح، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.] </ref> تهاجم صدام به ایران نیز ادامۀ همین پروژۀ بزرگ بود که با هدف جداسازی خوزستان و فروپاشی نظام صورت گرفت؛ اما با مقاومت همه‌جانبۀ ایرانیان ناکام ماند.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/113012/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DA%98%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87 نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.]</ref>

مجموعه‌ای از تشکل‌های سیاسی، نهادهای رسانه‌ای و جریان‌های فکری عمدتاً با گرایش‌های [[پان‌ترکیسم|پان‌ترکیستی]] با هدف جدایی آذربایجان از ایران و طرح ایده «آذربایجان جنوبی» شکل گرفته‌اند. این گروه‌ها با بهره‌گیری از شبکه‌سازی‌های فراملی و ابزارهای تبلیغاتی، در تلاش برای سازمان‌دهی و پیشبرد گفتمان قوم‌گرایانه و تجزیه‌طلبانه خود هستند.

[[جبهه متحد بلوچستان ایران]] یک تشکل سیاسی مستقر در خارج از کشور است که در سال ۲۰۰۳م توسط [[عبدالستار دوشوکی]]، پژوهشگر و فعال سیاسی  از [[قوم بلوچ]]، تأسیس شد. دوشوکی همچنین ریاست [[مرکز مطالعات بلوچستان]] در [[لندن]] را بر عهده دارد. این جبهه در رسانه‌های فارسی‌زبان و عربی خارج از ایران از جمله [[بی‌بی‌سی فارسی]]، [[صدای آمریکا]]، [[رادیو فردا]] و [[العربیه (رسانه)|العربیه]] حضور رسانه‌ای داشته است. بر اساس گزارش رسانه‌های رسمی ایران، این تشکل از سوی نهادهای امنیتی [[جمهوری اسلامی ایران]] به‌عنوان گروهی با گرایش‌های تجزیه‌طلبانه معرفی شده و متهم به تلاش برای ایجاد شکاف قومی و سیاسی در [[بلوچستان ایران]] است.<ref>[https://ion.ir/news/11766/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D9%88%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%AF یوسفی، «چه کسانی ایران را ویران می‌خواهند؟»، وب‌سایت ایران‌آن‌لاین.]</ref>

[[حزب مردم بلوچستان]] یک حزب سیاسی بلوچ با گرایش ملی‌گرایانه است که در [[۲۱ سپتامبر]] ۲۰۰۳م تأسیس شد. این حزب هدف خود را پیگیری حقوق سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بلوچ‌های ایران اعلام کرده و از ایجاد نظامی دموکراتیک، سکولار و فدرال در ایران حمایت می‌کند. اعضای اولیه این حزب ترکیبی از فعالان پیشین [[جنبش ملی بلوچستان]]، برخی سازمان‌های چپ‌گرا و فعالان سیاسی مستقل بلوچ بوده‌اند. این حزب در مجامع بین‌المللی از جمله پارلمان‌های [[دانمارک]]، [[سوئد]]، [[فرانسه]]، [[آلمان]]، [[کانادا]] و همچنین برخی نشست‌های [[ایالات متحده آمریکا|ایالات متحده]] حضور داشته و موضوع وضعیت بلوچ‌ها در [[ایران]] را مطرح کرده است.<ref>[https://ion.ir/news/11766/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D9%88%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%AF یوسفی، «چه کسانی ایران را ویران می‌خواهند؟»، وب‌سایت ایران‌آن‌لاین.]</ref>

[[حزب همبستگی ملی بلوچستان]] در سال ۱۳۹۹ش اعلام موجودیت کرد. این حزب خود را یک تشکل سیاسی بلوچ معرفی می‌کند که برای احیای دولت ملی در بلوچستان فعالیت می‌کند. [[حبیب‌الله بلوچ]] دبیرکل این حزب است و از طریق رسانه‌ها و [[شبکه‌های اجتماعی]] به بیان مواضع سیاسی می‌پردازد. این حزب بر همکاری با دیگر جریان‌های مخالف جمهوری اسلامی ایران و مشارکت در فعالیت‌های رسانه‌ای و سیاسی [[اپوزیسیون]] تأکید دارد.<ref>[https://ion.ir/news/11766/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D9%88%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%AF یوسفی، «چه کسانی ایران را ویران می‌خواهند؟»، وب‌سایت ایران‌آن‌لاین.]</ref>

[[جندالله]] گروهی مسلح بود که در دهه ۱۳۸۰ خورشیدی با رهبری [[عبدالمالک ریگی]] در استان [[سیستان و بلوچستان]] شکل گرفت. این گروه با انجام عملیات مسلحانه علیه اهداف نظامی و امنیتی ایران شناخته و در منابع رسمی کشور به‌عنوان یک گروه تروریستی معرفی شد. جندالله به‌عنوان خاستگاه اصلی و هسته اولیه چندین جریان مسلح بعدی در منطقه شناخته می‌شود. در برخی منابع، تعدادی از گروه‌های تندرو منطقه‌ای مانند [[سپاه صحابه]] و [[لشگر جهنگوی]] (ارتش آخرت) به‌عنوان الگوهای فکری یا عملیاتی مؤثر بر شکل‌گیری جندالله معرفی شده‌اند و همچنین به اثرپذیری ایدئولوژیک آن از جریان‌هایی چون [[طالبان]] و [[القاعده]] اشاره شده است. جندالله در بیانیه‌ها و مواضع رسانه‌ای خود، هدف فعالیتش را حمایت از حقوق مردم بلوچ عنوان می‌کرد. با این حال، فعالیت‌های این گروه در ارزیابی رسمی دولت ایران، موجب ناامنی گسترده در منطقه تلقی شده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/401665/fa#downloadbottom اکرمیان و دیگران، «تحلیل گفتمان ضد امنیتی گروهک تروریستی جیش العدل (جیش الظلم) در سیستان و بلوچستان»، 1399ش، ص88-91.]</ref>

[[جیش‌العدل]] گروهی مسلح است که پس از تضعیف و فروپاشی ساختار اصلی جندالله، در دهه ۱۳۹۰ش در جنوب شرق ایران و مناطق مرزی با پاکستان ظهور کرد. در برخی منابع، این گروه به‌عنوان ادامه تشکیلاتی و بازتولید سازمان‌یافته جندالله معرفی می‌شود. در گزارش‌های رسمی جمهوری اسلامی ایران، جیش‌العدل به‌عنوان یک گروه [[تروریست|تروریستی]] شناخته می‌شود و مسئولیت چندین عملیات مسلحانه را بر عهده گرفته است. این گروه نیز مانند جندالله، هدف خود را حمایت از حقوق [[مردم بلوچ]] عنوان می‌کند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/401665/fa#downloadbottom اکرمیان و دیگران، «تحلیل گفتمان ضد امنیتی گروهک تروریستی جیش العدل (جیش الظلم) در سیستان و بلوچستان»، 1399ش، ص88-91.]</ref>

== '''نقشه‌های دشمنان یکپارچگی ایران''' ==

در سال‌های اخیر، اندیشکده‌های آمریکایی و صهیونیستی راهبرد تجزیۀ ایران را با شدت بیشتری پیگیری می‌کنند. دشمنان یکپارچگی ایران تلاش کردند در جریان [[اغتشاشات]]، با تمرکز بر تنوع قومیتی ایران جبهه‌ای علیه یکپارچگی ایران بگشایند.<ref>[https://farsnews.ir/reza_hosseini/1759149845729658618/%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%DA%A9%D8%AF%D9%87-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «پیشنهاد اندیشکده آمریکایی برای تجزیه ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref>   

همزمان با آغاز [[جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران]] در [[۹ اسفند]] ۱۴۰۴ش، گروه‌های تجزیه‌طلب در مناطق مرزی ایران دوباره فعالیت خود را از سر گرفته‌اند. این گروه‌ها که گفته می‌شود از حمایت سرویس‌های اطلاعاتی خارجی، به‌ویژه [[موساد]]، برخوردارند، با اعلام تشکیل ائتلاف‌هایی جدید، اهداف خود را سرنگونی جمهوری اسلامی و [[تجزیه ایران]] اعلام کرده‌اند. این تحرکات در چارچوب استراتژی گسترده‌تر آمریکا و اسرائیل برای تضعیف قدرت‌های منطقه‌ای و تحقق پروژه خاورمیانه بزرگ تفسیر می‌شود.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1346133/%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C یوسفی، ««تجزیه ایران» پیش‌نیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وب‌سایت جوان آنلاین.]</ref>  

گروهک‌های تجزیه‌طلب در اقوام [[قوم کرد|کرد]] و [[قوم بلوچ|بلوچ]] با بهره‌گیری از حمایت‌های خارجی، در پی اجرای سناریویی هستند که هدف آن نه‌تنها براندازی حکومت، بلکه تقسیم ایران به مناطق قومی تحت نفوذ قدرت‌های خارجی است. برخی بر این باورند که با وجود تلاش این گروه‌ها برای نمایش اتحاد، سابقۀ خشونت و جنایت این گروه‌ها، از جمله کشتار مردم بی‌گناه در سال‌های گذشته و حمایت علنی آن‌ها از حملات اسرائیل، نشان می‌دهد که اقدامات آن‌ها در راستای منافع ملی ایران نیست و از این جهت با شکست مواجه می‌شود.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1346133/%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C یوسفی، ««تجزیه ایران» پیش‌نیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وب‌سایت جوان آنلاین.]</ref>