جزیره خارک

جزیره خارک؛ از جزایر مهم و بزرگ‌ترین پایانه نفتی ایران در خلیج فارس.

جزیره خارک در شمال خلیج فارس و در استان بوشهر قرار دارد و به‌عنوان بزرگ‌ترین پایانه صادرات نفت خام ایران، حدود ۹۰ درصد از صادرات نفتی کشور را انجام می‌دهد. این جزیره با پیشینه تاریخی چندین‌هزارساله، از دوره ایلامیان تا کنون، همواره مورد توجه حکومت‌های محلی و قدرت‌های خارجی بوده است. این جزیره در طول جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بارها مورد حمله هوایی قرار گرفت اما تداوم صادرات نفت را حفظ کرد و در دوره تحریم‌های بین‌المللی و جنگ رمضان 1404ش نیز با بهره‌گیری از روش‌های مختلف، جریان درآمدهای ارزی کشور را ادامه داده است. تداوم صادرات نفت از جزیره خارک در شرایط جنگ و سابقۀ تاریخی مقاومت ساکنان آن در برابر نیروهای اشغالگر، موجب شده است که این جزیره به‌عنوان نمادی از مقاومت و همبستگی ملی مردم ایران تلقی شود.

نام‌گذاری

نام جزیره خارک در متون تاریخی کهن به اشکال مختلف ثبت شده است. در نوشته‌های استرابون از آن با نام «ایکارهیا» یا «ایکاریوس» و در آثار بطلمیوس با عنوان «آراکیا» یاد شده است. همچنین جغرافی‌نویسان دورۀ اسلامی از جمله جیهانی و ابن‌حوقل در آثار خود از نام خارک ذکر به میان آورده‌اند. در تلفظ دریانوردان محلی، از واژگانی نظیر «خاری» یا «ساکن الخاری» یا «میرمحمد» استفاده می‌شده و بومیان منطقه نیز نام «خارگ» را برای این جزیره به کار برده‌اند. جلال آل احمد معتقد است که واژۀ خارک برگرفته از «خرمای نارس» است. برخی گفته‌اند که این منطقه به‌دلیل وجود بوته‌های خارمانند، «خار» نامیده شده و پسوند «گ» نیز نشان‌دهندۀ مکان است. بر پایه روایت دیگر، در زبان پهلوی واژۀ «خار» به‌معنای مکان بلند است که این معنا با ویژگی جغرافیایی جزیره یعنی صخره‌ای مرتفع در آب‌های خلیج فارس،همخوانی دارد.

تاریخچه

برپایۀ یافته‌های باستان‌شناختی، جزیره خارک از حدود هزاره سوم پیش از میلاد در قلمرو ایلامیان قرار داشته است. جغرافی‌نگاران مسلمان سده‌های نخست هجری، خارک را جزیره‌ای آباد با کشتزارها و نخلستان‌ها توصیف کرده‌اند که از توابع گناوه بوده، مرکز حکومتی محسوب می‌شده و از نظر صید مروارید از جمله مروارید «در یتیم» اهمیت داشته است.جزیره خارک تا پیش از صفویان جزو قلمرو حکومت‌های محلی جنوب ایران بود. در سدۀ دهم هجری پرتغالی‌ها خارک را تصرف کردند اما بعد نیروهای عرب محلی آنان را بیرون راندند. در دوره شاه سلیمان صفوی، هلندی‌ها در ۱۶۸۴م خارک را تصرف کردند. در ۱۷۵۳م در دوره کریم‌خان زند، هلندی‌ها دوباره در جزیره استقرار یافتند تا اینکه میرمهنا آنان را بیرون کرد و نیروهای زندیه جزیره را تصرف کردند.حکومت‌های ایران دو بار؛ یک بار کریم‌خان زند و بار دیگر فتحعلی‌شاه قاجار، خارک را به فرانسه واگذار کردند اما این امر محقق نشد. بریتانیا در ۱۸۳۸م و سپس در ۱۸۵۶م خارک را اشغال کرد و در جریان جنگ جهانی اول نیز جزیره تا پایان جنگ در تصرف انگلستان بود. جزیره خارک از ۱۳۱۲ تا ۱۳۲۷ش در دورۀ پهلوی به تبعیدگاه مجرمان تبدیل شد. در ۱۳۳۷ش به‌دلیل عمق مناسب سواحل، به‌عنوان پایانۀ صدور نفت خام برگزیده و در ۱۳۴۴ش به بندری بزرگ برای صدور نفت تبدیل شد.

اهمیت و جایگاه

جزیره خارک به‌دلیل قرارگیری در مسیر کشتیرانی منطقه، از موقعیت راهبردی برخوردار است. این جزیره از دیرباز به‌عنوان محلی برای تبادلات تجاری و پایگاهی نظامی شناخته می‌شد و شواهد باستان‌شناختی و متون تاریخی از حضور تمدن‌های کهن و نقش آن در مسیرهای دریایی منطقه‌ای حکایت دارند. در اواسط قرن نوزدهم میلادی، اتحاد جامعه محلی موجب اخراج نیروهای اشغالگر هلندی شد و این رویداد به‌عنوان الگویی از همبستگی مذاهب اسلامی در دفاع از سرزمین ثبت شده است. در تاریخ معاصر این جزیره به‌عنوان بزرگ‌ترین پایانۀ صادرات نفت ایران، شریان اصلی صادرات نفت کشور محسوب می‌شود و به نظر کارشناسان هرگونه تهدید علیه آن می‌تواند امنیت مسیرهای کشتیرانی در خلیج فارس را تحت تأثیر قرار دهد. به نظر تحلیلگران این جزیره از نظر ژئوپلیتیکی برای امنیت انرژی جهان حیاتی است؛ زیرا هرگونه حمله به تأسیسات خارک می‌تواند روزانه ۱٫۵ تا ۲ میلیون بشکه نفت را از عرضۀ جهانی حذف کند که معادل ۳ تا ۴ درصد تجارت دریایی نفت خام جهان است و به گفتۀ تحلیلگران، می‌تواند قیمت نفت را در شرایط امروزی تا ۱۲۰ دلار در هر بشکه افزایش داده و اقتصادهای آسیایی را به شدت تحت تأثیر قرار دهد.

جغرافیا و اقلیم

• موقعیت جغرافیایی: جزیره خارک با مساحت تقریبی 32 کیلومتر مربع، در شمال غربی خلیج فارس قرار دارد. این جزیره در مختصات ۲۹ درجه و ۱۵ دقیقه و ۲۵ ثانیه عرض شمالی و ۵۰ درجه و ۲۰ دقیقه و ۳۰ ثانیه طول شرقی قرار دارد. فاصلۀ این جزیره تا شهرهای مختلف عبارت است از: ۵۲ کیلومتری شمال غربی بوشهر، ۳۰ کیلومتری بندر ریگ، ۳۵ کیلومتری جنوب بندر گناوه و ۵ کیلومتری جنوب جزیره خارکو. این جزیره از نظر تقسیمات کشوری از توابع شهرستان بوشهر محمسوب می‌شود.
• آب‌وهوا: ميانگين حداكثر دماى ساليانۀ جزیره خارك ْ6ر29 و ميانگين بارش ساليانۀ آن حدود 6ر265 ميلی‌متر است. پرباران‌ترين ماه در خارك آذر و چهار ماه از سال؛ یعنی خرداد تا شهريور، بدون بارش است. ميانگين رطوبت نسبى 6ر61% و مرطوب‌ترين ماه آن دى، 72% و خشك‌ترين آن خرداد، 49% است.
• منابع آبی: جزیره خارک از معدود جزایر خلیج فارس است که دارای آب شیرین فراوان بوده و آب مورد نیاز آن در طول تاریخ از طریق گودال‌های طبیعی، چاه‌ها، قنات‌ها و هدایت آب باران به سدهای کوچک تأمین می‌شده است. بازمانده‌های سامانه‌های گردآوری آب شامل راه‌آبه‌ها، چاه‌های سنگی عمیق و کاریزهای کهنسال در سراسر جزیره دیده می‌شود.
• پوشش گیاهی: پوشش گیاهی جزیره خارک به‌دلیل نبود خاک حاصلخیز، محدود و به‌طور عمده شامل درختان لیل، کنار، نخل، سپستان، گز و لوز است. درختان لیل که بسیار بزرگ و پرسایه هستند و ریشه‌های هوازی دارند، به فراوانی در سراسر جزیره دیده می‌شوند و آب و غذای خود را از باد و هوا دریافت می‌کنند. درختان سدر یا کنار نیز در جزیره می‌رویند اما به‌دلیل شرایط زیست‌بومی، به اندازۀ نمونه‌های موجود در دامنه‌های زاگرس بزرگ نمی‌شوند.
• حیات وحش: جزیره خارک زیستگاه گونه‌های جانوری به‌ویژه آهو است که جمعیت کنونی آهوها با حدود ۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ رأس، بیش از پنج برابر ظرفیت طبیعی جزیره برآورد می‌شود. به گفتۀ مسئولان محیط زیست استان بوشهر، بخش عمدۀ آهوها به‌صورت دستی تغذیه می‌شوند و سالانه حدود ۱۰۰ رأس از جزیره به مناطق دیگر از جمله منطقه حفاظت‌شده منتقل می‌شود تا تعادل اکوسیستم حفظ شود.

جمعیت‌شناسی

بر اساس سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن، جمعیت جزیرۀ خارک از ۶۴۷ نفر در سال ۱۳۳۵ به ۸۳۵۳ نفر در سال ۱۳۵۵ افزایش یافت که بیش از ۱۳ برابر شدن جمعیت را نشان می‌دهد. نرخ رشد جمعیت در دوره ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵ حدود ۷۵ درصد و در دوره ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۵ حدود ۳۵ درصد بوده است. بر اساس سرشماری ۱۳۸۵ش، جمعیت این جزیره ۸۸۰۰ نفر گزارش شده و جمعیت کنونی خارک نیز حدود ۸۰۰۰ نفر برآورد می‌شود. درحال‌حاضر بیشتر ساکنان جزیره خارک را مهندسین و نیرو‌های شاغل در شرکت‌های نفتی تشکیل می‌دهد اما جزیره ساکنین بومی زیادی نیز دارد.‌ در گذشته معاش ساکنان این جزیره بیشتر از راه دریانوردی، ماهیگیری، تجارت و صید، به‌ویژه صید مروارید مشهور خارک بوده است.

فرهنگ بومی

مواد به‌کاررفته در غذاهای سنتی جزیره خارک نشان‌دهنده توجه ساکنان به سلامت و تهیه غذاهای سالم و مقوی است. از جمله غذاهای سنتی این جزیره می‌توان به للک، قلیه ماهی، قلیه میگو، قیمه بوشهری، شکر پلو، رنگینک، دمی لخ لاخ، نان قراپیچ، حلوای انگشت پیچ، نان گرده و نان تیری اشاره کرد.

جزیره خارک دارای موسیقی محلی و آداب و رسوم خاص خود است. از جمله اینها، موسیقی «لیوا» است که به اعتقاد برخی پژوهشگران، از آفریقا به خارک و کرانه‌های خلیج فارس رسوخ کرده و با آداب محلی تلفیق یافته و شکل ویژه‌ای پیدا کرده است. این موسیقی به‌صورت سنتی برای درمان نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته است. به گفتۀ مسئولان محلی، بسیاری از آداب و رسوم بومی در سال‌های اخیر تحت تأثیر گسترش صنعت و شهرنشینی به انزوا رفته و تلاش‌هایی برای احیای آنها در جریان است.

اقتصاد

• جزیره خارک با وجود محدودیت‌های جغرافیایی و منابع آب زیرزمینی، در گذشته از رونق اقتصادی برخوردار بوده و از نظر تجارت، صید مروارید و پایگاه نظامی دارای اهمیت بوده است. منابع جغرافیایی و سفرنامه‌های دوره اسلامی به رونق کشاورزی، تجارت و صید مروارید در این جزیره در ادوار مختلف اشاره کرده‌اند. بر اساس گزارش‌های تاریخی، مستوفی از زراعت، نخ، میوه و غله خوب آن، جیهانی از آب‌های خوش و کشتزارهای آنجا، و کازرونی از نخ، انار، انگور و انجیر جزیره یاد کرده‌اند.
• محصولات عمدۀ جزیره در گذشته شامل خرما، گندم، جو، عدس، پیاز، خربزه، انگور و لیمو بوده است که انگور آن به خارج صادر می‌شد. فرامرزی نیز محصولاتی همچون لیموترش، پرتقال، نارنگی، موز، انجیر، ترنج و انگور را برای جزیره برشمرده است. وجود مروارید و رونق صید آن در جزیره باعث شده است که منابع متعددی از کیفیت و کمیت معادن مروارید در این منطقه سخن بگویند.
• به نوشتۀ لسترنج، خارک از مهم‌ترین جزایر خلیج فارس از حیث تجارت و بازرگانی بوده و دریای مجاور آن از مهم‌ترین صیدگاه‌های مروارید محسوب می‌شده است. با گذشت زمان، تحولاتی نظیر کسادی صید مروارید به سبب تولید و رواج مروارید مصنوعی در ژاپن و مهاجرت غواصان به سواحل نفت‌خیز جنوب و غرب خلیج فارس، باعث رکود اقتصادی منطقه، گرایش به خودمصرفی در تولید و کاهش جمعیت شد. در آستانه ورود صنعت نفت به جزیره، بیشتر اهالی از طریق ماهیگیری و کشاورزی امرار معاش می‌کردند.
• جزیره خارک با وجود ظرفیت‌های گردشگری، به‌دلیل استقرار تأسیسات نفتی و نظامی و محدودیت‌های امنیتی، به جزیره ممنوعه معروف است و ورود به آن نیازمند مجوز ویژه است. در سال‌های اخیر مسئولان از فراهم‌سازی زیرساخت‌های گردشگری، اخذ مجوز احداث موزه و تلاش برای احیای آداب و رسوم محلی خبر داده‌اند، اما تأکید کرده که توسعۀ گردشگری نیازمند ایجاد اقامتگاه، گسترش هتلینگ و حمل‌ونقل و همچنین فرهنگ‌سازی است . در حال حاضر سالانه بین ۳ تا ۵ هزار نفر در قالب راهیان نور از جزیره بازدید می‌کنند.

تأسیسات نفتی

جزیره خارک امروزه به‌عنوان بزرگ‌ترین پایانه صادرات نفت خام ایران، حدود ۹۰درصد از صادرات نفتی کشور را انجام می‌دهد و نقشی حیاتی در تأمین درآمدهای ارزی ایران ایفا می‌کند. بر اساس گزارش‌ رسانه‌ها، ظرفیت ذخیره‌سازی نفت در این جزیره حدود ۳۰ تا ۳۴ میلیون بشکه برآورد شده است. خارک دارای ۵۵ مخزن ذخیره‌سازی و اختلاط نفت خام و ۹ اسکله عملیاتی برای بارگیری نفتکش‌ها است. اسکله غربی آذرپاد قابلیت پهلوگیری همزمان سه نفتکش غول‌پیکر VLCC و اسکله شرقی T شکل ظرفیت بارگیری شش نفتکش را دارد.

نفت خام استخراج‌شده از میادین بزرگ خشکی از جمله اهواز، مارون و گچساران از طریق خطوط لوله زیردریایی به مخازن خارک منتقل می‌شود. در حال‌حاضر نفت صادراتی از خارک به‌طور عمده به مقصد چین ارسال می‌شود. افزون بر صنعت نفت، شرکت پتروشیمی خارک در این جزیره فعال است و محصولاتی شامل متانول، گوگرد، پروپان، بوتان و نفتا تولید می‌کند.

در ۱۳۹۵ش پروژه ساخت مخازن ذخیره‌سازی نفت خام در نزدیک گناوه با ظرفیت ۱۰ میلیون بشکه برای پشتیبانی از خارک کلید خورد. همچنین پایانۀ جایگزین جاسک در دریای عمان با ظرفیت محدود حدود ۳۰۰ هزار بشکه در روز، به عنوان مسیر جایگزین در نظر گرفته شده است.

از ویژگی‌ مهم جزیره خارک که آن را به‌عنوان محلی ممتاز برای ذخیره‌سازی و صادرات نفت خام تبدیل کرده، وجود ارتفاعات مناسب برای احداث مخازن نفت خام و همچنین نزدیکی به مناطق نفت‌خیز جنوب است.

آثار تاریخی و جاذبه‌های گردشگری

جزیره خارک افزون بر جاذبه‌های طبیعی همچون ساحل زیبا با چشم‌انداز تأسیسات نفتی، نفتکش‌ها، مصنوعات صدفی و زیستگاه آزاد آهوان، دارای آثار تاریخی و باستانی متعددی است که به عنوان مقاصد گردشگری قابل توجه هستند. بر اساس کاوش‌های باستان‌شناسی، کهن‌ترین آثار یافت‌شده در جزیره خارک شامل دو گور سنگی مربوط به هزار سال پیش از میلاد مربوط به دوران ایلامی و مقابر متعددی با نقش صلیب بر درگاه یا مدفن مسیحیان است. دیگر آثار باستانی جزیره عبارتند از: معبد یونانی با معماری یونانی، سنگ‌نبشته خط میخی هخامنشی که حدود ۲۴۰۰ سال قدمت دارد، آتشگاه، صومعه، کلیسای نسطوری، مسجد قدیمی، پلاک گچبری با نقش چلیپا مربوط به اواخر دوره ساسانی و بقعۀ میرمحمد حنفیه با کاشی‌های مغول و بازسازی دوره قاجار. این بقعه بر اساس اعتقاد ساکنان جزیره، مزار محمد بن حنفیه فرزند علی بن ابی‌طالب است، هرچند پژوهشگران انتساب آن را فاقد استناد تاریخی می‌دانند.

توسعه جزیره خارک

تا پیش از ورود صنعت نفت و استفاده از مصالح ساختمانی جدید، بیشتر ساختمان‌های جزیره خارک با مصالح بومی نظیر سنگ، گچ و نخل و یا مصالح غیربومی مانند تخته ساج ملیح از هندوستان و چوب صندل از زنگبار ساخته می‌شدند. در گزارشی از وزارت جنگ در ۱۳۰۳ش به اداره کارگزاری بنادر جنوب آمده است که انگلیسی‌ها خانه‌های قدیمی جزیره خارک را تخریب و مصالح آن را برای استفاده به خارج از جزیره حمل کرده بودند. تعداد ساختمان‌های خارک در آن دوره به طور تقریبی بین ۱۱۳ تا ۱۲۰ باب بود. مصالح به کار رفته در این منازل تا ۱۳۳۵ش به‌طور عمده نیمه‌بادوام، کم‌دوام و بی‌دوام بوده است؛ به گونه‌ای که حتی یک باب خانه مناسب برای استقرار کلانتری و بخشداری در جزیره وجود نداشت.

پس از ورود صنعت نفت، شرکت ملی نفت ابتدا تعداد زیادی چادر در جزیره برپا کرد و بیشتر کارکنان شرکت در زیر چادر زندگی می‌کردند. با رونق فعالیت‌های شرکت در منطقه، نیاز به ساخت مسکن بادوام افزایش یافت و شرکت برای تأمین آسایش کارکنان خود اقدام به ساخت مسکن کرد. پیش از اجرای طرح جامع (چم) در ۱۳۴۴ش، حدود ۱۹۰ منزل توسط صنعت نفت برای کارکنان ساخته شده بود؛ ۷۰ باب برای کارمندان و ۱۲۰ باب برای کارگران. پس از اجرای این طرح، تعداد منازل به ۳۷۵ باب افزایش یافت.

زیرساخت‌ها

1. حمل‌ونقل: جزیره خارک دارای یک فرودگاه با باند پرواز است که در حملات 23 اسفند 1404ش هدف قرار گرفت و به گفته منابع، به باند فرودگاه آسیب وارد شد. همچنین اسکله‌های متعدد بارگیری در دو سوی جزیره برای پهلوگیری نفتکش‌ها احداث شده است.
2. رفاهی و خدماتی: بر اساس گزارش‌ها، در جزیره خارک تأسیسات رفاهی و خدماتی برای ساکنان و کارکنان صنعت نفت پیش‌بینی شده است. بر اساس منابع، در این جزیره مدرسه، آب‌شیرن‌کن، بیمارستان و امکانات درمانی وجود دارد. همچنین با توجه به جمعیت حدود ۸۰۰۰ نفری جزیره، امکانات مسکونی و رفاهی برای کارکنان شرکت نفت و خانواده‌های آنها فراهم شده است.
3. نظامی و پدافندی: جزیره خارک به‌دلیل اهمیت استراتژیک، به‌شدت تحت حفاظت بوده و پایگاه‌های نظامی، انبارهای مهمات و دارای پدافند چندلایه است و در هفته‌های اخیر ایران، سیستم‌های موشکی هدایت‌شوندۀ سطح به هوای دوش پرتاب را به جزیره منتقل کرده است.

تاب‌آوری در برابر بحران‌ها

• برپایۀ مسندات تاریخی جزیره خارک در طول تاریخ همواره در معرض تهدیدات نظامی و اقتصادی قرار داشته است. برای مثال در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران (۱۳۵۹-۱۳۶۷)، این جزیره دستکم ۲۸۸۰ بار مورد حمله هوایی قرار گرفت، اما به گزارش منابع رسمی، صادرات نفت از خارک حتی برای یک روز نیز قطع نشد. این تداوم عملیات، حاصل هماهنگی کارکنان صنعت نفت، نیروهای نظامی و ساکنان محلی بود که با حداقل امکانات و در شرایط طاقت‌فرسا، تأسیسات را عملیاتی نگه داشتند.
• جزیره خارک در دوره تحریم‌های بین‌المللی نیز به نماد «مقاومت اقتصادی» ایران تبدیل شد. در سال‌های فشار حداکثری دولت آمریکا، نفتکش‌های ایرانی با استفاده از روش‌هایی مختلف همچنان درآمد ارزی مورد نیاز کشور را تأمین کردند.
• در جنگ رمضان بار دیگر هدف حملات هوایی گستردۀ آمریکا و اسراییل قرار گرفت. به گزارش رسانه‌ها، در این حملات که در بامداد ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش انجام شد، چند انفجار در جزیره به گوش رسید، اما زیرساخت‌های نفتی آسیب ندید. بر اساس گزارش رسانه‌ها فعالیت شرکت‌های نفتی در این پایانه صادراتی به روال عادی ادامه یافت و صادرات نفت بدون وقفه انجام شد. همچنین زندگی ساکنان جزیره به‌صورت عادی ادامه یافت و کارکنان صنعت نفت با روحیۀ بالا به فعالیت خود ادامه دادند.
• متعاقب این حملات، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، ایدۀ تصرف یا منهدم‌کردن جزیره خارک را مطرح کرد. اما تحلیلگران نظامی معتقدند تهاجم زمینی به خارک با خطرات قابل توجهی از جمله تلفات سنگین برای نیروهای مهاجم همراه است و به‌دلیل استقرار سامانه‌های دفاعی، شناورهای تندرو و مین‌های دریایی ایران، به‌عنوان یکی از آسیب‌پذیرترین نقاط برای عملیات آبی-خاکی شناخته می‌شود. مقامات ایرانی نیز اعلام کرده‌اند که نیروهای مسلح کشور آمادگی مقابله با هرگونه تجاوز زمینی را دارند.

جزیره خارک در آثار پژوهشگران

درباره جزیره خارک، تاریخچه آن و صنایع نفت و مشتقاتش در این جزیره پژوهش‌های متعددی انجام شده است. از جمله، مقاله ثوابق و همکاران با عنوان «تأثیرات جمعیتی صنعت نفت بر جزیره خارک» (۱۳۹۹) به تغییرات جمعیتی و سیاست‌های دولت برای کنترل مهاجرت پرداخته است. همچنین لعبث‌فر در مقاله «طرح چم و تأثیر آن بر خارک»، تغییرات صنعتی جزیره را توضیح داده است. به عنوان نمونه دیگر، علی‌اکبر سرفراز در کتاب «راهنمای آثار جزیره خارک» توضیح مفصلی درباره سابقه تاریخی این جزیره ارائه داده است. جلال آل‌احمد در کتاب خود، «جزیره خارگ، در یتیم خلیج فارس» به پیشینه تاریخی جزیره به‌عنوان پایگاه تجاری و گذرگاه تمدن‌ها و مذاهب گوناگون پرداخته است. نویسنده در این اثر، تحولات ناشی از کشف و صادرات نفت را نیز گزارش کرده و کتاب را به‌عنوان یادداشتی از وضعیت مردم، گذشته، آداب محلی، افسانه‌ها و لهجه‌های جزیره ارائه داده است.

روز ملی جزیره خارک

در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، ۱۵ دی‌ماه، مصادف با سالروز خروج نیروهای هلندی از جزیره خارک، به‌عنوان «روز ملی جزیره خارک» نام‌گذاری شده است.

منابع

• «از تهدید تا اقدام؛ پشت‌پرده نقشه ترامپ برای تصرف خارک و پیامدهای آن برای ایران و آمریکا»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: 1 آوریل 2026م.
• «افزایش ذخیره‌سازی نفت ایران ۱۰ میلیون بشکه»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 20 بهمن 1395ش.
• «پایانه صادراتی خارک»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 17 دی 1401ش.
• «تجهیزات و زیرساخت های ایمنی فرودگاه شهدای جزیره خارگ ممیزی شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 29 آبان 1402ش.
• «تصرف خارک و سناریوی حمله به شاهرگ نفتی ایران؛ از گزینه پرریسک ترامپ و هشدارهای تهران چه میدانیم؟»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: 28 مارچ 2026م.
• توکلی، زهره، «جزیره خارگ» وب‌سایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: 27 تیر 1402ش.
• «جزئیات حمله آمریکا به جزیره خارگ؛ به تاسیسات نفتی آسیبی وارد نشد»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1404ش.
• «جزیره خارک کجاست و چه اهمیتی دارد؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1404ش.
• «جزیره خارگ مرکز ثقل استراتژیک خلیج فارس؛ نماد مقاومت پایدار و وحدت ملی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 3 فروردین 1045ش.
• «جزیره خارگ، نماد مقاومت ایران کجاست؟»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 25 اسفند 1404ش.
• جغرافياى جزاير ايرانى خلي جفارس: استان بوشهر (جزاير خارك، خاركو، شيف، امالكرم، جبرين، نخيلو، فارسى)، تهران، سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، 1381ش.
• «چرا جزیره خارک برای ایران و اقتصاد جهان حیاتی است؟»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: 16 مارچ 2026م.
• حیدری، احد، «خارک و خاراسن؛ پیشنهاد و بحثی درباره انتساب دو گورصخره‌ای‌ بزرگ و نام جزیرۀ خارک»، مجلۀ پژوهش‌های ایران‌شناسی، سال دهم، شمارۀ 1، 1399ش.
• «خارک؛ تاج نفت ایران در تیررس جنگ»، وب‌سایت افکار نیوز، تاریخ درج مطلب: 26 اسنفد 1404ش.
• «خارگ جزیره مقاومت و ایستادگی؛ از دفاع مقدس تا جنگ رمضان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1404ش.
• «خارگ چقدر قدمت تاریخی دارد؟»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 16 فروردین 1404ش.
• «خارگ؛ قلب تپنده صادرات نفت و پتروشیمی ایران»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 29 مهر 1404ش.
• رحمانی، بهرام، «روز پانزدهم جنگ»، وب‌سایت اشتراک، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1404ش.
• «روز ملی جزیره خارگ»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1399ش.
• «زیرساخت‌های گسترده‌ای از جمله مخازن ذخیره‌سازی، خطوط لوله و پایانه‌های بارگیری دریایی را در خود جای داده است»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: 16 مارچ 2026م.
• «زیستگاه خارگ محدود است؛ جمعیت آهوها ۵ برابر ظرفیت جزیره»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 12 دی 1403ش.
• سعادت‌مند، مرضیه و دیگران، «انتخاب جزیرۀ خارک به‌عنوان تبعیدگاه در دهۀ 1320 و 1330ش»، مجلۀ گنجینه اسناد، شمارۀ 122، 1400ش.
• سعیدی نیا، حبیب الله و لعبت فر، احمد، «صنعت نفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعي مناطق شمالي خليج فارس؛ مطالعه موردی خارك (1355-1335ش/1976-1956)»، مجلۀ گنجینه اسناد، شمارۀ 103، 1395ش.
• «شرایط در جزیره خارگ تحت کنترل است؛ دشمن به اهداف خود نرسید»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1404ش.
• «شریان نفت ایران زیر آتش؛سرنوشت خارک پس از بمباران چه می‌شود؟»، وب‌سایت دویچه‌وله، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1404ش؛
• «صادرات نفت از پایانه جاسک؛ شکست تحریم‌ نفت ایران»، وب‌سایت ایران پرس، تاریخ درج مطلب: 1 مرداد 1400ش.
• طرفداری، علی محمد، «خارک»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: 7 دی 1398ش.
• فروغی، محمدحسین، «جایگاه نفت در تحول هویتی جزیره خارک»، مجلۀ تاریخ روستا و روستانشینی در ایران و اسلام، شمارۀ 3، 1402ش.
• مردای غیاث‌آبادی، رضا، «یادداشت‌های خارک: سمت‌نما و تخته‌نردهای سنگی نویافته»، وب‌سایت پژوهش‌های ایران، تاریخ درج مطلب: 8 مارچ 2008م.
• «هرگونه ماجراجویی در خارک به شکست راهبردی دشمن منجر می شود»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 16 فرودین 1405ش.
• «۱۵ دیماه روز ملی جزیره خارگ»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1403ش.
• Council on Foreign Relation «Kharg Island: Iran’s Oil Lifeline and a Tempting U.S. Target»،