حکومت‌های شیعه در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

توطئه‌چینی و اقدامات خلافت عباسی علیه علویان طبرستان.

|-

| valign="top" |'''آل مسافر'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲-۷۹.</ref>

ناتوانی آل  مسافر در رواج دادن مذهب خویش یعنی تشیع اسماعیلی از گونه قرمطی آن در بین  رعایا؛

منازعات پیوسته آل مسافر با حکومت‌های همزمان و مجاور خویش نظیر  غزنویان، سلجوقیان و آل بویه.

|-

| valign="top" |'''آل بویه'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷-۱۰۰.</ref>

ظهور  قدرت‌های نوپا و جدید مانند غزنویان و سلجوقیان همزمان با ضعف و سستی آل بویه؛

ناتوانی آل بویه از حل اختلافات و تفاوت‌های قومی، فرهنگی و اختلاف در میان  سپاهیان.

|-

| valign="top" |'''باوندان اِسپَهبدیه طبرستان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۴۴-۱۳۰.</ref>

| valign="top" |اختلافات داخلی در مسائل  جانشینی  و نقش‌آفرینی امرا در منازعات  این دوران؛

روابط پر فراز و نشیب آنان با حکومت‌های سلجوقیان، خوارزمشاهیان و  اسماعیلیان الموت.

|-

| valign="top" |'''اسماعیلیه نزاری ایران'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲-۱۵۳.</ref>

همزمانی آنان با حکومت‌های  سلجوقیان، خوارزمشاهیان؛

رویاروی با مغولان در اواخر حکومت خود.

|-

| valign="top" |'''سربداران'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۹۷-۱۷۲.</ref>

درگیری سربداران با حکومت‌های آل کرت و مغولان؛

آرمان‌گرایی  رهبران سربداران در جهت کسب قدرت.

|-

| valign="top" |'''مرعشیان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۲-۲۰۲.</ref>

مال‌اندوزی و انباشتن  ثروت برخی از حکمرانان و دور شدن از مردم از آنان؛

حملات اثربخش تیمور بر  علیه آنان.

|-

| valign="top" |'''آل کیا'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۵-۲۱۵.</ref>

| valign="top" |اختلافات داخلی بر سر مسائل  اقتصادی و سیاسی؛

تحول در مناسبات آنان با حکومت صفویان خصوصا اقدامات  تندروانه خان‌احمد در رویارویی با صفویان.

|-

| valign="top" |'''قراقویونلوها'''<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1022650/%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7-780-872-%D9%87-%D9%82?q=%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9%20%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7%20%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C&score=16392.727&rownumber=1 شاهمرادی و منتظر القائم، «تشیع قراقویونلوها»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%B4-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87?q=%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%20%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C%20%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87%20%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%20%D9%88%20%D8%A2%D9%82%20%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%20(%D8%A7%D8%B2%20%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81%20%D8%AA%D8%A7%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9%20%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%D9%88%20%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C)&score=9.74452&rownumber=2 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص۹۱-۸۸.]</ref>

جنگ با تیموریان؛

جنگ جهان‌شاه و پسرش حسن‌علی میرزا با اوزون حسن حاکم آق‌قویونلو.  

|-

| valign="top" |'''آق‌قویونلوها'''<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D9%82-%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7?q=%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9%20%D8%A2%D9%82%20%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7%20%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C&score=16393.998&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص۱۱-۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%B4-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87?q=%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%20%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C%20%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87%20%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%20%D9%88%20%D8%A2%D9%82%20%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%20(%D8%A7%D8%B2%20%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81%20%D8%AA%D8%A7%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9%20%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%D9%88%20%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C)&score=9.74452&rownumber=2 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص۸۸-۸۱؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%A7%D9%82-%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88-%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%A7?q=%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6%20%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%20%D8%A2%D9%82%20%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7&score=16393.895&rownumber=4 زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلو‌ها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص۷۳-۶۵.]</ref>

| valign="top" |دشمنان خانگی و تضعیف قدرت براساس کشمکش‌های داخلی بر سر قدرت پس از اوزون حسن؛

ظهور دولت صفویه.

|-

| valign="top" |'''مشعشعیان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۵-۲۲۹.</ref>

| valign="top" |پایان یافتن دوران استقلال  مشعشعیان توسط صفویان؛

اجرای جدی نظام متمرکز حکومتی توسط رضاشاه پهلوی.

|}

|}

دولت صفویه در سال ۹۰۷ق توسط شاه اسماعیل اول بنیان‌گذاری شد. او با تکیه بر نیروی قزلباشان یعنی قبایل ترکمان شیعه‌گرا که کلاه سرخ دوازده‌ترک بر سر می‌گذاشتند توانست آق‌قویونلوها را شکست دهد و وارد تبریز شود و در همان ابتدا، مذهب تشیع اثنی‌عشری را به‌عنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد. او در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، سکه‌ها را با عبارت علی ولی الله ضرب نمود<ref>حسینی‌قمی، خلاصه التواریخ، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۷۳.</ref>، اذان را به روش شیعیان تغییر داد و دستور داد خلفای سه‌گانه را لعن کنند.<ref>جنابدی، روضه الصفویه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۴.</ref> پایتخت صفویان پس از تبریز به قزوین و سپس در زمان شاه عباس اول به اصفهان منتقل شد. هرچند برخی منابع از اقدامات سختگیرانه شاه اسماعیل برای رسمیت بخشیدن به تشیع سخن گفته‌اند، اما گروهی دیگر از پژوهشگران این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارش‌های مربوط به شدت عمل را حاصل داستان‌پردازی تاریخ‌نگاران می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9%20%D8%B9%D8%B5%D8%B1%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%20%D9%88%20%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C%D8%AA%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&score=16393.857&rownumber=1 صفا و رضایی، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> شاه اسماعیل برای گسترش تشیع، علاوه بر سخت‌گیری بر اهل سنت، از راه‌های دیگری مانند دعوت از علمای شیعه جبل عامل و بحرین برای مهاجرت به ایران، ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی در ایران و برگزاری آیین‌های شیعی مانند مراسم عزاداری محرم نیز استفاده کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA?q=%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7%20%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های‌ شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تاکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53155/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%B3%D9%88%DA%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87?q=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%20%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85%20%D8%B3%D9%88%DA%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C%20%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C%20%D8%B4%D8%AF%D9%86%20%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%20%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 فروغی، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه»، ۱۳۸۲ش، ص۶۷-۶۸.]</ref>

{| class="wikitable"

|+

| valign="top" |'''جغرافیای سیاسی'''

| valign="top" |'''سال تأسیس'''

|'''دستاوردهای سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی'''

|-

| valign="top" |۹۰۷ق.

| valign="top" |پیشینه طریقت صفویه، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان  (قزلباش)، تضعیف حکومت‌های رقیب، تبلیغات گسترده مذهبی، ضعف سیاسی ایران پس از  مغول، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان  در آناتولی و سوریه و پناه بردن قبایل ترکمن به صفویان، پیروزی نظامی شاه اسماعیل  (۹۰۷ ق).<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA?q=%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7%20%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های‌ شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تاکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref>

توطئه‌چینی و رقابت‌های میان  عناصر تأثیرگذار نظام حکومتی صفویان از جمله قزلباشان، ایرانیان دیوانسالار، گرجیان،  ارمنی‌ها و چرکسی‌ها؛

تحدید استقلال و اقتدار شاهان صفوی توسط وزراء، عمال  حکومتی، زنان حرم و برخی دیگر از منتفذین؛

رواج رفاه‌طلبی و برخی اعمال  ناپسند نظیر شرب خمر در دربار صفوی و تربیت شاهزادگان صفوی در حرم از دوران شاه  عباس اول؛

جنگ‌ها منازعات مستمر صفویان و دولت‌های اطراف مانند ازبکان،  عثمانی‌ها، گورکانیان هند و روس‌ها و صدمات اقتصادی و تلفات انسانی شدید.