بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''{{درشت|محاربه؛}}''' | '''{{درشت|محاربه؛}}''' جرمی علیه امنیت و آرامش عمومی به وسیله کشیدن سلاح برای ایجاد ترس و ناامنی عمومی. | ||
محاربه در [[فقه اسلامی]] و حقوق کیفری ایران، | محاربه در [[فقه اسلامی]] و حقوق کیفری ایران، جرمی علیه امنیت و آرامش عمومی است که در اصطلاح حقوقی به کشیدن سلاح به قصد تعرض به جان، مال یا ناموس مردم و ایجاد ترس و ناامنی در جامعه تعریف میشود. این مفهوم که مبنای اصلی آن آیه ۳۳ سوره مائده است، منحصراً با هدف صیانت از امنیت شهروندان جرمانگاری شده است. بر اساس ماده ۲۷۹ قانون مجازات اسلامی ایران، تحقق محاربه منوط به سلب عملیِ امنیت عمومی است و مصادیق بارز آن شامل اقدامات تروریستی و اغتشاش میشود. کیفر این جرم در فقه و قانون شامل چهار مجازاتِ اعدام، صَلب، قطع دست راست و پای چپ، و تبعید است. در رویه قضایی و حقوقی معاصر، بسط دادن عنوان محاربه به حوزههای نوینی چون جرایم سایبری و [[قاچاق مواد مخدر]]، همواره محل بررسی و دارای چالشهای تفسیری میان حقوقدانان بوده است. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
محاربه از واژۀ حرب به معنای [[جنگ]] و ستیز گرفته شده است.<ref>فیومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، 1414ق، ج1، ص127.</ref> در فقه و قوانین کیفری ایران، به جرمی گفته میشود که در آن فرد با کشیدن سلاح به قصد تعرض به جان، مال یا ناموس مردم، موجب ایجاد ترس و ناامنی عمومی در [[جامعه]] شود.<ref>[https://www.heyvalaw.com/web/articles/view/1287/محاربه-چیست-و-مجازات-آن.html «محاربه چیست»، وبسایت مشاوره حقوقی دینا.]</ref><ref>[https://law.tabrizu.ac.ir/article_2083_8476353cfeed6116cf7aa85291a2627c.pdf پوربافرانی، «تحلیل جرم محاربه»، 1390ش، ص54.]</ref> در نظام حقوقی مبتنی بر فقه اسلامی، محاربه در کنار دو عنوان بَغی و افساد فیالارض، از مهمترین جرایم علیه امنیت و نظم عمومی بهشمار میروند.<ref>[http://www.ljournal.ir/index.php/ma/article/view/2836 میرزایی، «تفاوت بغی، افساد فی الارض و محاربه در قانون مجازات اسلامی»، 1404ش. ص7]</ref> با این حال، حقوقدانان این سه مفهوم را از نظر هدف و گستره جرم از یکدیگر تفکیک میکنند: | محاربه از واژۀ حرب به معنای [[جنگ]] و ستیز گرفته شده است.<ref>فیومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، 1414ق، ج1، ص127.</ref> در فقه و قوانین کیفری ایران، به جرمی گفته میشود که در آن فرد با کشیدن سلاح به قصد تعرض به جان، مال یا ناموس مردم، موجب ایجاد ترس و ناامنی عمومی در [[جامعه]] شود.<ref>[https://www.heyvalaw.com/web/articles/view/1287/محاربه-چیست-و-مجازات-آن.html «محاربه چیست»، وبسایت مشاوره حقوقی دینا.]</ref><ref>[https://law.tabrizu.ac.ir/article_2083_8476353cfeed6116cf7aa85291a2627c.pdf پوربافرانی، «تحلیل جرم محاربه»، 1390ش، ص54.]</ref> در نظام حقوقی مبتنی بر فقه اسلامی، محاربه در کنار دو عنوان بَغی و افساد فیالارض، از مهمترین جرایم علیه امنیت و نظم عمومی بهشمار میروند.<ref>[http://www.ljournal.ir/index.php/ma/article/view/2836 میرزایی، «تفاوت بغی، افساد فی الارض و محاربه در قانون مجازات اسلامی»، 1404ش. ص7]</ref> با این حال، حقوقدانان این سه مفهوم را از نظر هدف و گستره جرم از یکدیگر تفکیک میکنند: | ||
* '''محاربه:''' در این جرم، اقدام مجرمانه مستقیماً آرامش و امنیت شهروندان را هدف قرار میدهد. معیار اصلی در تشخیص محاربه، استفاده از سلاح برای ایجاد رعب و وحشت در میان مردم است و ماهیت آن ارتباطی با نوع حکومت و تقابل با ساختار سیاسی ندارد.<ref>[http://www.ljournal.ir/index.php/ma/article/view/2836 میرزایی، «تفاوت بغی، افساد فی الارض و محاربه در قانون مجازات اسلامی»، 1404ش. ص7]</ref> | * '''محاربه:''' در این جرم، اقدام مجرمانه مستقیماً آرامش و امنیت شهروندان را هدف قرار میدهد. معیار اصلی در تشخیص محاربه، استفاده از سلاح برای ایجاد رعب و وحشت در میان مردم است و ماهیت آن ارتباطی با نوع حکومت و تقابل با ساختار سیاسی ندارد.<ref>[http://www.ljournal.ir/index.php/ma/article/view/2836 میرزایی، «تفاوت بغی، افساد فی الارض و محاربه در قانون مجازات اسلامی»، 1404ش. ص7]</ref> | ||
* '''بغی:''' برخلاف محاربه که جرمی علیه عموم مردم است، بغی به معنای قیام مسلحانه علیه | * '''بغی:''' برخلاف محاربه که جرمی علیه عموم مردم است، بغی به معنای قیام مسلحانه علیه نظام اسلامی تعریف میشود. در این حالت، هدف اصلی مجرمان، براندازی، تضعیف یا مقابله مسلحانه با حاکمیت است و ایجاد ناامنی در میان مردم، هدف اصلی نیست بلکه صرفاً ممکن است از پیامدهای جانبی این اقدام باشد.<ref>[http://www.ljournal.ir/index.php/ma/article/view/2836 میرزایی، «تفاوت بغی، افساد فی الارض و محاربه در قانون مجازات اسلامی»، 1404ش. ص15-16]</ref> | ||
* '''افساد فیالارض:''' این عنوان شامل اقدامات مخرب و گستردهای است که بنیانهای جامعه را به خطر انداخته و موجب نابودی و ناامنی شدید میشود. اگرچه برخی از کارشناسان حقوقی محاربه و [[افساد فیالارض]] را هممعنا میدانند، اما دیدگاه غالب بر این است که افساد فیالارض مفهومی بسیار وسیعتر دارد. در واقع، محاربه تنها یکی از شکلهای افساد فیالارض است؛ زیرا افساد میتواند شامل انواع جرایم سازمانیافته و تخریبهای کلان باشد، حتی اگر با تعریف کلاسیک محاربه (مانند سلاح کشیدن در خیابان) همخوانی نداشته باشد.<ref>[http://www.ljournal.ir/index.php/ma/article/view/2836 میرزایی، «تفاوت بغی، افساد فی الارض و محاربه در قانون مجازات اسلامی»، 1404ش. ص18]</ref> | * '''افساد فیالارض:''' این عنوان شامل اقدامات مخرب و گستردهای است که بنیانهای جامعه را به خطر انداخته و موجب نابودی و ناامنی شدید میشود. اگرچه برخی از کارشناسان حقوقی محاربه و [[افساد فیالارض]] را هممعنا میدانند، اما دیدگاه غالب بر این است که افساد فیالارض مفهومی بسیار وسیعتر دارد. در واقع، محاربه تنها یکی از شکلهای افساد فیالارض است؛ زیرا افساد میتواند شامل انواع جرایم سازمانیافته و تخریبهای کلان باشد، حتی اگر با تعریف کلاسیک محاربه (مانند سلاح کشیدن در خیابان) همخوانی نداشته باشد.<ref>[http://www.ljournal.ir/index.php/ma/article/view/2836 میرزایی، «تفاوت بغی، افساد فی الارض و محاربه در قانون مجازات اسلامی»، 1404ش. ص18]</ref> | ||
علاوه بر مصداق اصلی محاربه که همان کشیدن سلاح برای ترساندن مردم و ایجاد ناامنی است، مصادیق مهمی برای محاربه معرفی شده است؛ ازجمله: راهزنی، سرقت و قاچاق که همراه با بکارگرفتن سلاح باشد.<ref>[https://rc.majlis.ir/en/law/show/845048 «قانون مجازات اسلامی»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | علاوه بر مصداق اصلی محاربه که همان کشیدن سلاح برای ترساندن مردم و ایجاد ناامنی است، مصادیق مهمی برای محاربه معرفی شده است؛ ازجمله: راهزنی، سرقت و قاچاق که همراه با بکارگرفتن سلاح باشد.<ref>[https://rc.majlis.ir/en/law/show/845048 «قانون مجازات اسلامی»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | ||
| خط ۱۵: | خط ۱۵: | ||
بر اساس برخی پژوهشها، مفهوم محاربه در آیه محاربه، به معنای هرگونه تقابل و ضدیت با احکام خدا و پیامبر اسلام است. بر این اساس، محاربه به گناهان و نافرمانیهای فردی اطلاق نمیشود؛ بلکه ناظر به اقدامات مخربی است که امنیت و نظم جامعه را مختل کرده و مصداق بارز فساد در زمین باشند. به دلیل همین پیامدهای سنگین اجتماعی و تقابل با حاکمیت شرع، مجازاتهای سنگینی چون اعدام، به صلیب کشیدن یا دار زدن، قطع دست و پا، یا تبعید برای آن وضع شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/79629/تفسیر-آیه-محاربه-و-احکام-فقهی-آن?SID=211222 صالحی نجف آبادی، «تفسیر آیه محاربه و احکام فقهی آن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | بر اساس برخی پژوهشها، مفهوم محاربه در آیه محاربه، به معنای هرگونه تقابل و ضدیت با احکام خدا و پیامبر اسلام است. بر این اساس، محاربه به گناهان و نافرمانیهای فردی اطلاق نمیشود؛ بلکه ناظر به اقدامات مخربی است که امنیت و نظم جامعه را مختل کرده و مصداق بارز فساد در زمین باشند. به دلیل همین پیامدهای سنگین اجتماعی و تقابل با حاکمیت شرع، مجازاتهای سنگینی چون اعدام، به صلیب کشیدن یا دار زدن، قطع دست و پا، یا تبعید برای آن وضع شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/79629/تفسیر-آیه-محاربه-و-احکام-فقهی-آن?SID=211222 صالحی نجف آبادی، «تفسیر آیه محاربه و احکام فقهی آن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
بر اساس برخی پژوهشها، روایات اسلامی تنها به بیان حکم و مصادیق آن پرداختهاند و برآیند این بررسیها حاکی از آن است که وجه مشترک و شالودهٔ اساسی در تمامی مصادیق، قصد ایجاد هراس و اخلال در امنیت جامعه است؛ بنابراین، هرگونه اقدامی که با توسل به قهر و غلبه منجر به وحشتآفرینی عمومی و سلب امنیت جامعه گردد، شاکلهٔ اصلی این | بر اساس برخی پژوهشها، روایات اسلامی تنها به بیان حکم و مصادیق آن پرداختهاند و برآیند این بررسیها حاکی از آن است که وجه مشترک و شالودهٔ اساسی در تمامی مصادیق، قصد ایجاد هراس و اخلال در امنیت جامعه است؛ بنابراین، هرگونه اقدامی که با توسل به قهر و غلبه منجر به وحشتآفرینی عمومی و سلب امنیت جامعه گردد، شاکلهٔ اصلی این جرم را محقق ساخته و تحت شمول عنوان کیفری محاربه قرار میگیرد.<ref>[https://jfiqh.um.ac.ir/article_28484_99404de991bfdb95c5ea1c72c1e2b8dc.pdf موسوی و دیگران، «بازخوانی ماهیت و مصادیق محاربه در جرایم علیه نظم عمومی»، 1393ش، ص 138 و 142.]</ref> | ||
== جرمانگاری محاربه == | == جرمانگاری محاربه == | ||
| خط ۷۸: | خط ۷۸: | ||
== توبه محارب == | == توبه محارب == | ||
بر پایه فقه اسلامی و ماده ۱۱۴ قانون مجازات اسلامی ایران، توبه محارب پیش از دستگیری، موجب سقوط مجازات میشود. شرط اصلی پذیرش این توبه، احراز واقعی بودن آن توسط قاضی پرونده است. بر این اساس رفتارهایی مانند تسلیم داوطلبانه متهم به مراجع قانونی از نشانههای اثبات این موضوع تلقی میگردد اما توبه پس از دستگیری و تسلط مأموران بر متهم، از آنجا که ممکن است ناشی از ترس باشد، فاقد اثر قانونی برای سقوط مجازات است. با این حال، در خصوص اینکه آیا توبه محارب علاوه بر مجازات عمومی، موجب سقوط حقوق شخصی بزهدیدگان (مانند حق قصاص و دیه) نیز میشود یا خیر، میان فقیهان اختلاف نظر وجود دارد.<ref>[https://www.sid.ir/FileServer/SF/8921396H0363 مصلح، «نقش توبه درجرایم حدودی و تعزیری ازمنظر فقه و قانون مجازات اسلامی مصوب 1392»، اولین همایش بینالمللی و سومین همایش ملی پژوهشهای مدیریت و علوم انسانی، 1396ش، ص3-4.]</ref> | |||
== نسبت محاربه با اعتراض و اغتشاش == | == نسبت محاربه با اعتراض و اغتشاش == | ||
بر اساس | بر اساس مبانی دینی همچون نصیحت پیشوایان دین و امر به معروف و نهی از منکر، حق اعتراض و انتقاد از تصمیمات حاکمیت، حقی مشروع، مبتنی بر شریعت و تضمینشده در [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]] است، مشروط بر آنکه مسالمتآمیز بوده و از چارچوب نظم عمومی و اخلاق خارج نشود؛ از این رو مرز این حق مشروع با اغتشاش، توسل به خشونت، اخلال در امنیت جامعه و تخریب اموال عمومی دانسته شده است. در این تقاطع، چنانچه فردی در جریان ناآرامیها و اغتشاشات، پا را فراتر گذاشته و با کشیدن سلاح (سرد یا گرم) قصد ایجاد رعب و وحشت عمومی و سلب امنیت جانی مردم را داشته باشد، عمل او ماهیت اعتراضی خود را کاملاً از دست داده و مصداق محاربه تلقی میشود.<ref>[http://ijtihadnet.ir/فقه-در-میدان-امنیت-مرز-اعتراض،-اغتشاش-و/ ابراهیمی، «فقه در میدان امنیت: مرز اعتراض، اغتشاش و تحقق محاربه»، وبسایت اجتهاد.]</ref> | ||
افزون بر این، در تفسیر حقوقی ماده ۲۷۹ قانون مجازات اسلامی ایران پیرامون مصادیق بزه محاربه در ناآرامیها و اغتشاشات، کشیدن سلاح به قصد تعرض به مأموران انتظامی نیز مشمول این عنوان کیفری دانسته شده است؛ با این استدلال که از منظر فقهی، ضابطان و مأموران قانون بخشی از مردم محسوب شده و تعرض مسلحانه به آنان بهطور طبیعی موجب ترس و وحشت عمومی و سلب امنیت جامعه میگردد.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1244652/خدشه-دار-کردن-امنیت-در-هر-کشوری-سنگین-ترین-مجازات-ها-را-در-پی «خدشه دار کردن امنیت در هر کشوری سنگینترین مجازاتها را در پی دارد/ احکام صادره محاربه براساس قانون بوده است»، خبرگزاری شبستان.]</ref> | افزون بر این، در تفسیر حقوقی ماده ۲۷۹ قانون مجازات اسلامی ایران پیرامون مصادیق بزه محاربه در ناآرامیها و اغتشاشات، کشیدن سلاح به قصد تعرض به مأموران انتظامی نیز مشمول این عنوان کیفری دانسته شده است؛ با این استدلال که از منظر فقهی، ضابطان و مأموران قانون بخشی از مردم محسوب شده و تعرض مسلحانه به آنان بهطور طبیعی موجب ترس و وحشت عمومی و سلب امنیت جامعه میگردد.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1244652/خدشه-دار-کردن-امنیت-در-هر-کشوری-سنگین-ترین-مجازات-ها-را-در-پی «خدشه دار کردن امنیت در هر کشوری سنگینترین مجازاتها را در پی دارد/ احکام صادره محاربه براساس قانون بوده است»، خبرگزاری شبستان.]</ref> | ||
| خط ۸۸: | خط ۸۸: | ||
== نسبت محاربه با اقدامات تروریستی == | == نسبت محاربه با اقدامات تروریستی == | ||
در حقوق کیفری اسلامی، مفهوم محاربه گسترهای وسیعتر از تروریسم دارد؛ بهگونهای که انواع اقدامات تروریستی، مصداق بارزی از محاربه محسوب میشوند. بر اساس مبانی فقهی، تطبیق عنوان محاربه بر اقدامات ضدامنیتی منوط به اینست که اقدام مجرمانه کارکرد جامعه را از حیث امنیت، آرامش و قابلیت استقرار متزلزل سازد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1358671/آیا-تخریب-و-اعتراض-محاربه-است «آیا تخریب و اعتراض محاربه است؟»، وبسایت تابناک.]</ref> در رویه قضایی و حقوق کیفری نیز، عملیاتهای مسلحانه و اقدامات تروریستی، مصداق بارز | در حقوق کیفری اسلامی، مفهوم محاربه گسترهای وسیعتر از تروریسم دارد؛ بهگونهای که انواع اقدامات تروریستی، مصداق بارزی از محاربه محسوب میشوند. بر اساس مبانی فقهی، تطبیق عنوان محاربه بر اقدامات ضدامنیتی منوط به اینست که اقدام مجرمانه کارکرد جامعه را از حیث امنیت، آرامش و قابلیت استقرار متزلزل سازد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1358671/آیا-تخریب-و-اعتراض-محاربه-است «آیا تخریب و اعتراض محاربه است؟»، وبسایت تابناک.]</ref> در رویه قضایی و حقوق کیفری نیز، عملیاتهای مسلحانه و اقدامات تروریستی، مصداق بارز محاربه شناخته میشود؛ زیرا شاخصههای بینالمللی تروریسم نظیر ایجاد رعب و وحشت، سلب امنیت جانی جوامع و تخریب، با ارکان مادی ماده ۲۷۹ قانون مجازات اسلامی همپوشانی کامل دارد. بر اساس این رویکرد حقوقی، ارتکاب خشونت مسلحانهای که به ناامنی عمومی و هراس شهروندان منجر گردد، ماهیت تروریستی دارد و حتی وجود انگیزههای سیاسی یا ادعای تقابل با حاکمیت، مانع از تطبیق عنوان مجرمانه و غیرسیاسیِ محاربه بر این قبیل اقداماتِ مخل امنیت نمیگردد.<ref>[https://www.alef.ir/news/4040729047.html?show=text «وکیل شکات: اقدامات منافقین مصداق محاربه و افساد فیالارض است»، جامعه خبری تحلیلی الف.]</ref><ref group="دیدگاه">مقاله با رویکرد فقهی و حقوقی نگارش شده است. ابعاد اجتماعی و تاریخی ان نادیده گرفته شده است. خوب است که چند مورد که مصداق محاربه معرفی شده است بیاید. چند بار این حکم در تاریخ اسلامی و ایران اجرا شده است؟ </ref> | ||
== چالشهای فقهی و حقوقی محاربه == | == چالشهای فقهی و حقوقی محاربه == | ||
