حکومت‌های شیعه در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۴: / خط ۴: @@
 == '''مفهوم‌شناسی''' ==
-حکومت‌های شیعه در ایران، مجموعه‌ای از نظام‌های سیاسی محلی و ملی هستند که از قرن سوم هجری با علویان طبرستان آغاز شد و پس از فراز و نشیب‌هایی توسط دولت‌های دیگری تا امروز تداوم یافته است. بر اساس منابع پژوهشی، منظور از حکومت شیعی تنها دولت‌های شیعه دوازده امامی یا اثنی‌عَشَری نیست،<ref>خطیبی کوشک و همکاران، فرهنگ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۳۵۸؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/332725/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87?q=%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87%20%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص۹۵-۹۴.]</ref> بلکه دولت‌های دیگری مانند اسماعیلیان (فاطمیان، نزاریان)<ref>سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش.، ص۱۱.</ref> و زیدیان<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۳۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۸۷-۸۶.</ref> نیز در طول تاریخ تشکیل شده‌اند. وجه مشترک همه این حکومت‌ها، صرف نظر از مذهب دقیق آنان، بهره‌گیری از مشروعیت دینی تشیع برای تشکیل قدرت سیاسی در برابر خلافت رسمی یا نظام‌های رقیب بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1404025/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C کشاورز و بوسعیدی، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص۱۷۴-۱۷۱.]</ref> نقطه عطف این حکومت‌ها، صفویه است که تشیع اثنی‌عشری را در ایران رسمی کرد<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۵.</ref> و ولایت فقیه به‌عنوان اصلی‌ترین رکن حکومتی نظام جمهوری اسلامی به صورت ساخت قدرت، الگویی نوین از حاکمیت شیعی را در دوران معاصر نهادینه ساخت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1464168/%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%84-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%B2%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C بهشتی، حاجی هاشمی، «چگونگی شکل گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷.]</ref>
+حکومت‌های شیعه در ایران، مجموعه‌ای از نظام‌های سیاسی محلی و ملی هستند که از قرن سوم هجری با علویان طبرستان آغاز شد و پس از فراز و نشیب‌هایی توسط دولت‌های دیگری تا امروز تداوم یافته است. بر اساس منابع پژوهشی، منظور از حکومت شیعی تنها دولت‌های شیعه دوازده امامی یا اثنی‌عَشَری نیست،<ref>خطیبی کوشک و همکاران، فرهنگ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۳۵۸؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/332725/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87?q=%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87%20%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه‌های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص۹۵-۹۴.]</ref> بلکه دولت‌های دیگری مانند اسماعیلیان (فاطمیان، نزاریان)<ref>سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش.، ص۱۱.</ref> و زیدیان<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۳۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۸۷-۸۶.</ref> نیز در طول تاریخ تشکیل شده‌اند. وجه مشترک همه این حکومت‌ها، صرف نظر از مذهب دقیق آنان، بهره‌گیری از مشروعیت دینی تشیع برای تشکیل قدرت سیاسی در برابر خلافت رسمی یا نظام‌های رقیب بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1404025/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C کشاورز و بوسعیدی، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص۱۷۴-۱۷۱.]</ref> نقطه عطف این حکومت‌ها، صفویه است که تشیع اثنی‌عشری را در ایران رسمی کرد<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۵.</ref> و ولایت فقیه به‌عنوان اصلی‌ترین رکن حکومتی نظام جمهوری اسلامی به صورت ساخت قدرت، الگویی نوین از حاکمیت شیعی را در دوران معاصر نهادینه ساخت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1464168/%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%84-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%B2%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C بهشتی، حاجی هاشمی، «چگونگی شکل‌گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷.]</ref>
 == زمینه شکل‌گیری <big>حکومت‌های شیعه در ایران</big> ==
@@ خط ۱۵۷: / خط ۱۵۷: @@
 | valign="top" |تشکیل اتحادیه‌ای از ایلات ترکمان در منطقه وان همزمان با تضعیف ایلخانان، شورش قرایوسف علیه جلایریان و مقابله با تیموریان.
 | valign="top" |۴ نفر از قرایوسف بن قرامحمد در سال ۷۹۲ق تا حسن‌علی میرزا
-| valign="top" |تشیع اثنی‌عَشَری
+| valign="top" |تشیع طریقتی یا تشیع صوفیانه (تشیع امامی، تشیع غالی، تصوف و برخی از عناصر مذهب اهل‌سنت)
 | valign="top" |۸۷۲ق
 | valign="top" |رقابت با آق‌قویونلوها، جنگ با تیموریان، جنگ جهان‌شاه و پسرش حسن‌علی میرزا با اوزون حسن حاکم آق‌قویونلو
-|
+|ایجاد یک دولت متمرکز ترکمان با گرایش شیعی در شمال غرب ایران، انتقال تجربیات حکومت‌داری شیعی به جانشینان (آق‌قویونلوها و سپس صفویان)، تضعیف حکومت‌های محلی سنی‌مذهب در غرب ایران، ضرب سکه با شعارهای شیعی (نام امامان، عبارت علی ولی الله)، ساخت مسجد کبود تبریز با کتیبه‌های شیعی، گسترش معماری شیعی در بناهای مذهبی و عمومی، رواج شعائر و مناسک شیعی در فضاهای عمومی، رسمیت دادن به تدفین حاکمان در جوار امامزادگان (به عنوان نماد پیوند با تشیع).
 |-
 | valign="top" |'''آق‌قویونلوها'''
-| valign="top" |
+| valign="top" |دیار بکر و پس از شکست قراقویونلوها، تسلط بر تمام ایران تا مرزهای خراسان
-| valign="top" |۸۸۲ق
+| valign="top" |۸۷۲ق
-| valign="top" |
+| valign="top" |همزمان با قراقویونلوها، این اتحادیه ترکمان در منطقه دیاربکر مستقر شد. آنها ابتدا تابع تیموریان بودند اما به تدریج استقلال یافتند.
-| valign="top" |
+| valign="top" |۹ نفر از قره عثمان در سال ۸۷۲ق تا ابوالمظفر سلطان مراد ۹۲۱ق
 | valign="top" |شیعه
-| valign="top" |
+| valign="top" |۹۲۱ق
-| valign="top" |
+| valign="top" |دشمنان خانگی و تضعیف قدرت براساس کشمکش‌های داخلی بر سر قدرت پس از اوزون حسن، ظهور دولت صفویه.
-|
+|زمینه‌سازی برای صفویان در تبریز از طریق تضعیف قدرت‌های محلی و ایجاد بستر سیاسی برای ظهور یک دولت متمرکز قدرتمند شیعه، تجربه حکومت‌داری به واسطه انتقال سنت‌های اداری و سیاسی از تیموریان و ترکمانان به دولت صفوی.
 |-
 | valign="top" |'''مشعشعیان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۵-۲۲۹.</ref>
@@ خط ۲۰۵: / خط ۲۰۵: @@
 |-
 !صفویان<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۲-۲۴۵.</ref>
-| valign="top" |آذربایجان و بخش‌هایی از مرکز و شمال غرب ایران
+| valign="top" |سراسر ایران امروزی، قفقاز، افغانستان غربی، عراق و بخش‌هایی از آناتولی شرقی
 | valign="top" |۹۰۷ق.
 | valign="top" |پیشینه طریقت صفویه، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان  (قزلباش)، تضعیف حکومت‌های رقیب، تبلیغات گسترده مذهبی، ضعف سیاسی ایران پس از  مغول، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان  در آناتولی و سوریه و پناه بردن قبایل ترکمن به صفویان، پیروزی نظامی شاه اسماعیل  (۹۰۷ ق).<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA?q=%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7%20%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های‌ شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تاکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref>