امداد غیبی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر = | |||
| زیرنویس تصویر = | |||
|image_alt= | |||
| فایل پادکست =امداد غیبی.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =3/13 | |||
| تاریخ پادکست =5-1-1405 | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
'''امداد غیبی؛''' حمایت الهی فراتر از اسباب مادی برای تقویت ایمان و تابآوری مؤمنان در لحظات دشوار و بحرانی. | '''امداد غیبی؛''' حمایت الهی فراتر از اسباب مادی برای تقویت ایمان و تابآوری مؤمنان در لحظات دشوار و بحرانی. | ||
نسخهٔ ۵ فروردین ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۵۵
پادکست مقاله | 🡇
|
امداد غیبی؛ حمایت الهی فراتر از اسباب مادی برای تقویت ایمان و تابآوری مؤمنان در لحظات دشوار و بحرانی.
امداد غیبی در چارچوب اندیشه اسلامی، یک سنت قطعی و همیشگی است که بر اساس آن، خداوند در شرایط بحرانی و فراتر از اسباب مادی، بندگان مؤمن خود را یاری میرساند. این مفهوم که ریشه در آموزههای دینی، تجربیات افراد و فرهنگ عامه دارد، بیانگر نوعی ارتباط میان تلاش انسان و نصرت الهی است. بر اساس این دیدگاه، امدادهای الهی در کنار مجاهدت، ایمان، صبر و همبستگی مؤمنان تحقق مییابد و نه بهجای آن. در متون دینی نمونههای گوناگونی از این یاریها، مانند ایجاد آرامش قلبی، تغییر موازنه قوا در شرایط نابرابر، تضعیف روحیه دشمن و فراهم شدن گشایشهای پیشبینیناپذیر، گزارش شده است که بهعنوان جلوههایی از سنت الهی در حمایت از جبهه حق تفسیر میشوند. در تحلیلهای معاصر نیز این مفهوم افزون بر بعد اعتقادی، کارکردهای روانی و اجتماعی گستردهای دارد؛ از جمله تقویت امید، افزایش تابآوری فردی و جمعی، کاهش ترس در شرایط بحران و ایجاد انسجام اجتماعی در مواجهه با تهدیدهای بیرونی. باور به امداد غیبی در جامعه ایران، بهویژه در شرایط تنش و درگیریهای منطقهای، یکی از منابع معنوی تقویتکننده روحیه مقاومت و پایداری اجتماعی تفسیر شده است.
مفهومشناسی
اصطلاح امداد غیبی در اندیشه اسلامی به یاریها و حمایتهای الهی گفته میشود که در شرایط دشوار و بحرانی، فراتر از اسباب و علل مادی، نسبت به مؤمنان صورت میگیرد.[۱] این مفهوم از ترکیب دو واژه امداد و غیب شکل گرفته است؛ امداد در منابع لغوی از ریشه مدّ بهمعنای کشیدن و پیوستن چیزی به چیز دیگر و در کاربرد قرآنی بیشتر به معنای کمک الهی به مؤمنان بهکار میرود.[۲] واژه غیب به امور پنهان از حواس اشاره دارد و در مقابل شهود (عالم محسوس) است.[۳] ترکیب امداد غیبی در ادبیات دینی به نوعی یاری ویژه الهی اشاره میکند که بر اساس باورهای اسلامی و در پیوند با شایستگیهای معنوی انسانها، در شرایط خاص به تحقق پیروزی یا گشایش برای مؤمنان نسبت داده میشود.[۴]
شرایط تحقق
بر اساس آموزههای اسلامی تحقق امدادهای غیبی مشروط به وجود زمینههایی است که اندیشمندان دینی به آنها اشاره کردهاند:
- ایمان و تقوا: در منابع اسلامی، ایمان و تقوا بهعنوان زمینهساز نزول برکات الهی معرفی شده است.
- اخلاص و توکل: از دیدگاه مفسران قرآن، رزمندگان صدر اسلام با اخلاص و توکل بر خداوند، زمینه را برای نزول امدادهای غیبی فراهم کردند.
- وحدت و همدلی: در آیات قرآن، اتحاد مؤمنان، زمینهساز نزول امدادهای الهی معرفی شده است.
- صبر و استقامت: بر اساس آیات قرآن، صبر و استقامت شرط بهرهمندی از یاریهای ویژه الهی است.[۵]
نسبت امداد غیبی و تلاش انسان
پژوهشگران دینی رابطه میان تلاش انسان و امداد غیبی را از نوع رابطهٔ مکمّل و طولی میدانند؛ نه از نوع جانشینی. بر اساس باورهای اسلامی، خداوند در قرآن سنتهای حاکم بر هستی را بر پایه قانون علیت و اختیار انسان بنا نهاده است.[۶] در آیه ۳۹ سوره نجم و آیه ۷ سوره محمد امداد غیبی وابسته به اراده و تلاش انسان دانسته شده است.[۷] بهباور اندیشمندان مسلمان، امداد غیبی هرگز بهمعنای نفی تلاش یا جایگزینی آن نیست، بلکه درست در دل تلاش خود را نشان میدهد. برای نمونه، در جنگ بدر، مسلمانان با وجود کمبود امکانات، نهایت تلاش خود را به کار بستند و در این شرایط بود که بر اساس گزارشهای قرآنی، فرشتگان برای یاری آنان فرستاده شدند.[۸]
بر پایه پژوهشهای دینی، میان دو گونه رحمت الهی تمایز گذاشته میشود: رحمت رحمانی که شامل همه موجودات است و رحمت رحیمیه که به مؤمنان و بر اساس شایستگیهای آنان اختصاص دارد. برخی پژوهشگران این دو را با امداد عام و امداد خاص الهی مرتبط دانستهاند. در این تفسیر، امدادهای غیبی از جلوههای رحمت رحیمیه بهشمار میآید که بر پایه صداقت، ایمان، تقوا و شایستگی معنوی انسانها تحقق مییابد. این حقیقت، نویدبخش آن است که مؤمنان در سایه ایمان و عمل صالح، از دستگیریهای ویژهٔ الهی در سختترین شرایط برخوردار خواهند شد.[۹]
گستره امداد غیبی
بر اساس دیدگاه برخی اندیشمندان مسلمان، مفهوم امدادهای غیبی تنها به افراد محدود نمیشود و گاه در سطح جوامع و امتها نیز قابل تبیین است. در این چارچوب، ظهور پیامبران الهی در مقاطع بحرانی تاریخ بشر بهعنوان نمونهای از یاری الهی برای هدایت و نجات جوامع انسانی تفسیر شده است؛ بهگونهای که در شرایط گسترش بحرانهای اخلاقی و فکری، پیامبران بهمنزله عاملی برای اصلاح و هدایت جامعه ظهور کردهاند.[۱۰]
در متون اسلامی نیز توصیفهایی از اوضاع نابسامان پیش از بعثت پیامبر اسلام ارائه شده که از دیدگاه برخی پژوهشگران نشاندهنده نقشی نجاتبخش در هدایت انسانها از جهل و گمراهی است و میتواند در چارچوب مفهوم امداد الهی برای جامعه انسانی تبیین شود.[۱۱]
همچنین در برخی تحلیلها، الهامات و اشراقهای فکری که به انسانهای شایسته نسبت داده میشود، از جلوههای امداد غیبی دانسته شده است؛ امری که میتواند در پیشرفت علمی و فرهنگی جوامع نقش داشته باشد.[۱۲] در این دیدگاه، حتی رهایی انسانهای صالح از دشواریها گاه بهعنوان عاملی برای تداوم حیات و پویایی جامعه دینی تفسیر میشود.[۱۳]
مصادیق امداد غیبی در متون دینی
| ردیف | عنوان امداد غیبی | کارکرد و پیام راهبردی | مستندات و نمونههای شاخص |
|---|---|---|---|
| ۱ | سپاه نامرئی | حضور نیروهای فراطبیعی برای تغییر موازنه قوا به نفع جبهه مؤمنان در شرایط بحرانی. | جنگ بدر، احزاب و حنین؛ غار ثور. |
| ۲ | آرامش قلب (سکینه) | ایجاد طمأنینه درونی و کاهش اضطراب برای افزایش تابآوری در بحرانها. | آرامش پیامبر اسلام در غار ثور؛ ثبات قدم مؤمنان در جنگ حنین. |
| ۳ | نزول باران | بهرهگیری از عوامل جوی برای تثبیت موقعیت جغرافیایی و رفع موانع طبیعی. | تأمین آب و سفتشدن زمین ماسهای برای تسهیل حرکت در جنگ بدر. |
| ۴ | افکندن ترس (رُعب) | ایجاد وحشت و تزلزل روانی در جبهه دشمن، بهرغم برتری نظامی آنها. | تسلیم یهودیان بنینضیر؛ عقبنشینی قریش پس از نبرد احد. |
| ۵ | بادهای ویرانگر | استفاده از پدیدههای جوی برای اخلال در انسجام و پراکندهساختن نیروهای مهاجم. | طوفان شدید در جنگ خندق (احزاب). |
| ۶ | سپاه پرندگان | مداخله عوامل زیستی غیرمنتظره برای دفع حملات نظامی. | واقعه اصحاب فیل (حمله پرندگان ابابیل به سپاه ابرهه). |
| ۷ | صیانت از گناه (عصمت) | صیانت غیبی از نخبگان و صالحان در لحظات حساس لغزش. | داستان یوسف در مواجهه با همسر عزیز مصر. |
| ۸ | تقویت اراده | استحکامبخشی به اراده افراد در برابر مصائب، ترسها و فشارهای روانی. | داستان مادر موسی، سرگذشت اصحاب کهف. |
| ۹ | الهام قلبی | هدایت درونی و القای راهکارهای نجاتبخش به ذهن افراد در تنگناها. | الهام به مادر موسی برای رهاکردن فرزند در آب؛ الهامات امیدبخش به یوسف. |
| ۱۰ | اعطای حکمت | بخشش بینش، قدرت تحلیل و درک عمیق برای تدبیر صحیح امور. | داستان اعطای حکمت به لقمان حکیم. |
| ۱۱ | روزی ویژه | تأمین معیشت و رزق ویژه در شرایط غیرمتعارف یا فقدان امکانات فیزیکی. | مائدههای آسمانی حضرت مریم و «مَنّ و سَلویٰ» برای بنیاسرائیل. |
| ۱۲ | شرح صدر | وسعتبخشی به ظرفیت روانی برای تابآوری در برابر مسئولیتهای سنگین و مخالفتها. | انشراح صدر پیامبر اسلام و حضرت موسی برای آغاز رسالت. |
| ۱۳ | رهایی از گرفتاری | نجات معجزهآسا از موقعیتهای مرگبار یا بحرانهای حتمی. | عبور حضرت موسی از دریا، نجات یونس از شکم ماهی. |
| ۱۴ | خنثیسازی نقشهها (مکر الهی) | ابطال توطئهها و برنامهریزیهای متخاصمان علیه پیامبران و مؤمنان. | گزارشهای قرآنی از خنثیشدن طرح ترور پیامبر اسلام. |
| ۱۵ | تحقق امر نامتعارف | خرق عادت و نقض روندهای معمول طبیعت برای تحقق اراده الهی. | فرزندآوری حضرت زکریا در کهنسالی، تولد حضرت عیسی از حضرت مریم.[۱۴] |
مصادیق امداد غیبی در دوران معاصر
در باور عمومی جامعه ایران، در حوادث بعد از پیروزی انقلاب اسلامی بهویژه در دوران جنگ عراق با ایران، عرصهٔ ظهور امدادهای غیبی متعددی بوده است. این حوادث که در خاطرات و روایتهای رزمندگان آن دوران ثبت شده، از دیدگاه مؤمنان، نشاندهندهٔ تداوم سنت الهی در یاری انسانها تا عصر حاضر تلقی میشود. برخی از این روایتها که در منابع مختلف منتشر شده، عبارتند از:
| ردیف | عنوان روایت | موقعیت / زمان | نکته محوری و چکیده رویداد |
|---|---|---|---|
| ۱ | نجات از میدان مین | محاصره سوسنگرد | نجات گروه شناسایی از میدان مین با تغییر مسیر، پس از آنکه یک گاو سرگردان در مسیر آنها روی مین رفت (تلقی بهعنوان امداد الهی).[۱۵] |
| ۲ | محافظت در محاصره | محور سومار | خروج موفقیتآمیز از حلقه محاصره دشمن بهرغم نابینایی یکی از همرزمان، با قرائت آیه ۹ سوره یس معروف به آیه «وَ جَعَلنا».[۱۶] |
| ۳ | هشدار غیبی | سنگر رزمندگان | نجات جان دو رزمنده بهدلیل خروج اتفاقی از سنگر برای وضو، تنها لحظاتی پیش از انهدام کامل سنگر در اثر انفجار.[۱۷] |
| ۴ | پنهان ماندن از دید دشمن | میدان مین (پیش از عملیات) | استتار غیبی و در امان ماندن نیروهای تخریبچی از دید گشتیهای دشمن در چند قدمی آنها، با تلاوت آیه ۹ سوره یس معروف به آیه «وَ جَعَلنا».[۱۸] |
| ۵ | شکست آمریکا در طبس | صحرای طبس (۵ اردیبهشت) | توقف عملیات نظامی آمریکا (پنجه عقاب) بر اثر طوفان شن ناگهانی، تصادف تجهیزات هوایی و کشتهشدن ۸ نظامی (تلقی طوفان بهعنوان مأمور الهی).[۱۹] |
کارکرد باور به امداد غیبی
در منابع تفسیری و کلامی اسلامی، برای امدادهای الهی اهداف و پیامدهای گوناگونی برشمرده شده است، از جمله:
- تثبیت و تقویت آیین حق و فراهمسازی زمینه چیرگی توحید و برتری کلمهٔ حق بر جریانهای شرکآلود و مادی؛
- ایجاد آرامش و استواری در دل مؤمنان در شرایط دشوار؛
- وسیلهای برای آزمودن ایمان و پایداری و استقامت انسانها در برابر سختیها؛
- یادآور قدرت و حاکمیت اراده الهی، فراتر از محاسبات مادی؛
- زمینهای برای توجه دوباره انسانها به نعمتهای الهی و تقویت روحیه شکرگزاری؛
- ایجاد تفرقه در جبههٔ کفر و وادار ساختن آنان به عقبنشینی؛
- عاملی برای تضعیف اراده و روحیه دشمن و ایجاد شکست روانی در جبهه مخالفان.[۲۰]
- تقویت روحیه امید و افزایش توان مقاومت انسانها در شرایط دشوار؛
- کاهش ترس از دشمن و تقویت احساس امنیت در میان مؤمنان؛
- ایجاد نوعی تعادل در موازنه قوا در برابر دشمنانی با برتری ظاهری و تجهیزاتی؛
- تقویت سرمایه معنوی جامعه از طریق نقل و حفظ تجربههای مرتبط با یاری الهی در حافظه دینی.[۲۱]
نقش باور به امداد غیبی در افزایش تابآوری ملی ایرانیان
از منظر کارشناسان، باور ایرانیان به امدادهای غیبی در بحرانهایی مانند تهاجم تمامعیار آمریکا و اسراییل به جمهوری اسلامی ایران، یکی از مهمترین منابع تقویتکنندهٔ تابآوری ایرانیان بهشمار میرود. آنها بر اساس وعدهٔ قطعی قرآن در آیه ۲۸ سوره رعد باور دارند که خداوند قلوب مؤمنان را با امدادهای غیبی آرامش میبخشد. صاحبنظران با اشاره به تاریخ اسلام که سرشار از نمونههای پیروزی جبهه حق با وجود تعداد اندک و بهرهگیری از مددهای غیبی است، معتقدند این باور به جامعه امروز ایران نیز قدرت مقاومت در برابر تهدیدات را میبخشد. از دیدگاه آنان، توکل بر خداوند و سپردن تدبیر امور به او که در آیه ۳ سوره طلاق آمده است، ترس را به آرامش تبدیل کرده و تابآوری جمعی را افزایش میدهد.[۲۲]
دیدگاه رهبران انقلاب اسلامی ایران
| شاخص تحلیلی | دیدگاه امام خمینی | دیدگاه سیدعلی خامنهای |
|---|---|---|
| تعریف و ماهیت | سنّت قطعی الهی و حضور دست قدرت خدا، فراتر از محاسبات مادی. | نصرت الهی در دل مجاهدت انسانی و همراهی دائمی پروردگار با جبههٔ حق. |
| شرط اصلی تحقق | صداقت، اخلاص و ایستادگی در مسیر حق. | عمل به موقع خواص، حفظ انگیزههای معنوی و تلاش همهجانبه انسانی. |
| مصادیق تاریخی داخلی | همراهی تودههای مردم با انقلاب، پیروزیهای دوران دفاع مقدس. | آزادی سریع و غیرمنتظره اسرا، جبران کمبودهای مادی در جنگ با معنویت. |
| مصادیق منطقهای و معاصر | ایستادگی مردم فلسطین و غزه در برابر قدرتهای استکباری. | مقاومت غزه در محاصره، انزوای بینالمللی رژیم صهیونیستی. |
| گستره و شمول زمانی | عدم اختصاص به صدر اسلام و جاری بودن در عصر حاضر برای ملتهای مقاوم. | جاریبودن در تمامی عرصههای حیات سیاسی، اجتماعی و مدیریتی ایران معاصر.[۲۳] |
امداد غیبی در فرهنگ عمومی
در فرهنگ عمومی جامعهٔ اسلامی، مضمون آیهٔ ۵ سوره شرح (همانا با سختی، آسانی است) چنان در باورهای مردم اشراب شده که در قالب ضربالمثلهای امیدبخش بازتاب یافته است. در فرهنگ فارسی، این مضمون با تعبیر «پایان شب سیه سفید است» به روشنترین شکل ممکن بیان شده و به انسان میآموزد که پس از تاریکترین لحظات، روشنایی طلوع خواهد کرد. این ضربالمثل که ریشه در تجربهٔ جمعی بشری و آموزههای اسلامی دارد، در دل مشکلات، چراغ امید را زنده نگه میدارد و یادآور میشود که گردش عالم بر پایه حکمت الهی، بیهوده نیست.[۲۴] در نهجالبلاغه مفهومی مشابه این ضربالمثل از امام علی بیان شده است که بر اساس آن، زمانی که دشواریها به نهایت خود میرسند، زمینهٔ گشایش و رهایی فراهم میشود. این آموزه بیانگر پیوند میان شدت بحران و آغاز فرج در سنت اسلامی است.[۲۵]
امداد غیبی در شعر فارسی
شاعران فارسیزبان با الهام از باورهای دینی و تجربههای عرفانی، مفاهیم مرتبط با امداد غیبی را چه با صراحت و چه در قالب نمادها و استعارهها و برای القای امید و اتصال به عالم معنا به کار بردهاند. برای مثال بیدل در بیتی از غزل خود به صراحت از امداد غیب نام برده و آن را در گرو فضل و عنایت الهی میداند. او جهان را نیازمند این امداد غیبی معرفی میکند:[۲۶]
پانویس
- ↑ «امدادهای غیبی: کمکهای ویژه الهی»، پرتال جامع علوم و معارف قرآن.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الالفاظ القرآن، 1412ق، ص763.
- ↑ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، 1386ش، ج7، ص290.
- ↑ ابراهیمیان و دیگران، «شیوههای نزول امدادهای غیبی بر مؤمنین از منظر آیات قرآن»، 1394ش، ص159-160.
- ↑ ناصحی، امدادهای غیبی از نگاه قرآن، 1387ش، ص103-138.
- ↑ رسمتی، «نگاهی به امدادهای غیبی در قرآن»، وبسایت روزنامۀ کیهان.
- ↑ رسمتی، «نگاهی به امدادهای غیبی در قرآن»، وبسایت روزنامۀ کیهان.
- ↑ رسمتی، «نگاهی به امدادهای غیبی در قرآن»، وبسایت روزنامۀ کیهان.
- ↑ طباطبایی، برگزیده المیزان، ١٣٨٤ش، ج١، ص٣٠؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ١٣٧٧ش، ج٤، ص٣١٢.
- ↑ مطهری، امدادهای غیبی در زندگی بشر، 1404ش، ص89-90.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه ۸9، 1392ش، ص104.
- ↑ مطهری، امدادهای غیبی در زندگی بشر، 1404ش، ص85.
- ↑ مطهری، امدادهای غیبی در زندگی بشر، 1404ش، ص76.
- ↑ ناصحی، امدادهای غیبی از نگاه قرآن، 1387ش، ص30-95.
- ↑ «5 روایت از امدادهای غیبی در جنگ تحمیلی»، وبسایت نوید شاهد.
- ↑ «5 روایت از امدادهای غیبی در جنگ تحمیلی»، وبسایت نوید شاهد.
- ↑ «5 روایت از امدادهای غیبی در جنگ تحمیلی»، وبسایت نوید شاهد.
- ↑ «5 روایت از امدادهای غیبی در جنگ تحمیلی»، وبسایت نوید شاهد.
- ↑ «هدیه ی غیبی الهی در صحرای طبس»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ ناصحی، امدادهای غیبی از نگاه قرآن، 1387ش، ص115-117.
- ↑ «امدادهای غیبی در تکانههای اجتماعی »، وبسایت کیهان؛ «بررسی امداد غیبی در زندگی بشر از دیدگاه علامه طباطبایی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «توصیههای آرامبخش در زمان جنگ»، خبرگزاری تحلیلی ایران.
- ↑ «نمونههای امدادهای غیبی در انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه؛ «نصرت الهی / وعده نصرت الهی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ مطهری، امدادهای غیبی در زندگی بشر، 1404ش، ص91.
- ↑ نهج البلاغه، حکمت 351، 1392ش، ص585.
- ↑ بیدل دهلوی، «غزلیات»غزل شمارهٔ ۲۰۷، وبسایت گنجور.
منابع
- قرآن کریم.
- «امدادهای غیبی: کمکهای ویژه الهی»، پرتال جامع علوم و معارف قرآن، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۸۱ش.
- «امدادهای غیبی در تکانههای اجتماعی»، وبسایت کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۴۰۱ش.
- «بررسی امداد غیبی در زندگی بشر از دیدگاه علامه طباطبایی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، ۲۴ آبان ۱۳۹۹ش.
- بیدل دهلوی، «غزلیات» غزل شمارهٔ ۲۰۷، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «توصیههای آرامبخش در زمان جنگ»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الالفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، ۱۴۱۲ق.
- رسمتی، میثم، «نگاهی به امدادهای غیبی در قرآن»، وبسایت روزنامهٔ کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مهر ۱۳۹۸ش.
- «شاخصترین اصل اندیشه امام اعتقاد و اعتماد به نصرت الهی است»، پرتال جامع امامخمینی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۴۰۰ش.
- طباطبایی، سیدمحمدحسین، برگزیده المیزان، ترجمهٔ سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، لوحه محفوظه، ۱۳۸۴ش.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۶ش.
- مطهری، مرتضی، امدادهای غیبی در زندگی بشر، تهران، صدرا، ۱۴۰۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، انتشارات معشر، ۱۳۷۷ش.
- ناصحی، محمدحسن، امدادهای غیبی از نگاه قرآن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۷ش.
- «نصرت الهی / وعده نصرت الهی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ بازدید: ۱۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «نمونههای امدادهای غیبی در انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۳۹۷ش.
- نهج البلاغه، ترجمهٔ محمد دشتی، تهران، پیام عدالت، ۱۳۹۲ش.
- «هدیهٔ غیبی الهی در صحرای طبس»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- «۵ روایت از امدادهای غیبی در جنگ تحمیلی»، وبسایت نوید شاهد، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۶ش.