بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۲۶: | خط ۲۶: | ||
== '''فرقههای شیعه''' == | == '''فرقههای شیعه''' == | ||
از مهمترین زمینهای که انشعاب و فرقههای جدیدی را در میان شیعیان به وجود آورده است، سلسله امامان و چگونگی فرآیند انتقال امامت و وصایت و انتخاب امام بعدی بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۳۵.</ref> همچنین پیدایش علم کلام و عدم دستیابی شیعه به حاکمیت سیاسی پس از شهادت امام حسین و یارانش و قیامهایی که بهمنظور خونخواهی آنان صورت گرفت، باعث پراکندگی و ایجاد فرقهها و عدم اتحاد در جامعه شیعه شد.<ref>قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص۹۳.</ref> | از مهمترین زمینهای که انشعاب و فرقههای جدیدی را در میان شیعیان به وجود آورده است، سلسله امامان و چگونگی فرآیند انتقال امامت و وصایت و انتخاب امام بعدی بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۳۵.</ref> همچنین پیدایش علم کلام و عدم دستیابی شیعه به حاکمیت سیاسی پس از شهادت امام حسین و یارانش و قیامهایی که بهمنظور خونخواهی آنان صورت گرفت، باعث پراکندگی و ایجاد فرقهها و عدم اتحاد در جامعه شیعه شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/332725/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87?q=%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87%20%D8%B2%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%87&score=16393.031&rownumber=9 قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص۹۳.]</ref> | ||
=== '''زیدیه''' === | === '''زیدیه''' === | ||
| خط ۳۲: | خط ۳۲: | ||
=== '''اسماعیلیه''' === | === '''اسماعیلیه''' === | ||
این فرقه با عناوین دیگری نظیر سبعیه<ref>مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ۱۳۷۲ش، ص۲۲۶.</ref>، قرامطه<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۸۳.</ref>، باطنیه<ref>مینوی، «باطنیه اسماعیلیه»، ۱۳۵۱ش، ص۳-۱.</ref>، حشیشیه، تعلیمیه، و الدعوه یا الدعوه الهادیه شناخته میشود.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش.، ص۱۱.</ref> اسماعیلیه امامت امام حسن فرزند امام علی را قبول ندارند.<ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۱۹.</ref> اسماعیلیه، بعد از شهادت امام صادق به امامت فرزندش اسماعیل با عنوان «اسماعیلیه خالصانه» یا نوادهاش محمد بن اسماعیل بن جعفر با نام «مبارکیه» اعتقاد پیدا کردند.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴.</ref> این فرقه بعد از شیعه اثنیعَشَری، اکثریت را تشکیل میدهد و پیروان آن در بیش از ۲۵ کشور، در آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکای شمالی پراکنده شدند. بیشتر اسماعیلیان نیز در هند، پاکستان و شرق آفریقا زندگی میکنند.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص۳ و ۱۱.</ref> | این فرقه با عناوین دیگری نظیر سبعیه<ref>مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ۱۳۷۲ش، ص۲۲۶.</ref>، قرامطه<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۸۳.</ref>، باطنیه<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/55152/%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87?q=%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D9%86%DB%8C%D9%87%20%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 مینوی، «باطنیه اسماعیلیه»، ۱۳۵۱ش، ص۳-۱.]</ref>، حشیشیه، تعلیمیه، و الدعوه یا الدعوه الهادیه شناخته میشود.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش.، ص۱۱.</ref> اسماعیلیه امامت امام حسن فرزند امام علی را قبول ندارند.<ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۱۹.</ref> اسماعیلیه، بعد از شهادت امام صادق به امامت فرزندش اسماعیل با عنوان «اسماعیلیه خالصانه» یا نوادهاش محمد بن اسماعیل بن جعفر با نام «مبارکیه» اعتقاد پیدا کردند.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴.</ref> این فرقه بعد از شیعه اثنیعَشَری، اکثریت را تشکیل میدهد و پیروان آن در بیش از ۲۵ کشور، در آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکای شمالی پراکنده شدند. بیشتر اسماعیلیان نیز در هند، پاکستان و شرق آفریقا زندگی میکنند.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص۳ و ۱۱.</ref> | ||
=== '''امامیه''' === | === '''امامیه''' === | ||
عنوان شیعه از منظر رجالنویسان، تنها بر شیعیان امامیه یا شیعه دوازدهامامی یا شیعه اثنیعَشَری اطلاق میشود و آنان بیشترین گروه از مذهب شیعه هستند. رهبری جامعه پس از پیامبر از طریق نص رسول خدا است و امام از سوی خدا تعیین میشود و هر امامی باید پیش از رحلت، جانشین خود را معرفی و منصوب کند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۳۹.</ref> شیعه امامی در منابع، بیش از یک معنا و مفهوم ندارد و آن، اعتقاد به جانشینی امام علی و فرزندان بلافصل او است که بعد از درگذشت پیامبر تا غیبت صغری، هیچ تغییری در آن رخ نداده است.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.</ref> کلیات اندیشه شیعه اثنیعَشَری دارای رویکرد عقلگرا است و بر پنج اصل توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد شکل گرفته است.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۴۶.</ref> منابع اندیشههای شیعیان امامیه، براساس چهار منبع قرآن، سنت (روایات پیامبر و ائمه)، عقل و اجماع شکل میگیرد.<ref>کاظمی شاملو، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، ۱۳۹۶ش، ص۸.</ref> | عنوان شیعه از منظر رجالنویسان، تنها بر شیعیان امامیه یا شیعه دوازدهامامی یا شیعه اثنیعَشَری اطلاق میشود و آنان بیشترین گروه از مذهب شیعه هستند. رهبری جامعه پس از پیامبر از طریق نص رسول خدا است و امام از سوی خدا تعیین میشود و هر امامی باید پیش از رحلت، جانشین خود را معرفی و منصوب کند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۳۹.</ref> شیعه امامی در منابع، بیش از یک معنا و مفهوم ندارد و آن، اعتقاد به جانشینی امام علی و فرزندان بلافصل او است که بعد از درگذشت پیامبر تا غیبت صغری، هیچ تغییری در آن رخ نداده است.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.</ref> کلیات اندیشه شیعه اثنیعَشَری دارای رویکرد عقلگرا است و بر پنج اصل توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد شکل گرفته است.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۴۶.</ref> منابع اندیشههای شیعیان امامیه، براساس چهار منبع قرآن، سنت (روایات پیامبر و ائمه)، عقل و اجماع شکل میگیرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879936/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%D8%B3%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%82%D9%84-%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9%20%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%D8%8C%20%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA%20%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1%20%D9%88%20%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87%D8%8C%20%D8%B9%D9%82%D9%84%20%D9%88%20%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9&score=8201.03&rownumber=7 کاظمی شاملو، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، ۱۳۹۶ش، ص۸.]</ref> | ||
== '''پیشینه''' == | == '''پیشینه''' == | ||
براساس شواهد تاریخی و منابع تفسیری، کانون اصلی تشیع در زمان حیات رسول خدا و در منطقه حجاز بوده است. اصطلاح «شیعه علی»، در مورد شماری از صحابه، به نقل از زبان همسران رسول خدا، در جریان صلح امام حسن و سایر حوادث تاریخی کاربرد داشته است. تشیع قبل از ورود اسلام به مرزهای ایران، شکل گرفته بود و در دوران خلفای سهگانه نیز جمعی مشخص با اصطلاح «شیعه علی» نامگذاری میشدند. از اینرو، نظریه مستشرقان در مورد گرایش ایرانیان به تشیع براساس اندیشة باستانی، ساخته و پرداختة ذهنیت آنان است.<ref>حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۵۹-۵۸.</ref> | براساس شواهد تاریخی و منابع تفسیری، کانون اصلی تشیع در زمان حیات رسول خدا و در منطقه حجاز بوده است. اصطلاح «شیعه علی»، در مورد شماری از صحابه، به نقل از زبان همسران رسول خدا، در جریان صلح امام حسن و سایر حوادث تاریخی کاربرد داشته است. تشیع قبل از ورود اسلام به مرزهای ایران، شکل گرفته بود و در دوران خلفای سهگانه نیز جمعی مشخص با اصطلاح «شیعه علی» نامگذاری میشدند. از اینرو، نظریه مستشرقان در مورد گرایش ایرانیان به تشیع براساس اندیشة باستانی، ساخته و پرداختة ذهنیت آنان است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۵۹-۵۸.]</ref> | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
|+ | |+ | ||
| خط ۴۷: | خط ۴۷: | ||
|- | |- | ||
| valign="top" |ربع آخر قرن اول | | valign="top" |ربع آخر قرن اول | ||
| valign="top" |در این دوره عواملی چون قیام مختار و همراهی ایرانیان با وی، کشتار ایرانیان بهوسیله مصعب بن زبیر، مظالم اُمویان و حجاج بن یوسف، شکلگیری تشیع در بین موالی با محوریت مدائن و نفوذ و گسترش تشیع در اهواز، یزد و نواحی شرقی ایران بیان شده است. سابقه تشیع در ایران همراه با سکونت اعراب اشعری از جمله سائب بن مالک اشعری در قم، برای نخستین بار رقم خورده است.<ref>جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص۲۳۰.</ref> | | valign="top" |در این دوره عواملی چون قیام مختار و همراهی ایرانیان با وی، کشتار ایرانیان بهوسیله مصعب بن زبیر، مظالم اُمویان و حجاج بن یوسف، شکلگیری تشیع در بین موالی با محوریت مدائن و نفوذ و گسترش تشیع در اهواز، یزد و نواحی شرقی ایران بیان شده است. سابقه تشیع در ایران همراه با سکونت اعراب اشعری از جمله سائب بن مالک اشعری در قم، برای نخستین بار رقم خورده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9?q=%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص۲۳۰.]</ref> | ||
|- | |- | ||
| valign="top" |اوایل قرن دوم | | valign="top" |اوایل قرن دوم | ||
| خط ۷۱: | خط ۷۱: | ||
|- | |- | ||
| valign="top" |قرن دهم | | valign="top" |قرن دهم | ||
| valign="top" |در دوران بعد از حمله مغولان، تأسیس دولت صفویه و رسمیت تشیع اثنیعَشَری در ایران، به طور قطع ایران را به ناحیهای شیعی تبدیل کرد.<ref>کشاورز و بوسعیدی، «دولتهای شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص۱۷۴-۱۷۱.</ref> | | valign="top" |در دوران بعد از حمله مغولان، تأسیس دولت صفویه و رسمیت تشیع اثنیعَشَری در ایران، به طور قطع ایران را به ناحیهای شیعی تبدیل کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1404025/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C کشاورز و بوسعیدی، «دولتهای شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص۱۷۴-۱۷۱.]</ref> | ||
|} | |} | ||
! | ! | ||
| خط ۷۷: | خط ۷۷: | ||
== '''گرایش ایرانیان به تشیع''' == | == '''گرایش ایرانیان به تشیع''' == | ||
در دستهبندی عوامل اساسی رشد سریع تشیع در ایران میتوان به دو علت نخست، عامل معرفتی، فرهنگی، تمدنی و اجتماعی و دوم، عوامل سیاسی و حاکمیتی اشاره کرد که از عوامل درونی منشعب شده و اندیشه شیعه را رواج داده است.<ref>حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۶۰-۵۹.</ref> | در دستهبندی عوامل اساسی رشد سریع تشیع در ایران میتوان به دو علت نخست، عامل معرفتی، فرهنگی، تمدنی و اجتماعی و دوم، عوامل سیاسی و حاکمیتی اشاره کرد که از عوامل درونی منشعب شده و اندیشه شیعه را رواج داده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۶۰-۵۹.]</ref> | ||
=== '''عامل معرفتی، فرهنگی، تمدنی و اجتماعی''' === | === '''عامل معرفتی، فرهنگی، تمدنی و اجتماعی''' === | ||
پذیرش تشیع در بین ایرانیان بهصورت تدریجی بوده است که برای آن دلایلی چون علاقه ایرانیان به اسلام و تشیع، نزدیکی امام علی به پیامبر، حمایت امام علی از ایرانیان در زمان خلافت، کسب حقایق تاریخ اسلام از زبان امام علی، آشنایی ایرانیان با صحابه بزرگ شیعی، ظلم و اجحاف در حق موالی، مظلومیت شیعیان و سیاستهای ضددینی حکومتهای اُموی و عباسی میتوان بیان کرد.<ref>شاهمحمدزاده، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، ۱۳۹۴ش، ص۲۹-۱.</ref> | پذیرش تشیع در بین ایرانیان بهصورت تدریجی بوده است که برای آن دلایلی چون علاقه ایرانیان به اسلام و تشیع، نزدیکی امام علی به پیامبر، حمایت امام علی از ایرانیان در زمان خلافت، کسب حقایق تاریخ اسلام از زبان امام علی، آشنایی ایرانیان با صحابه بزرگ شیعی، ظلم و اجحاف در حق موالی، مظلومیت شیعیان و سیاستهای ضددینی حکومتهای اُموی و عباسی میتوان بیان کرد.<ref>شاهمحمدزاده، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، ۱۳۹۴ش، ص۲۹-۱.</ref> | ||
از علل درونزا و اصلی گسترش تشیع در ایران، شعار عدالت و برابری و برقراری ارتباط معنوی ایرانیان با ائمه مانند رفتار عادلانه و الفتآمیز امام علی با موالی و ایرانیان تازه مسلمان در قبال رفتار نامناسب و تبعیضآمیز برخی از خلفا و اُمویان در تقسیم اموال بیتالمال بوده است.<ref>حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۶۰ و ۶۳.</ref> | از علل درونزا و اصلی گسترش تشیع در ایران، شعار عدالت و برابری و برقراری ارتباط معنوی ایرانیان با ائمه مانند رفتار عادلانه و الفتآمیز امام علی با موالی و ایرانیان تازه مسلمان در قبال رفتار نامناسب و تبعیضآمیز برخی از خلفا و اُمویان در تقسیم اموال بیتالمال بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۶۰ و ۶۳.]</ref> | ||
=== '''عوامل سیاسی و حاکمیتی''' === | === '''عوامل سیاسی و حاکمیتی''' === | ||
| خط ۹۱: | خط ۹۱: | ||
# '''هجرت امام رضا به ایران:''' همزمان با سکونت امام رضا در مرو، عدهای از سادات و آل ابیطالب در جوار امام آمدند و ارتباط امام با مردم در ترویج تشیع نقش مؤثری داشته است. بیان احادیث از جمله حدیث سلسله الذهب در جمع مردم نیشابور، خواندن خطبه و معرفی ولایت خود و ائمه در دربار مأمون عباسی، برگزاری مجالس مناظره و مباحثه در معرفی اهلبیت و مکتب شیعه، ارتباط با مردم و پاس به سؤالات و مجموعه نامههای امام به افراد مختلف، مسافرتها به شهرهای اطراف، مهاجرت گروه جدید علویان همزمان با سفر فاطمه معصومه به قم، در گرایش ایرانیان به تشیع تأثیر فراوانی داشته است. | # '''هجرت امام رضا به ایران:''' همزمان با سکونت امام رضا در مرو، عدهای از سادات و آل ابیطالب در جوار امام آمدند و ارتباط امام با مردم در ترویج تشیع نقش مؤثری داشته است. بیان احادیث از جمله حدیث سلسله الذهب در جمع مردم نیشابور، خواندن خطبه و معرفی ولایت خود و ائمه در دربار مأمون عباسی، برگزاری مجالس مناظره و مباحثه در معرفی اهلبیت و مکتب شیعه، ارتباط با مردم و پاس به سؤالات و مجموعه نامههای امام به افراد مختلف، مسافرتها به شهرهای اطراف، مهاجرت گروه جدید علویان همزمان با سفر فاطمه معصومه به قم، در گرایش ایرانیان به تشیع تأثیر فراوانی داشته است. | ||
# '''سهم حکومتها و مجاهدت علما در شیعهگرایی ایرانیان:''' نحوة عملکرد حکومتهای شیعه پیش از صفویه در فراهمسازی بسترها و نهادهای فرهنگی سبب گسترش تشیع در نقاط مختلف ایران شده است. | # '''سهم حکومتها و مجاهدت علما در شیعهگرایی ایرانیان:''' نحوة عملکرد حکومتهای شیعه پیش از صفویه در فراهمسازی بسترها و نهادهای فرهنگی سبب گسترش تشیع در نقاط مختلف ایران شده است. | ||
# '''گستردگی تشیع در مناطق مختلف ایران قبل از صفویه:''' منطقه خراسان و شهرهای آن چون نیشابور، سبزوار، بیهق، مرو، منطقه تاریخی جبل از قصر شیرین تا ری و همدان، در غرب ایران منطقه دینور، مناطق مرکزی ایران مانند قم، آوه، کاشان، فارس، اصفهان، مناطق شمالی ایران، طبرستان، گیلان، زنجان، قزوین، منطقه سیستان از کرمان تا جنوب خراسان تا سواحل دریای عمان، از جمله مناطق شیعهنشین در ایران قبل از قرن دهم بوده است. قبل از ظهور دولت صفویه در ایران هیچ منطقهای نبود که شیعیان در آن سکونت نداشته باشند.<ref>حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۷۹-۶۵.</ref> | # '''گستردگی تشیع در مناطق مختلف ایران قبل از صفویه:''' منطقه خراسان و شهرهای آن چون نیشابور، سبزوار، بیهق، مرو، منطقه تاریخی جبل از قصر شیرین تا ری و همدان، در غرب ایران منطقه دینور، مناطق مرکزی ایران مانند قم، آوه، کاشان، فارس، اصفهان، مناطق شمالی ایران، طبرستان، گیلان، زنجان، قزوین، منطقه سیستان از کرمان تا جنوب خراسان تا سواحل دریای عمان، از جمله مناطق شیعهنشین در ایران قبل از قرن دهم بوده است. قبل از ظهور دولت صفویه در ایران هیچ منطقهای نبود که شیعیان در آن سکونت نداشته باشند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۷۹-۶۵.]</ref> | ||
# '''شیعهگرایی ایرانیان پس از استقرار صفویه:''' براساس مستندات تاریخی، صفویان دولتی بودند که براساس اعتقادات قلبی مذهب تشیع را رسمی کردند. روند رسمیت یافتن تشیع در ایران در این دوره مرهون تلاش علما در دورههای قبل تا عصر صفویه است.<ref>حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۸۱.</ref> | # '''شیعهگرایی ایرانیان پس از استقرار صفویه:''' براساس مستندات تاریخی، صفویان دولتی بودند که براساس اعتقادات قلبی مذهب تشیع را رسمی کردند. روند رسمیت یافتن تشیع در ایران در این دوره مرهون تلاش علما در دورههای قبل تا عصر صفویه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۸۱.]</ref> | ||
== '''نخستین حکومتهای محلی و منطقهای پیش از صفویه''' == | == '''نخستین حکومتهای محلی و منطقهای پیش از صفویه''' == | ||
