بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱۶: | خط ۱۶: | ||
# '''شکلگیری به عنوان یک مذهب مستقل:''' دسته دیگری از پژوهشگران بر این باورند که تشیع در سده نخست هجری هنوز به صورت یک مذهب جداگانه با عقاید ویژه شناخته نمیشد. از نظر آنان، تشیع زمانی به یک مذهب فکری و سیاسی مستقل تبدیل شد که این باور در میان دوستداران خاندان پیامبر رواج یافت که پیامبر، علی را به طور مشخص بهعنوان جانشین خود تعیین کرده است. به این باور، در اصطلاح نص میگویند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۳۴-۳۲.</ref> | # '''شکلگیری به عنوان یک مذهب مستقل:''' دسته دیگری از پژوهشگران بر این باورند که تشیع در سده نخست هجری هنوز به صورت یک مذهب جداگانه با عقاید ویژه شناخته نمیشد. از نظر آنان، تشیع زمانی به یک مذهب فکری و سیاسی مستقل تبدیل شد که این باور در میان دوستداران خاندان پیامبر رواج یافت که پیامبر، علی را به طور مشخص بهعنوان جانشین خود تعیین کرده است. به این باور، در اصطلاح نص میگویند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۳۴-۳۲.</ref> | ||
== '''گرایش ایرانیان به تشیع''' | == '''گرایش ایرانیان به تشیع''' == | ||
گرایش ایرانیان به تشیع یک فرایند تدریجی بود که در نهایت به شکلگیری دولتهای محلی شیعه و سپس حکومت رسمی صفوی انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۶۰-۵۹.]</ref> این گرایش را میتوان در دو دسته علت بررسی کرد: | |||
=== | === علتهای فرهنگی و اجتماعی === | ||
ایرانیان از همان سدههای نخست اسلامی، به تدریج به تشیع روی آوردند. مهمترین دلایل این گرایش عبارت بودند از: شعار عدالت و برابری توسط امام علی و دیگر امامان، رفتار محترمانه آنان با ایرانیان (در مقابل تبعیض امویان)، و مظلومیت شیعیان که همدردی ایرانیان را برمیانگیخت. همچنین آشنایی ایرانیان با صحابه شیعه و دریافت روایتهای تاریخی از امامان، نقش مهمی در این فرایند داشت.<ref>شاهمحمدزاده، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، ۱۳۹۴ش، ص۲۹-۱.</ref> | |||
=== علتهای سیاسی و تاریخی === | |||
چند رویداد سیاسی مهم، گرایش ایرانیان به تشیع را شتاب بخشید: | |||
# '''هجرت علویان و سادات به ایران:''' از سده دوم هجری به بعد، بسیاری از نوادگان پیامبر و امامان برای در امان ماندن از آزار خلفای اموی و عباسی به ایران کوچ کردند. حضور این خاندانهای محترم در شهرهای ایران، زمینه آشنایی مردم با آموزههای شیعی را فراهم کرد. | |||
# '''هجرت امام رضا به ایران:''' حضور هشت ساله امام رضا در مرو و رفتوآمد ایشان در شهرهایی مانند نیشابور، تأثیر عمیقی بر گسترش تشیع گذاشت. حدیث معروف سلسلةالذهب که امام در نیشابور ایراد کرد، نامههای ایشان به افراد مختلف، و مناظرههای علمی در دربار مأمون، همه به آشنایی ایرانیان با تشیع انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۷۹-۶۵.]</ref> | |||
# '''نقش دولتهای محلی شیعه:''' پیش از صفویه، دولتهای شیعهای مانند علویان طبرستان، آل بویه و سربداران در مناطق مختلف ایران شکل گرفتند. این دولتها هرچند فراگیر نبودند، اما بسترهای فرهنگی و نهادی را برای گسترش تدریجی تشیع در ایران فراهم کردند. به دنبال، این روند تدریجی، هنگامی که صفویان در سده دهم هجری به قدرت رسیدند، تشیع در بسیاری از مناطق ایران ریشه دوانده بود. صفویان با رسمی کردن مذهب تشیع، این جریان را به اوج خود رساندند و نخستین حکومت فراگیر شیعه در تاریخ ایران را بنیان نهادند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۸۱.]</ref> | |||
== '''نخستین حکومتهای محلی و منطقهای پیش از صفویه''' == | |||
پیش از آن که صفویان در سده دهم هجری تشیع را در سراسر ایران رسمی کنند، دولتهای محلی و منطقهای متعددی در گوشه و کنار ایران شکل گرفته بودند. این حکومتها اگرچه فراگیر نبودند و بیشتر در محدوده جغرافیایی کوچکی قدرت داشتند، اما نقش مهمی در ریشهدار کردن تشیع در میان ایرانیان ایفا کردند.[1] در جدول زیر، مهمترین این دولتها به ترتیب تاریخی معرفی شدهاند: | |||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
|+ | |+ | ||
| خط ۶۱: | خط ۵۵: | ||
| valign="top" |'''آل مسافر'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲-۷۹.</ref> | | valign="top" |'''آل مسافر'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲-۷۹.</ref> | ||
| valign="top" |دیلم و مناطق شمال غربی ایران تا ارمنستان | | valign="top" |دیلم و مناطق شمال غربی ایران تا ارمنستان | ||
| valign="top" | | | valign="top" | | ||
| valign="top" |سلسلهای همانند جَستاریان بودند که نیروی خود را داخل و خارج از دیلم تشکیل دادند. خاندان آل مسافر به دو شاخه تقسیم میشود: ۱) شاخه آذربایجان به رهبری مرزبان اول ابن محمد و ۲) شاخه دیلم به رهبری وهسودان بن محمد | | valign="top" |سلسلهای همانند جَستاریان بودند که نیروی خود را داخل و خارج از دیلم تشکیل دادند. خاندان آل مسافر به دو شاخه تقسیم میشود: ۱) شاخه آذربایجان به رهبری مرزبان اول ابن محمد و ۲) شاخه دیلم به رهبری وهسودان بن محمد | ||
| valign="top" |محمد بن مسافر در سال ۳۰۴ق سرسلسله آل مسافر | | valign="top" |محمد بن مسافر در سال ۳۰۴ق سرسلسله آل مسافر | ||
| خط ۶۹: | خط ۶۳: | ||
۲) شاخه آذربایجان: ۶ نفر از مرزبان اول بن محمد در سال ۳۳۰ق تا ابوالهیجاء بن ابراهیم (نامعلوم) | ۲) شاخه آذربایجان: ۶ نفر از مرزبان اول بن محمد در سال ۳۳۰ق تا ابوالهیجاء بن ابراهیم (نامعلوم) | ||
| valign="top" |تشیع اسماعیلی | | valign="top" |تشیع اسماعیلی | ||
| valign="top" | | | valign="top" | | ||
| valign="top" |۱) دوپاره شدن حکومت آنان به دو شاخه دیلم و آذربایجان و اختلافات داخلی میان سران این دو شعبه، ۲) ناتوانی آل مسافر در رواج دادن مذهب خویش یعنی تشیع اسماعیلی از گونه قرمطی آن در بین رعایا، ۳) منازعات پیوسته آل مسافر با حکومتهای همزمان و مجاور خویش نظیر غزنویان، سلجوقیان و آل بویه. | | valign="top" |۱) دوپاره شدن حکومت آنان به دو شاخه دیلم و آذربایجان و اختلافات داخلی میان سران این دو شعبه، ۲) ناتوانی آل مسافر در رواج دادن مذهب خویش یعنی تشیع اسماعیلی از گونه قرمطی آن در بین رعایا، ۳) منازعات پیوسته آل مسافر با حکومتهای همزمان و مجاور خویش نظیر غزنویان، سلجوقیان و آل بویه. | ||
|- | |- | ||
| خط ۱۳۸: | خط ۱۳۲: | ||
| valign="top" |۹۱۴ق | | valign="top" |۹۱۴ق | ||
| valign="top" |۱) پایان یافتن دوران استقلال مشعشعیان توسط صفویان، ۲) اجرای جدی نظام متمرکز حکومتی توسط رضاشاه پهلوی. | | valign="top" |۱) پایان یافتن دوران استقلال مشعشعیان توسط صفویان، ۲) اجرای جدی نظام متمرکز حکومتی توسط رضاشاه پهلوی. | ||
|- | |||
| valign="top" |صفویان<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۲-۲۴۵.</ref> | |||
| valign="top" |آذربایجان و بخشهایی از مرکز و شمال غرب ایران | |||
| valign="top" |۹۰۷ق. | |||
| valign="top" |پیشینه طریقت صفویه، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف حکومتهای رقیب، تبلیغات گسترده مذهبی، ضعف سیاسی ایران پس از مغول، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در آناتولی و سوریه و پناه بردن قبایل ترکمن به صفویان، پیروزی نظامی شاه اسماعیل (۹۰۷ ق).<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA?q=%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7%20%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تاکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> | |||
| valign="top" |۱۲ نفر از شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۰۷ق تا شاه عباس سوم ۱۱۴۸ق | |||
| valign="top" |تشیع اثنیعَشَری | |||
| valign="top" |۱۱۳۵ق | |||
| valign="top" |۱) نابودی صوفیان و عدم جایگزینی برای آنان، ۲) توطئهچینی و رقابتهای میان عناصر تأثیرگذار نظام حکومتی صفویان از جمله قزلباشان، ایرانیان دیوانسالار، گرجیان، ارمنیها و چرکسیها، ۳) تحدید استقلال و اقتدار شاهان صفوی توسط وزراء، عمال حکومتی، زنان حرم و برخی دیگر از منتفذین، ۴) رواج رفاهطلبی و برخی اعمال ناپسند نظیر شرب خمر در دربار صفوی و تربیت شاهزادگان صفوی در حرم از دوران شاه عباس اول، ۵) جنگها و منازعات مستمر صفویان و دولتهای اطراف مانند ازبکان، عثمانیها، گورکانیان هند و روسها و صدمات اقتصادی و تلفات انسانی شدید. | |||
|} | |} | ||
|} | |} | ||
== ''' | == '''دوران گذار و تثبیت قدرت علما''' <ref group="دیدگاه">شما بیشتر وارد تحلیل وضعیت خود شیعه و موقعیت سیاسی آن شده اید نه حکومت های شیعه. در این مقطع صرفا باید این انگاره را تثبیت کنید که بعد از صفویه حکومت شیعی عملا نبوده ولی شیعه باز هم نقش آفرینی هایی در سطح سیاست و اجتماع داشته و به این نقش ها اشاره کنید و شدت و ضعف آن</ref> == | ||
<ref group="دیدگاه"> | |||
=== ۱. دوره ضعف و افول === | |||
== ''' | ==== '''افشاریه''' ==== | ||
پس از سقوط صفویه به دست افاغنه (۱۱۳۵ق)، تشیع در ایران به شدت تضعیف شد. افغانها پیرو مذهب سنت بودند. پس از آنها، نادرشاه افشار (حک:۱۱۴۸-۱۲۱۰ق) برای پیشبرد اهداف سیاسی خود تلاش کرد تا مذهب تشیع را تضعیف کند. او پیشنهاد داد که مذهب جعفری یعنی شیعه، بهعنوان پنجمین مذهب رسمی اهلسنت شناخته شود، اما این تلاش او بینتیجه ماند. در این دوره، بسیاری از علما و بازرگانان شیعه به هند یا عتبات عالیات مانند زیارتگاههای عراق مهاجرت کردند. با این حال، ریشهدار بودن باورهای مذهبی در میان مردم و نفوذ اجتماعی علما، مانع از نابودی کامل تشیع شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B6%D9%85%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AF?q=%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%A7%D8%B6%D9%85%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87%20%D8%AA%D8%A7%20%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%E2%80%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86%20%D8%B2%D9%86%D8%AF&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوانپور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریمخان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref> | |||
=== | === ۲. دوره نقشآفرینی و اثر گذاریهای سیاسی و اجتماعی === | ||
=== '''زندیه''' === | ==== '''زندیه''' ==== | ||
در فاصله کوتاه میان افشاریه و قاجاریه، با تشکیل حکومت زندیه(۱۱۶۳ - ۱۲۰۹ق) و بهخصوص در دوره کریمخان زند، تشیع و اوضاع سیاسی در ایران پایگاه ماندگار و محکمی داشت. شیخالاسلام شیراز | در فاصله کوتاه میان افشاریه و قاجاریه، با تشکیل حکومت زندیه(۱۱۶۳ - ۱۲۰۹ق) و بهخصوص در دوره کریمخان زند، تشیع و اوضاع سیاسی در ایران پایگاه ماندگار و محکمی داشت. در زمان کریمخان زند، اوضاع برای تشیع بهبود یافت. هرچند حکومت زندیه یک حکومت شیعی فراگیر نبود، اما کریمخان به شعائر و اماکن مذهبی شیعه احترام میگذاشت. او شیخالاسلام شیراز را منصوب کرد و محاکم شرع را دوباره راه انداخت. علما در این دوره از احترام برخوردار بودند، اما هنوز قدرت سیاسی مستقیم نداشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B6%D9%85%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AF?q=%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%A7%D8%B6%D9%85%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87%20%D8%AA%D8%A7%20%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%E2%80%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86%20%D8%B2%D9%86%D8%AF&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوانپور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریمخان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref> | ||
=== '''قاجار''' === | ==== '''قاجار''' ==== | ||
بخشی از قاجار در این مرحله تاریخی قرار دارد که از نظر نقشآفرینی سیاسی و اجتماعی شیعه بسیار مهم است. در این دوره، دو جریان فکری مهم در میان علما رخ داد. پیروزی مکتب اصولی بر مکتب اخباری. این پیروزی باعث شد که سازمان روحانیت بر پایه نظام مرجعیت شکل بگیرد. علما از استقلال مالی و سیاسی نسبی برخوردار شدند.<ref>افشارکهن، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، ۱۳۹۵ش، ص۸.</ref> | |||
=== ۳. دوره مبارزه و تقابل با حکومت وقت === | |||
== | ==== قاجار ==== | ||
بخش دیگر از دوره قاجار نیز در این مرحله قرار دارد که در این مرحله، تشیع و علما بهعنوان یک نیروی مستقل سیاسی-اجتماعی ظاهر شدند، بیآنکه حکومتی در دست داشته باشند. نقش علما در جنبشهای اجتماعی این دوره بسیار برجسته بود: | |||
# '''جنبش تحریم تنباکو (۱۲۷۰ش):''' علما به رهبری میرزای شیرازی توانستند مردم را علیه قرارداد تنباکو با انگلیس بسیج کنند و حکومت قاجار را مجبور به عقبنشینی کنند. | |||
# '''انقلاب مشروطه (۱۲۸۵ش):''' بخشی از علما در کنار روشنفکران وارد شدند و نقش رهبری را در اعتراضات علیه سلطنت مطلقه ایفا کردند. هرچند پس از پیروزی مشروطه، به تدریج از نفوذ مستقیم آنان کاسته شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C%20%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C%20%D8%A8%D8%B1%20%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%8C%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%20%D9%88%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%20%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%8C%20%D9%88%20%D9%86%D9%82%D8%B4%20%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%20(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%20%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%20%D8%AA%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%88%20%D9%88%20%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۹.]</ref> | |||
دوره | ==== '''پهلوی''' ==== | ||
در دوره پهلوی (۱۳۰۴-۱۳۵۷ش)، رابطه دین و دولت به کلی دگرگون شد. رضاخان و پس از او محمدرضا پهلوی، سیاست سکولاریزاسیون (جدایی دین از سیاست) را در پیش گرفتند. آنان ابتدا از اسلام برای تثبیت قدرت خود استفاده ابزاری کردند، اما سپس به مبارزه شدید با روحانیت برخاستند. در این دوره، روحانیت از قدرت سیاسی حاکم فاصله گرفت و رابطه میان دین و دولت به تقابل و تضاد کامل انجامید. نقطه عطف این تقابل، ظهور سیدروحالله خمینی در سال ۱۳۴۱ش بود. او نظریه ولایت فقیه را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، پارادایم سکولار حاکم را شکست داد و زمینه را برای انقلاب اسلامی فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C%20%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C%20%D8%A8%D8%B1%20%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%8C%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%20%D9%88%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%20%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%8C%20%D9%88%20%D9%86%D9%82%D8%B4%20%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%20(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%20%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%20%D8%AA%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%88%20%D9%88%20%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref> | |||
== '''دوران پیوند کامل دین و دولت''' == | |||
=== '''جمهوری اسلامی ایران''' === | |||
در | با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، برای نخستین بار پس از سقوط صفویه، یک حکومت فراگیر شیعه در ایران شکل گرفت. در جمهوری اسلامی، نظریه ولایت فقیه به عنوان مبنای حکومتداری به رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی و قوانین اساسی ادغام گردید و دین نه تنها هدایتگر معنوی، بلکه رکن اصلی سیاست و حقوق شد. این دوران، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و الگویی نوین از حکومتداری دینی در جهان معاصر به شمار میرود.<ref name=":0" /> تفاوت اساسی جمهوری اسلامی با حکومت صفویه در چند مسئله بود: | ||
{| class="wikitable" | |||
|+ | |||
! | |||
! | |||
! | |||
|- | |||
| | |||
| | |||
| | |||
|- | |||
| | |||
| | |||
| | |||
|- | |||
| | |||
| | |||
| | |||
|- | |||
| | |||
| | |||
| | |||
|} | |||
در دوران معاصر، با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ خورشیدی و استقرار نظام جمهوری اسلامی، شاهد ادغام کامل فقه شیعه در ساختار سیاسی و قوانین اساسی حکومت بودیم. این تحول، نظریه «ولایت فقیه» را به عنوان مبنای حکومتداری به رسمیت شناخت و پیوندی عمیق میان دین و دولت را رقم زد. در این نظام، دین نه تنها هدایتگر معنوی جامعه، بلکه ارکان اصلی ساختار سیاسی و حقوقی را نیز تشکیل میدهد. این دوران، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و الگویی نوین از حکومتداری دینی در جهان معاصر به شمار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C%20%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C%20%D8%A8%D8%B1%20%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%8C%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%20%D9%88%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%20%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%8C%20%D9%88%20%D9%86%D9%82%D8%B4%20%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%20(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%20%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%20%D8%AA%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%88%20%D9%88%20%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۹-۲۷۲.]</ref> | در دوران معاصر، با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ خورشیدی و استقرار نظام جمهوری اسلامی، شاهد ادغام کامل فقه شیعه در ساختار سیاسی و قوانین اساسی حکومت بودیم. این تحول، نظریه «ولایت فقیه» را به عنوان مبنای حکومتداری به رسمیت شناخت و پیوندی عمیق میان دین و دولت را رقم زد. در این نظام، دین نه تنها هدایتگر معنوی جامعه، بلکه ارکان اصلی ساختار سیاسی و حقوقی را نیز تشکیل میدهد. این دوران، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و الگویی نوین از حکومتداری دینی در جهان معاصر به شمار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C%20%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C%20%D8%A8%D8%B1%20%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%8C%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%20%D9%88%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%20%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%8C%20%D9%88%20%D9%86%D9%82%D8%B4%20%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%20(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%20%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%20%D8%AA%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%88%20%D9%88%20%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۹-۲۷۲.]</ref> | ||
