حکومت‌های شیعه در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

حکومت‌های شیعه در ایران، مجموعه‌ای از نظام‌های سیاسی محلی و ملی هستند که از قرن سوم هجری با علویان طبرستان آغاز شد و پس از فراز و نشیب‌هایی توسط دولت‌های دیگری تا امروز تداوم یافته است. منظور از حکومت شیعی تنها دولت‌های شیعه دوازده امامی یا اثنی‌عَشَری نیست<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۳۹؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879936/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%D8%B3%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%82%D9%84-%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9%20%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%D8%8C%20%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA%20%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1%20%D9%88%20%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87%D8%8C%20%D8%B9%D9%82%D9%84%20%D9%88%20%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9&score=8201.03&rownumber=7 کاظمی شاملو، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، ۱۳۹۶ش، ص۸.]</ref>، بلکه دولت‌های دیگری مانند اسماعیلیان (فاطمیان، نزاریان)<ref>سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش.، ص۱۱.</ref> و زیدیان<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۳۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۸۷-۸۶.</ref> نیز در طول تاریخ تشکیل شده‌اند. وجه مشترک همه این حکومت‌ها، صرف نظر از مذهب دقیق آنان، بهره‌گیری از مشروعیت دینی تشیع برای تشکیل قدرت سیاسی در برابر خلافت رسمی یا نظام‌های رقیب بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1404025/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C کشاورز و بوسعیدی، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص۱۷۴-۱۷۱.]</ref>  نقطه عطف این حکومت‌ها، صفویه است که تشیع اثنی‌عشری را در ایران رسمی کرد<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۵.</ref> و جمهوری اسلامی نیز با نظریه ولایت فقیه الگویی نوین از حاکمیت شیعی را در دوران معاصر نهادینه ساخت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/332725/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87?q=%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87%20%D8%B2%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%87&score=16393.031&rownumber=9 قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص۹۳.]</ref>

== '''پیدایی و دیگرگونی تشیع''' ==

# '''شکل‌گیری تدریجی:''' بر اساس این دیدگاه، تشیع به تدریج و در جریان رویدادهای مهم سده نخست هجری پدید آمد. برخی می‌گویند ریشه آن به دوران زندگی پیامبر بازمی‌گردد، زمانی که گروهی از یاران پیامبر، علی را بیشتر از دیگران دوست داشتند. برخی دیگر معتقدند تشیع پس از درگذشت پیامبر و بر سر مسئله جانشینی او شکل گرفت. همچنین رویدادهایی مانند جنگ جمل، نبرد صفین و به ویژه حادثه عاشورا، هر کدام باعث شد که شیعیان هویت جداگانه‌تری برای خود پیدا کنند.<ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۲۴-۱۹.</ref>

# '''شکل‌گیری به عنوان یک مذهب مستقل:''' دسته دیگری از پژوهشگران بر این باورند که تشیع در سده نخست هجری هنوز به صورت یک مذهب جداگانه با عقاید ویژه شناخته نمی‌شد. از نظر آنان، تشیع زمانی به یک مذهب فکری و سیاسی مستقل تبدیل شد که این باور در میان دوستداران خاندان پیامبر رواج یافت که پیامبر، علی را به طور مشخص به‌عنوان جانشین خود تعیین کرده است. به این باور، در اصطلاح نص می‌گویند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۳۴-۳۲.</ref>

== '''گرایش ایرانیان به تشیع''' ==

=== علت‌های فرهنگی و اجتماعی ===

=== علت‌های سیاسی و تاریخی ===

پیش از آن که صفویان در سده دهم هجری تشیع را در سراسر ایران رسمی کنند، دولت‌های محلی و منطقه‌ای متعددی در گوشه و کنار ایران شکل گرفته بودند. این حکومت‌ها اگرچه فراگیر نبودند و بیشتر در محدوده جغرافیایی کوچکی قدرت داشتند، اما نقش مهمی در ریشه‌دار کردن تشیع در میان ایرانیان ایفا کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۲.</ref> در جدول زیر، مهم‌ترین این دولت‌ها به ترتیب تاریخی معرفی شده‌اند:

| valign="top" |۴ نفر از حسن بن زید معروف به  داعی کبیر در سال ۲۵۰ق تا حسن بن قاسم معروف به داعی صغیر ۳۱۶ق

| valign="top" |۱) عدم پی‌ریزی تشکیلات منسجم حکومتی  به‌ویژه ضعف تشکیلات نظامی علویان طبرستان، ۲) اختلافات داخلی و تحریکات حکام  محلی در این اختلافات، ۳) گسترش حاکمیت علویان بدون ارزیابی از موقعیت  دشمنانشان، ۴) توطئه‌چینی و اقدامات خلافت عباسی علیه علویان طبرستان.

| valign="top" |سلسله‌ای همانند جَستاریان بودند که  نیروی خود را داخل و خارج از دیلم تشکیل دادند. خاندان آل مسافر به دو شاخه  تقسیم می‌شود: ۱) شاخه آذربایجان به رهبری مرزبان اول ابن محمد و ۲) شاخه دیلم  به رهبری وهسودان بن محمد  

| valign="top" |محمد بن مسافر در سال ۳۰۴ق سرسلسله  آل مسافر

 

۱) شاخه دیلم: ۹ نفر از وهسودان بن  محمد ۳۳۰ق تا مسافر ۴۵۴ق

 

۲) شاخه آذربایجان: ۶ نفر از مرزبان  اول بن محمد در سال ۳۳۰ق تا ابوالهیجاء بن ابراهیم (نامعلوم)

| valign="top" |۱) دوپاره شدن حکومت آنان به دو  شاخه دیلم و آذربایجان و اختلافات داخلی میان سران این دو شعبه، ۲) ناتوانی آل  مسافر در رواج دادن مذهب خویش یعنی تشیع اسماعیلی از گونه قرمطی آن در بین  رعایا، ۳) منازعات پیوسته آل مسافر با حکومت‌های همزمان و مجاور خویش نظیر  غزنویان، سلجوقیان و آل بویه.

| valign="top" |۱) ایجاد اختلافات داخلی و انشقاق  در بین آنها، ۲) روی‌کار آمدن حاکمان ضعیف و بی‌تدبیر بعد از عضدالدوله، ۳) ظهور  قدرت‌های نوپا و جدید مانند غزنویان و سلجوقیان همزمان با ضعف و سستی آل بویه،  ۴) ناتوانی آل بویه از حل اختلافات و تفاوت‌های قومی، فرهنگی و اختلاف در میان  سپاهیان.

| valign="top" |۱) اختلافات داخلی در مسائل  جانشینی  و نقش‌آفرینی امرا در منازعات  این دوران، ۲) روابط پر فراز و نشیب آنان با حکومت‌های سلجوقیان، خوارزمشاهیان و  اسماعیلیان الموت.

| valign="top" |۱) نداشتن سرزمین یکپارچه و قدرت  نظامی نیرومند، ۲) بروز و ظهور تحولات و اختلافات عقیدتی در بین آنان، ۳)  تبلیغات همه‌جانبه اهل‌سنت علیه اسماعیلیان نزاری و ترور شخصیت‌های بزرگ سیاسی،  نظامی و مذهبی، ۴)  همزمانی آنان با حکومت‌های  سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ۵) رویاروی با مغولان در اواخر حکومت خود.

| valign="top" |خراسان، جرجان (گرگان)، قومس (کومش )، مازندران، جوین و اسفراین

| valign="top" |۱) حضور شیخی صوفی قائل به اصلاح  اجتماعی در سبزوار به نام شیخ خلیفه مازندرانی<ref>سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ۱۳۸۳ش، ج۱، ۱۷۵.</ref> و ۲) رخداد باشتین در نهم یا  دوازدهم شعبان سال ۷۳۶ یا ۷۳۷ق.<ref>حافظ ابرو، زبده التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.</ref>

| valign="top" |۱) عدم ایجاد هماهنگی و نظمی  یکنواخت در ارکان حکومتی، ۲) اختلاف در  اعتقاد سربداران به تشیع امامی، تشیع اثنی‌عَشَری انقلابی با تکیه بر  تصوف و تشیع فقاهتی، ۳) نامتوازن بودن ترکیب قدرت نظامی و سیاسی و روحانیون  انقلابی صوفی، ۴) درگیری سربداران با حکومت‌های آل کرت و مغولان، ۵) آرمان‌گرایی  رهبران سربداران در جهت کسب قدرت.

| valign="top" |۱) مبارزه با حکام محلی نیرو، ۲)  نداشتن سازوکارهای اقتصادی و سیاسی لازم در حکومت‌داری، ۳) مال‌اندوزی و انباشتن  ثروت برخی از حکمرانان و دور شدن از مردم از آنان، ۴) حملات اثربخش تیمور بر  علیه آنان.

| valign="top" |۱) اختلافات داخلی بر سر مسائل  اقتصادی و سیاسی، ۲) تحول در مناسبات آنان با حکومت صفویان خصوصاْ اقدامات  تندروانه خان‌احمد در رویارویی با صفویان.

| valign="top" |۱) دوران استقلال (۸۴۵ - ۹۱۴ق):

 

۴ نفر از سیدمحمد بن فلاح در سال  ۸۴۵ق تا  سیدعلی بن محسن(فیاض) ۹۱۴ق

 

۲) دوران وابستگی (۹۱۴-۱۱۷۶ق): ۲۳  نفر از سیدفلاح بن محسن در سال ۹۱۴ق تا مولی مطلب بن محمد خان بن فرج‌الله  ۱۱۷۶ق.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۱.</ref>

| valign="top" |۱) پایان یافتن دوران استقلال  مشعشعیان توسط صفویان، ۲) اجرای جدی نظام متمرکز حکومتی توسط رضاشاه پهلوی.

| valign="top" |۱) نابودی صوفیان و عدم جایگزینی برای آنان، ۲) توطئه‌چینی و رقابت‌های میان  عناصر تأثیرگذار نظام حکومتی صفویان از جمله قزلباشان، ایرانیان دیوانسالار، گرجیان،  ارمنی‌ها و چرکسی‌ها، ۳) تحدید استقلال و اقتدار شاهان صفوی توسط وزراء، عمال  حکومتی، زنان حرم و برخی دیگر از منتفذین، ۴) رواج رفاه‌طلبی و برخی اعمال  ناپسند نظیر شرب خمر در دربار صفوی و تربیت شاهزادگان صفوی در حرم از دوران شاه  عباس اول، ۵) جنگ‌ها و منازعات مستمر صفویان و دولت‌های اطراف مانند ازبکان،  عثمانی‌ها، گورکانیان هند و روس‌ها و صدمات اقتصادی و تلفات انسانی شدید.