حکومت‌های شیعه در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>حکومت‌های شیعه در ایران؛</big>''' تشکیل دولت‎های شیعی از گرایش‎های مختلف زیدیه، اسماعیلیه و اثنی‌عَشَری در ایران.<ref group="دیدگاه">با سلام و احترام علاوه بر اصلاح نکات مندرج در متن این دو نکته کلی را مدنظر داشته باشید:

با پیدایش اسلام، اندیشه‌ای مترقی ظهور کرد که علاوه بر شبه جزیره عربستان بسیاری از سرزمین‌های دیگر از جمله ایران را نیز در برگرفت. هرچند فتح ایران در دوره خلیفه دوم به‌واسطه جنگ بود، اما نشر و گسترش اسلام، زمانی که دین زرتشت دیگر پاسخگوی نیازهای ایرانیان نبود، عمدتاً با پذیرش داوطلبانه و آشنایی تدریجی آنان با تعالیم اسلام، به‌ویژه از طریق ائمه و آموزه‌های اصیل شیعی، صورت گرفت. همچن ینیکتاپرستی و آشنایی ایرانیان با ادیان الهی در گرایش آنان به تشیع تأثیرگذار بوده است. از نخستین نمودهای سیاسی تشیع در ایران، دولت علویان طبرستان بود که الگویی برای حکومت‌های بعدی شیعی همچون آل مسافر، آل بویه، باوندان اسپهبّدیه و شاخه‌های مختلف حاکمیت‌های اسماعیلی از جمله نزاریان ایران شد. در سده‌های میانه، جنبش‌هایی چون سربداران، مرعشیان و آل کیا جلوه‌های دیگری از پیوند تشیع با ساختار قدرت محلی را رقم زدند. در ادامه، دولت‌هایی مانند مشعشعیان و سرانجام صفویان با رسمی‌کردن تشیع در سراسر ایران، این جریان تاریخی را به اوج سیاسی و فرهنگی خود رساندند. ابعاد مختلف دولت‌های شیعی شامل تاریخ سیاسی، زمینه‌ها، علل صعود و افول و تحولات فرهنگی، اجتماعی و مذهبی، عاملی قوی در گسترش اندیشه و فرهنگ سیاسی و اجتماعی شیعی در قلمرو خود بودند.  

شیعه در لعت به معنای گروه، گروه پیروان، گروه همدل، یاران، انصار و اتباع که بر امری یک‌سخن باشند.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ۱۴۰۸ق، ماده «شیع».</ref> تشیع در لغت به معنای دعوی مذهب شیعه کردن است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ۱۳۷۳ش، ماده «شیع».</ref> اگر وازه شیعه همراه با «ال» تعریف به کار رود ناگزیر اختصاص به افرادی دارد که از باب اعتقاد به امامت و ولایت بلافصل امام علی بعد از رحل پیامبر و نفی امامت از کسانی که در خلافت بر او پیشی گرفتند، از آن امام پیروی کردند.<ref>مفید، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، ۱۳۳۰ش، ج۱، ص۴۲.</ref><ref group="دیدگاه">چرا شیعه و تشیع را تعریف کرده اید؟ در منابع مختلفی تعریف حکومت های شیعه و دولات های شیعه آمده است</ref>

درباره این مسئله که از چه زمانی شیعه شکل گرفت نظریه‌های متفاوتی ذکر شده است.

۱) تشیع در دورات حیات پیامبر شکل گرفته و در آن زمان گروهی از صحابه به‌عنوان طرفدار امام علی شناخته می‌شدند.

 

۲) شیعه پس از رحلت پیامبر و در مخالفت با انتخاب ابوبکر بن ابی قحافه به‌عنوان خلیفه شکل گرفته است. پس از رحلت پیامبر مسلمانان سه دسته شدند: گروهی که شیعه نامیده شدند و طرفدار امام علی بودند. گروهی با نام انصار که طرفدار سعد بن عباده خزرجی و مدعی حکومت بودند و گروهی که با ابویکر بیعت کردند.

 

۳) شیعه به‌عنوان یک حزب یا گروه خاص در دوره پایانی خلافت عثمان یا زمان قتل او شکل گرفت.

 

۴) ظهور شیعه در زمانی بود که بصره در آستانه جنگ جمل قرار داشت.

 

۵) در زمان نبرد جنگ صفین که گروهی در مخالفت و موضع امام علی قرار گرفتند و گروهی به‌عنوان طرفدار حقیقی امام به او اعلام وفاداری کردند و شیعه نام گرفتند.

 

 

۷) ظهور شیعه در قالب یک نهضت مشخص با اهداف و نام خالص به سال‌های پس از شهادت امام حسین باز می‌گردد و حادثه عاشورا نقطه‌ای بنیادین و مهم در پیدایش یا تحول شیعه است.

 

 

از مهمترین زمینه‌ای که انشعاب و فرقه‌های جدیدی را در میان شیعیان به وجود آورده است، سلسله امامان و چگونگی فرآیند انتقال امامت و وصایت و انتخاب امام بعدی بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۳۵.</ref> همچنین پیدایش علم کلام و عدم دست‌یابی شیعه به حاکمیت سیاسی پس از شهادت امام حسین و یارانش و‌ قیام‌هایی که به‌منظور خون‌خواهی آنان صورت گرفت، باعث پراکندگی و ایجاد فرقه‌ها و عدم اتحاد در جامعه شیعه شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/332725/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87?q=%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87%20%D8%B2%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%87&score=16393.031&rownumber=9 قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص۹۳.]</ref>

 

زیدیه از جمله یکی از فرقه‌های شیعه، به امامت امام علی، امام حسن، امام حسین و زید بن علی قائل هستند.<ref>مفید، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، ۱۳۳۰ش، ج۱، ص۳۹.</ref> این فرقه پیروان زید بن علی بن حسین هستند و امامت را در اولاد فاطمه زهرا منحصر می‌دانند و در گروه دیگری غیر از آنان جایز نمی‌دانند. اعتقاد دارند امامت واجب الاطاعه به هر مردی از اولاد فاطمه می‌رسد که مردم را به امامت خود دعوت کند و عادل، عالم و اهل علم، سخاوتمند و شجاع‏ باشد<ref>الخیرالله، «فرقه زیدیه (1) و ارتباط آنها با زید بن علی(ع)»، ۱۳۸۳ش، ص۴۹.</ref> و فرقی نمی‌کند که از اولاد امام حسن یا از اولاد امام حسین باشد.<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۳۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۸۷-۸۶.</ref>

 

=== '''اسماعیلیه''' ===

این فرقه با عناوین دیگری نظیر سبعیه<ref>مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ۱۳۷۲ش، ص۲۲۶.</ref>، قرامطه<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۸۳.</ref>، باطنیه<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/55152/%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87?q=%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D9%86%DB%8C%D9%87%20%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 مینوی، «باطنیه اسماعیلیه»، ۱۳۵۱ش، ص۳-۱.]</ref>، حشیشیه، تعلیمیه، و الدعوه یا الدعوه الهادیه شناخته می‌شود.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش.، ص۱۱.</ref> اسماعیلیه امامت امام حسن فرزند امام علی را قبول ندارند.<ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۱۹.</ref> اسماعیلیه، بعد از شهادت امام صادق به امامت فرزندش اسماعیل با عنوان «اسماعیلیه خالصانه» یا نواده‌اش محمد بن اسماعیل بن جعفر با نام «مبارکیه» اعتقاد پیدا کردند.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴.</ref> این فرقه بعد از شیعه اثنی‌عَشَری، اکثریت را تشکیل می‌دهد و پیروان آن در بیش از ۲۵ کشور، در آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکای شمالی پراکنده شدند. بیشتر اسماعیلیان نیز در هند، پاکستان و شرق آفریقا زندگی می‌کنند.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص۳ و ۱۱.</ref>

 

عنوان شیعه از منظر رجال‌نویسان، تنها بر شیعیان امامیه یا شیعه دوازده‌امامی یا شیعه اثنی‌عَشَری اطلاق می‌شود و آنان بیشتر‌ین گروه از مذهب شیعه هستند. رهبری جامعه پس از پیامبر از طریق نص رسول خدا است و امام از سوی خدا تعیین می‌شود و هر امامی باید پیش از رحلت، جانشین خود را معرفی و منصوب کند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۳۹.</ref> شیعه امامی در منابع، بیش از یک معنا و مفهوم ندارد و آن، اعتقاد به جانشینی امام علی و فرزندان بلافصل او است که بعد از درگذشت پیامبر تا غیبت صغری، هیچ تغییری در آن رخ نداده است.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.</ref> کلیات اندیشه شیعه اثنی‌عَشَری دارای رویکرد عقل‌گرا است و بر پنج اصل توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد شکل گرفته است.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۴۶.</ref> منابع اندیشه‌های شیعیان امامیه، براساس چهار منبع قرآن، سنت (روایات پیامبر و ائمه)، عقل و اجماع شکل می‌گیرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879936/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%D8%B3%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%82%D9%84-%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9%20%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%D8%8C%20%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA%20%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1%20%D9%88%20%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87%D8%8C%20%D8%B9%D9%82%D9%84%20%D9%88%20%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9&score=8201.03&rownumber=7 کاظمی شاملو، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، ۱۳۹۶ش، ص۸.]</ref>

 

== '''پیشینه''' ==

 

| valign="top" |در این دوره عواملی چون قیام مختار و همراهی ایرانیان با وی، کشتار ایرانیان به‌وسیله مصعب بن زبیر، مظالم اُمویان و حجاج بن یوسف، شکل‌گیری تشیع در بین موالی با محوریت مدائن و نفوذ و گسترش  تشیع در اهواز، یزد و نواحی شرقی ایران بیان شده است. سابقه تشیع در ایران همراه  با سکونت اعراب اشعری از جمله سائب بن مالک اشعری در قم، برای نخستین بار رقم  خورده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9?q=%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص۲۳۰.]</ref>

| valign="top" |پراکندگی مناطق شیعه‌نشین ایران در  این قرن شامل قم، آوه، فراهان، کاشان، ری، اصفهان، اهواز و بیهق (سبزوار) بوده  است.<ref>شاه‌محمدزاده، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، ۱۳۹۴ش، ص۱.</ref><ref group="دیدگاه">تا اینجا آیا دولت و حکومت شیعی شکل گرفته بوده در ایران؟</ref>

| valign="top" |حضور امام رضا در خراسان نیز باعث  انتشار بیشتر تشیع در ایران شد. در این قرن ورود سادات علوی به منطقه جبال که محدوده‌ای بین همدان، اصفهان و ری بود، از دلایل مهم نفوذ و گسترش تشیع در ایران  است. همچنین در مناطق شمالی ایران به دلیل وجود تعدادی از علویان در طبرستان و  توجه خاص دیلیمان به آنها، نخستین دولت مستقل از خلافت اسلامی به نام دولت  علویان زیدی طبرستان در شرق اسلامی شکل گرفت.

| valign="top" |دوران ظهور حکومت آل بویه که از  دیلم برخاسته بودند و قسمت اعظم ایران و عراق را زیر اقتدار خود گرفتند. همچنین  خاندان اسماعیلی مذهب آل مسافر (سالاریان یا کنگریان) نیز از دیلم ظهور کردند و  مناطق شمال غربی ایران را تحت سلطه خود در آوردند.

| valign="top" |در این دوران دولت شیعی باوندان روی  کار آمد که از امیران محلی طبرستان به شمار می‌آمدند. علاوه بر آن، دولت  اسماعیلی نزاری ظهور کرد که مقر اصلی آنان در قلعه کوهستانی الموت، در شمال  ایران بود و از شام تا مشرق ایران حکمرانی داشت.

| valign="top" |رواج تشیع براساس تحول بسیار مهمی یعنی  هجوم مغولان به شرق جهان اسلام و براندازی خلافت عباسیان به‌عنوان تکیه‌گاه  نیروی معنوی اهل‌سنت رقم خورد. در این دوران تمامی گرایش‌های مذهبی ایران و  نواحی اطراف در قالب تصوف بیان شد که تشیع نیز از این قاعده مستثنی نیست.

| valign="top" |از جمله حرکت‌های شیعی در این زمان  در ایران، نهضت سربداران در خراسان و به تبعیت از آن، نهضت مرعشیان در طبرستان و  آل کیا در گیلان هستند که هریک حکومتی را تشکیل دادند. آل کیا در ابتدا بر مذهب  زیدی بودند اما در سال ۹۳۳ق مذهب اثنی‌عَشَری را پذیرفتند. آل کیا با پناه دادن  به اسماعیل میرزا، مؤسس صفویه، نقش مهمی در تأسیس حکومت صفویه داشتند.

| valign="top" |در این دوران برخی از حرکت‌های شیعی  از جمله مشعشعیان در بستر افکار غالیانه سیر می‌کرد و به واسطه عراق به ایران  نفوذ کرد و به طور عمده در خوزستان ظهور یافت. این حرکت توسط صفویان برانداخته  شد.

| valign="top" |در دوران بعد از حمله مغولان، تأسیس  دولت صفویه و رسمیت تشیع اثنی‌عَشَری در ایران، به طور قطع ایران را به ناحیه‌ای  شیعی تبدیل کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1404025/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C کشاورز و بوسعیدی، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص۱۷۴-۱۷۱.]</ref>