وطن: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''وطن؛'''}} سرزمینی که به انسان هویت، دلبستگی، آرامش، حمایت و امتیازات حقوقی خاص می‌بخشد.

وطن، مفهومی اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است که بر اثر تولد یا اقامت در سرزمین خاص، موجب شکل‌گیری یک رابطهٔ معنوی، آرام‌بخش و هویت‌ساز میان انسان و آن سرزمین می‌شود و در مواردی، امتیازات حقوقی خاص را برای اهالی آن سرزمین در پی دارد. این مفهوم، در احکام [[دین|دینی]] و فقهی و نیز در [[ادبیات تهران|ادبیات]] عرفانی، مورد توجه بوده است. علاقهٔ ریشه‌دار انسان‌ها به وطن، موجب همبستگی اجتماعی، اقتدار ملی، آبادانی سرزمین و دفاع از ارزش‌های میهنی می‌شود.

== مفهوم‌شناسی ==

وطن به‌معنای محل تولد، پرورش و اقامت،<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/وطن?q=وطن دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ وطن.]</ref> در اصطلاح فرهنگی به سرزمینی گفته می‌شود که انسان‌ها به آن انس گرفته و هویت خود را از آن برمی‌گیرد. چنین جایی ممکن است روستا، شهر، ناحیه، کشور، سرزمینی پهناورتر از یک کشور یا کل جهان باشد.<ref>[http://ghiasabadi.com/motherland.html مرادی غیاث‌آبادی، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وب‌سایت پژوهش‌های ایرانی.]</ref> خاطرات مشترک، زبان، فرهنگ و حافظهٔ جمعی یک ملت از مقوم‌هایی است که مفهوم وطن را می‌سازد. با چنین رویکردی، ایران به‌عنوان وطنی شناخته می‌شود که بسیار فراتر از مرزهای سرزمینی، فرهنگ و تاریخ خود را گسترانیده است و این گستردگی در آفرینش‌های هنری، ادبی و اجتماعی بسیاری، بازنمایی شده است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/887280/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%85%D8%AD%D8%A8%D9%88%D8%A8%D9%87-%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D9%85%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C% «وطن محبوبۀ بی‌بدیل ماست / فرهنگ را مردم می‌سازند، نه دولت‌ها و حکومت‌ها»، وب‌سایت تابناک.]</ref>

اصطلاح کشور در ادبیات کهن فارسی نیز با وطن هم‌معنا بوده و در بسیاری موارد مفهوم میهن را افاده می‌کند. امروزه اما، معنای ویژه‌ای را بازتاب داده و مفهوم یک رابطهٔ متقابل سیاسی، جغرافیایی و معنوی را که با کسب تابعیت ایجاد شده است، افاده می‌کند. در این معنا از کشور، محدوده‌های جغرافیایی و مرزهای سیاسی سرزمینی برجستگی یافته و مقوم‌های فرهنگی، زبانی و خاطرات مشترک جمعی از اولویت و اعتبار تأثیرگذار برخوردار نیست. در این روی‌کرد، با اینکه اتباع کشور واحد درک مشترکی از مفهوم کشور خود دارند، اما مفهوم و مصداق وطن ممکن است برای آنان متفاوت بوده و فراتر از محدوده‌های دولت-کشور را وطن خود به حساب بیاورند.<ref>[http://ghiasabadi.com/motherland.html مرادی غیاث‌آبادی، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وب‌سایت پژوهش‌های ایرانی.]</ref>

امروزه تغییرات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کشورها و دست‌یابی افراد به‌شرایط زیستی بهتر و پایدارتر، موجب وطن‌گزینی‌های نوین و [[مهاجرت]] از سرزمین مادری شده است.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-خبر-64/4008891-ظهور-پدیده-وطن-گزینی «ظهور پدیدۀ وطن‌گزینی»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> کشورهای مقصد با اتخاذ سیاست‌های همگرایانهٔ اجتماعی، با دو روی‌کرد «ادغام» و «تنوع‌پذیری هویتی»، به وطن‌گزین‌های جدید رسمیت داده و به مدیریت و بهبود مناسبات میان‌نژادی، قومی و هویتی، می‌پردازند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/867683/fa رجبی و خانه‌ای، «مدیریت مهاجران بین‌المللی وپناهندگی در هزاره سوم با تکیه بر بحران آوارگان در اروپا»، 1395ش،ص13-15.]</ref> وطن‌گزین‌های نوین، تا امتزاج در فرهنگ، رسوم و خاطرات وطن جدید، در یک جغرافیای لرزان به‌سر می‌برد.<ref>[https://qjss.atu.ac.ir/article%2011145%20e43d766f05227d452288707d8d9a8122.pdf سعیدی، «بازنمای وطن در ذهنیت مهاجران: رهیافتی نظری بر دیاسپورای ایرانی، 1398ش، ص133.]</ref>

 

== ویژگی‌ها ==

'''هویت‌بخشی؛''' وطن از عناصر هویت‌بخش انسان‌ها است و در تمایز افراد، گروه‌ها و حتی مکاتب و جریان‌های اجتماعی، وطن مألوف آنها مورد توجه قرار می‌گیرد. ایرانی، نجفی، قمی، مصری، [[کابل|کابلی]]، عراقی، البیرونی، [[بلخ|بلخی]]، خراسانی، ری‌شهری، بامیانی و بغدادی از نمونه‌های هویت‌ساز است که با انتساب به وطن، شکل می‌گیرد.

 

 

 

'''آرامش؛''' از ویژگی‌های خاطره‌انگیز وطن، اُنس و آرامش دل‌انگیزی است که انسان‌ها در زادبوم خود تجربه می‌کنند و در غیر آن، چنین تجربه‌ای وجود ندارد.<ref>[https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=25&lid=0&catid=23213&mid=246362 «وطن‌دوستی از منظر اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله مکارم‌شیرازی.]</ref>

 

'''تابعیت؛''' در مواردی که مفهوم و مصداق وطن و دولت- کشور امتزاج یابد، رابطهٔ معنوی، سیاسی و حقوقی خاص برای گروه‌های انسانی، با عنوان تابعیت تأمین می‌شود. انسان‌ها در وطن خود، از حقوق و تکالیف ویژه‌ای برخوردار می‌شوند که دیگران از این گونه حقوق و امتیازات برخوردار نیستند.<ref>[http://tnovin.com/view/654Vm/menu-hotdeals%20hidden-sm%20hidden-xs «عوامل سازندۀ دولت-کشور»، وب‌سایت مؤسسۀ فرهنگی و انتشاراتی طرح نوین اندیشه.]</ref>

 

== وطن در فرهنگ ایرانی ==

وطن در ادبیات، هنر و خاطرهٔ تاریخی مردم ایران از جایگاه و موقعیت ارزشمندی برخوردار است. وطن در ادبیات ایرانی- اسلامی با عناوین [[خانه]]، زادگاه، میهن و کشور، انعکاس داشته است. در اشعار [[فردوسی]] آمده است: «اگر دورم از میهن و جای خویش/ مرا یار ایزد به هر کار بیش»؛ در بیان اسدی طوسی نیز آمده است: «چو آمد بر میهن و خان خویش/ ببردش به صد لاله مهمان خویش».<ref>[http://ghiasabadi.com/motherland.html مرادی غیاث‌آبادی، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وب‌سایت پژوهش‌های ایرانی.]</ref> جایگاه و منزلت وطن و دلبستگی به کشور در شاهنامهٔ فردوسی به زیبایی تبیین شده است:

 

 

 

 

همه سر به سر تن به کشتن دهیم *** از آن به که کشور به دشمن دهیم<ref>[https://repository.uma.ac.ir/id/eprint/9023/ فلاح، «هویت ملّی و میهنی ایرانیان در دورۀ پیش از مشروطه و عصر بیداری»، 1394ش.]</ref>

 

== وطن در آموزه‌های عرفانی ==

وطن و وطن‌دوستی در آموزه‌های عرفانی معنایی متفاوت دارد؛ وطن انسان‌ها در تفکر عرفانی، عالم روح و ملکوت است که بعد از رهایی از قفس تن، به هوای وطن مألوف خود بال و پر می‌گشایند. [[مولانا|جلال‌الدین مولوی]] در غزلیات خود تعریفی از وطن عرفانی ارائه داده است:

 

 

 

 

خلق چو مرغابیان زاده ز دریای جان *** کی کند اینجا مقام، مرغ کز آن بحر خاست.<ref>[https://www.roshdmag.ir/fa/article/23646/مطالعه-سیر-تحول-وطن-در-شعر-فارسی پاکباز، «مطالعۀ سیر تحول وطن در شعر فارسی»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی.]</ref>

 

 

'''وطن اصلی؛''' وطن اصلی به سرزمینی گفته شده است که انسان در آن به دنیا آمده و زیسته است. روزه و نماز در چنین وطنی کامل است.

 

'''وطن عرفی؛''' به سرزمینی گفته شده است که شخص آن را برای زندگی انتخاب می‌کند و وطن اختیاری، وطن اتخاذی و وطن حکمی نیز گفته می‌شود. روزه و نماز در چنین وطنی، کامل است.

 

'''وطن شرعی؛''' وطن شرعی به جایی اطلاق می‌شود که شخص در آن یا به‌دنیا آمده یا مدتی در آن زندگی کرده است. از منظر مشهور فقهای [[شیعه]] وطن شرعی در حکم وطن عرفی است و اگر شخص از آن جا اعراض کند حکم مسافر را ندارد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/وطن «وطن»، ویکی شیعه.]</ref>

 

 

وطن مادری یا مام میهن، مفهوم عمیقی از تمایل انسان‌ها به وطن‌دوستی است که در ادبیات و زبان فارسی تجلی یافته است. دوست‌داشتن زادبوم حس خوش‌آیندی است که با جان انسان‌ها آمیخته شده و حتی با سفر و اقامت در موقعیت‌های بهتر و دارای وسایل رفاه، ترقی و آسایش، این حس کاستی نمی‌یابد؛ به‌گفتهٔ مولانا:

 

در سفر گر روم بینی یا خُتن *** از دل تو کی رود حبّ‌الوطن.<ref>[https://www.roshdmag.ir/fa/article/23646/مطالعه-سیر-تحول-وطن-در-شعر-فارسی پاکباز، «مطالعۀ سیر تحول وطن در شعر فارسی»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی.]</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دشت‌های لاله برخون [[شهادت|شهیدان]] راهت را

 

 

ای وطن ای مادرم<ref>[https://shereno.com/49948/45834/358423.html فلاحی، «مادرم وطن»، وب‌سایت شعرنو.]</ref>

 

[[حضرت محمد|پیامبر]] خدا وطن‌دوستی را از ویژگی‌های ایمانی دانسته است. پیامبر هنگام هجرت از مکه، دلگیر و منقلب شده بود تا آن‌جا که خداوند بازگشت به زادگاه را به او وعده داد.<ref>سورهٔ قصص، آیهٔ 85.</ref> [[حضرت فاطمه|فاطمه]] دختر پیامبر نیز به نگرانی پیامبر دربارهٔ فراق از شهر مدینه، اشاره کرده است که خداوند با وعدهٔ بازگرداندن پیامبر به میعادگاه خود، آرامش را به پیامبر بازگرداند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4217725/ عباسی مقدم، «وطن‌دوستی یا وطن‌پرستی؟/ وطن‌دوستی؛ ازادعا تا واقعیت»، خبرگزاری مهر.]</ref>

 

'''همبستگی اجتماعی:''' مشارکت در امور خیر و دفع شرور از جامعه و محل زندگی جمعی.

 

'''اقتدار ملی:''' تقویت پیوندهای ملی، [[اعتماد به نفس]] ملی و در نتیجه اقتدار و حاکمیت ملی.

 

'''آبادی سرزمین‌ها:''' عمران سرزمین‌ها در اثر مشارکت و اعتماد عمومی و سرمایه‌گذاری مادی و معنوی آحاد جامعه.

 

'''دفاع همه‌جانبه؛''' دفاع از ارزش‌ها و باورهای اجتماعی، از خاک وطن و سرمایه‌های ملی.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4217725/ عباسی مقدم، «وطن‌دوستی یا وطن‌پرستی؟/ وطن‌دوستی؛ از ادعا تا واقعیت»، خبرگزاری مهر.]</ref>

 

== پانویس ==

 

== منابع ==

* آجودانی، ماشاالله، «وطن، زبان فارسی و تداوم مفهوم تاریخی و سیاسی ایران در دوران اسلامی»، وب‌سایت پارسی انجمن، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۳۹۳ش.

* پاکباز، ابوطالب، «مطالعهٔ سیر تحول وطن در شعر فارسی»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۳۹۸ش.

* رجبی، لیلا و خانه‌ای، علی‌اشرف، «مدیریت مهاجران بین‌المللی وپناهندگی در هزارهٔ سوم با تکیه بر بحران آوارگان در اروپا»، وب‌سایت چهارمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی، ۷ مرداد ۱۳۹۵ش.

* سعیدی، سعیده، «بازنمای وطن در ذهنیت مهاجران: رهیافتی نظری بر دیاسپورای ایرانی»، فصلنامهٔ علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، سال ۲۶، شمارهٔ ۷۸، زمستان ۱۳۹۸ش.

* «ظهور پدیدهٔ وطن‌گزینی»، روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مهر ۱۴۰۲ش.

* عباسی‌مقدم، مصطفی، «وطن‌دوستی یا وطن‌پرستی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۳۹۶ش.

* «عوامل سازندهٔ دولت-کشور»، وب‌سایت مؤسسهٔ فرهنگی و انتشاراتی طرح نوین اندیشه، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۲ش.

* فلاحی، علی‌اکبر، «مادرم وطن»، وب‌سایت شعرنو، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۹۳ش.

* فلاح، مرتضی، «هویت ملّی و میهنی ایرانیان در دورهٔ پیش از مشروطه و عصر بیداری»، مجموعه مقاله‌های دهمین همایش بین‌المللی ترویج زبان و ادب فارسی، دانشگاه محقق اردبیلی، شهریور ۱۳۹۴ش.

* «وطن‌دوستی از منظر اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۷ آبان ۱۴۰۲ش.

* «وطن محبوبهٔ بی‌بدیل ماست / فرهنگ را مردم می‌سازند، نه دولت‌ها و حکومت‌ها»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۳ فروردین ۱۳۹۸ش.

* «وطن»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۲ش.

* «هویت ایرانی و وطن‌دوستی»، دبیرخانهٔ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۲ش.