| خط ۸: | خط ۸: | ||
== جایگاه قانونی == | == جایگاه قانونی == | ||
== اهمیت == | == اهمیت == | ||
| خط ۲۲: | خط ۲۴: | ||
=== پاسخگویی در برابر خدا و مردم === | === پاسخگویی در برابر خدا و مردم === | ||
در ساختار قدرت در جمهوری اسلامی مجلس خبرگان جایگاهی متمایز دارد. در حالی که بسیاری از نهادهای سیاسی در برابر نهادهای دیگر پاسخگو هستند، مجلس خبرگان در رأس هرم قدرت از جهت وظیفه تعیین و نظارت بر رهبری قرار میگیرد و نقش آن در نهایت در برابر خداوند و نیز در برابر افکار عمومی و رأی مردم ارزیابی میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1046-1047.]</ref> برخی معتقدند فعالیتهای مجلس خبرگان رهبری در جریان امور اجرایی روزمره کشور نمود مستقیمی ندارد، اما کارکرد آن به عنوان نهادی نظارتی و پشتیبان برای بقای ساختار ولایت فقیه، از عوامل اصلی ثبات و استمرار نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4680/%D8%A7%D9%87%D9%85%D9%8A%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86 «اهمیت مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | در ساختار قدرت در جمهوری اسلامی مجلس خبرگان جایگاهی متمایز دارد. در حالی که بسیاری از نهادهای سیاسی در برابر نهادهای دیگر پاسخگو هستند، مجلس خبرگان در رأس هرم قدرت از جهت وظیفه تعیین و نظارت بر رهبری قرار میگیرد و نقش آن در نهایت در برابر خداوند و نیز در برابر افکار عمومی و رأی مردم ارزیابی میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1046-1047.]</ref> برخی معتقدند فعالیتهای مجلس خبرگان رهبری در جریان امور اجرایی روزمره کشور نمود مستقیمی ندارد، اما کارکرد آن به عنوان نهادی نظارتی و پشتیبان برای بقای ساختار ولایت فقیه، از عوامل اصلی ثبات و استمرار نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4680/%D8%A7%D9%87%D9%85%D9%8A%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86 «اهمیت مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | ||
== وظایف == | == وظایف == | ||
=== وظایف اصلی مجلس خبرگان رهبری === | |||
* '''انتخاب رهبر:''' مهمترین وظیفه مجلس خبرگان رهبری، انتخاب رهبر جمهوری اسلامی ایران است. طبق قانون اساسی و مبانی نظری ولایت فقیه، در عصر غیبت امام مهدی که رهبر و امام جامعه بهطور خاص تعیین نشده است، شناخت و انتخاب فرد واجد شرایط بر عهده مردم و در عمل از طریق نمایندگان منتخب آنان در مجلس خبرگان رهبری انجام میشود. در این فرایند، مردم در مرحله اول خبرگان را بهعنوان نمایندگان آگاه و متخصص در امور دینی و فقهی انتخاب میکنند و این خبرگان در مرحله دوم، رهبر را از میان فقیهان واجد شرایط برمیگزینند. شرایط و معیارهای انتخاب رهبر بر اساس اصول پنجم، یکصدوهفتم و یکصدونهم قانون اساسی تعیین شده است؛ ازجمله فقاهت، عدالت، آگاهی سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت و مقبولیت عمومی. مجلس خبرگان رهبری با تشکیل کمیسیون تحقیق و بررسی صلاحیت نامزدهای رهبری، وظیفه ارزیابی دقیق این ویژگیها را بر عهده دارد و نتیجه بررسی را به صحن عمومی مجلس خبرگان رهبری ارائه میدهد تا بر اساس رأی اعضا، رهبر منتخب تعیین شود.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4689/%D9%88%D8%B8%D8%A7%D9%8A%D9%81-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «وظایف خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> روش دومرحلهای انتخاب رهبر، شیوهای معقول و مرسوم برای تعیین مقامهای حساس است؛ زیرا تشخیص صلاحیتهای رهبری امری تخصصی است و نیاز به بررسی دقیق دارد. در این روش، مردم با انتخاب خبرگان مشارکت میکنند و خبرگان با ارزیابی کارشناسانه، فرد واجد شرایط را برمیگزینند. مزیت این شیوه آن است که مشارکت مردمی را با تشخیص تخصصی جمع میکند، دقت در احراز شرایط را افزایش میدهد و احتمال خطا یا تأثیرپذیری از فضای هیجانی را کاهش میدهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1048.]</ref> | |||
* '''عزل رهبر:''' | |||
وظیفه دوم مجلس خبرگان، برکناری رهبر در صورت فقدان شرایط لازم برای رهبری است. بر اساس مبانی فقهی شیعه، مشروعیت حکومت ولیّ فقیه، وابسته به استمرار صلاحیت علمی، اخلاقی و مدیریتی او است و در صورت از بین رفتن هر یک از این شرایط، مقام رهبری از اعتبار ساقط میشود. اصل یکصد و یازدهم قانون اساسی، تشخیص این وضعیت را بر عهده مجلس خبرگان نهاده است. این اصل سه مورد را برای برکناری رهبر پیشبینی میکند: ۱) ناتوانی از انجام وظایف قانونی؛ ۲) از دست دادن یکی از شرایط رهبری؛ و ۳) کشف فقدان شرایط از آغاز. | |||
به منظور بررسی این موارد، کمیسیونی متشکل از یازده عضو اصلی و پنج عضو علیالبدل در مجلس خبرگان تشکیل میشود. این کمیسیون مسئول گردآوری اطلاعات، بررسی گزارشها و ارائه نتایج به هیئت رئیسه خبرگان برای تصمیمگیری درخصوص تشکیل نشست رسمی مجلس جهت رأیگیری درباره استمرار یا عزل رهبری است. | |||
۳. نظارت بر استمرار شرایط رهبری: | |||
نظارت بر عملکرد و استمرار شرایط رهبر سومین وظیفه اصلی مجلس خبرگان است. این نظارت جنبه حقوقی دارد و از اصل یکصد و یازدهم قانون اساسی استنباط میشود؛ بدین معنا که چون خبرگان مسئول تشخیص فقدان شرایطاند، باید بهطور مستمر بر تحقق و دوام آنها نظارت داشته باشند. | |||
این نظارت، تضادی با اصل ولایت مطلقه فقیه ندارد و بهمنزله تضمین سلامت ساختار رهبری در نظام اسلامی است. مجلس خبرگان برای انجام این وظیفه، کمیسیون تحقیق ویژهای تشکیل داده که مأموریت دارد گزارشهای مرتبط را بررسی، صحت اطلاعات را احراز و در صورت لزوم، اقدامات لازم را برای پیشگیری از انحراف یا ضعف مدیریتی در نهاد رهبری انجام دهد. | |||
نظارت خبرگان مکمل نظارت عمومی مردم محسوب میشود، اما جنبه رسمی و حقوقی دارد و مبنای تصمیمات نهادی است. | |||
=== وظایف فرعی مجلس خبرگان رهبری === | |||
۱. تصویب و تفسیر قوانین داخلی مجلس خبرگان: | |||
طبق اصل ۱۰۸ قانون اساسی، تدوین قوانین مربوط به تعداد اعضا، کیفیت انتخاب، آییننامه داخلی و سایر مقررات مجلس خبرگان بر عهده خود این مجلس است. نخستین دوره این قوانین توسط فقهای شورای نگهبان تهیه شد و پس از آن مسئولیت بازنگری و اصلاح آن بر عهده مجلس خبرگان قرار گرفت. | |||
برای این منظور، کمیسیون اصل ۱۰۸ در مجلس خبرگان تشکیل شده است که وظیفه بررسی، اصلاح و تفسیر آییننامههای داخلی و قوانین مربوط به وظایف مجلس را دارد. | |||
همچنین ماده ۴۵ آییننامه داخلی مجلس مقرر میکند که تفسیر قوانین مربوط به آییننامه و انتخابات خبرگان در موارد ابهام، در صلاحیت خود مجلس خبرگان است و هیچ مرجع دیگری در این زمینه اختیار ندارد. | |||
۲. بررسی و تصویب بودجه سالانه مجلس خبرگان: | |||
یکی دیگر از وظایف مجلس، بررسی و تصویب بودجه و امور مالی مربوط به فعالیتهای خود است. طبق ماده ۴۷ آییننامه داخلی، برای انجام این وظیفه کمیسیونی با عنوان کمیسیون امور مالی و اداری متشکل از یازده عضو اصلی و پنج عضو علیالبدل تشکیل میشود. | |||
وظایف این کمیسیون شامل پیشنهاد بودجه سالانه مجلس، نظارت بر هزینهها و اموال منقول و غیرمنقول، بررسی ساختار اداری، و ارائه گزارش نهایی مالی به هیئت رئیسه است تا در بودجه کل کشور لحاظ شود. هدف از این اقدام، شفافیت مالی و تضمین کارآمدی عملکرد اداری این نهاد است. | |||
== ساختار و مسئولیتها == | == ساختار و مسئولیتها == | ||
