آرش کمان‌گیر: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''آرش کمانگیر'''}}؛ پهلوان تیرانداز ایرانی

آرش کمانگیر، آرش کمانکش، آرش تیرانداز یا آرش شیواتیر، نام پهلوانی ایرانی است که جانش را در راه میهن خود فدا کرد. در کتاب اوستا، به بهترین تیرانداز با نام «اِرِخِ ش» به‌معنای تیزتیرترینِ ایرانیان اشاره شده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کمانگیر دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه آرش.]</ref> این نام در زبان پهلوی به صورت «ارَش شیپاک‌تیر» و با صفت تیزتیر آمده است.<ref>Pahlavi Texts, 1897, p104.</ref> طبری نیز در کتاب خود، این کماندار را با نام «آرش شاتین» یاد کرده که به‌معنای «خداوند تیر شتابنده» است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کمانگیر دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه آرش.]</ref>

شخصیت آرش کمانگیر را شخصیتی نیمه اسطوره‌ای ـ نیمه تاریخی می‌دانند. نیمه اسطوره‌ای، از آن جهت که این اتفاق مربوط به دوران پیشدادی است و از زمان و مکان آن اطلاعات دقیقی در دسترس نیست؛ و نیمه تاریخی، زیرا در بسیاری از کتب ادبی و تاریخی ایران‌باستان و پس از آن، به‌خصوص دوران پس از [[اسلام]]، از این اتفاق بسیار یاد شده است.<ref>[https://www.academia.edu/43149856/از_آرش_اساطیری_تاریخی_تا_آرش_برخوانی_بیضایی_یک_بررسی_تطبیقی_صدرالدین_طاهری_From_mythohistorical_Arash_to_Arash_in_Beyzais_recitation_a_comparative_study_Sadreddin_Taheri_ طاهری، «از آرش اساطیری/ تاریخی تا آرش برخوانی بیضایی»، صفحه80.]</ref>

ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۳۶۳ش، ص37.</ref> افراسیاب به تخریب [[چشمه|چشمه‌ها]]، [[قنات|قنات‌ها]] و شهرها پرداخت و با انحراف مسیر رودخانه‌ها، آب را از ایران‌زمین دریغ کرد.<ref>مینوی خرد، ۱۳۶۴ش، ص۴۴؛ مجمل التواریخ و القصص، ۱۳۱۸ش، ص۴۳.</ref> زمانی‌که منوچهر مغلوب شد، به [[مازندران]] رفت. در آن‌جا برای ایجاد صلح بین هر دو فرمانده، چنین مقرر شد که کمانداری از [[ایران]]، تیری بیندازد و هر کجا که تیر بر زمین نشست، مرز ایران و توران باشد. منوچهر از آرش، پهلوان نامدار ایرانی خواست تا این تیر را بیفکند. هرچند بسیاری از افراد در لشکر ایران، بر آرش خُرده گرفتند که چنین کاری حماقت است و فقط در راستای کوچک‌انگاری ایرانیان طراحی شده، اما آرش می‌پذیرد. وی، برهنه شد و تن خود را مطهر ساخت و به مردم گفت که پس از تیراندازی نابود خواهد شد زیرا تمام توانش را بر سر این کار فدا خواهد کرد. آرش بر فراز قله‌ای رفت و آنچنان کمان را کشید که بدن وی، بی‌درنگ از آسیبِ آن چندپاره گردید. تیر آرش، از بامداد تا نیمروز رفت و در کنار جیحون فرود آمد؛ بنابراین، جیحون به‌عنوان مرز ایران و توران شناخته شد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کمانگیر دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه آرش.]</ref>

بیرونی، القانون المسعودی، ج1، ۱۳۷۳ق، ص262.</ref> و مقصد را [[بلخ]]<ref>ثعالبی مرغنی، غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ۱۹۰۰م، ص107.</ref> دانسته‌اند. در اوستا بیان شده که آرش، تیری را از کوه «اِیْرخْشَئُوتَه» همان «کوه رویان» در طبرستان به کوه «خْوَنْوَنْت» روان کرده است.<ref>تفضّلی، «آرش»، 1356ش، ص77 و 78.</ref> مردم فارسی‌زبان سین‌کیانگ (تُرکستان) در غرب چین معتقدند که این تیر به درخت گردویی برخورده کرده و بنابراین، این مردم آن درخت را «درخت آرش» نامیده‌اند. به‌همین دلیل، کوه افراسیاب و درهٔ شینگان را که در نزدیکی این درخت است، مرز ایران و توران می‌دانند.<ref>بدیعی، «سین‌کیان و تاج‌گوران؛ مرز ایران و توران»، ۱۳۸۸ش.</ref> حمدالله مستوفی<ref>مستوفی، تاریخ گزیده، 1364ش، ص86 و 87.</ref> و فخرالدین اسعدگرگانی نیز محل پرتاب تیر را جایی در ساری عنوان کرده‌اند.<ref>[https://ganjoor.net/asad/veysoramin/sh65/ اسعد گرگانی، ویس و رامین، بیت39.]</ref>{{سخ}}

بسیاری از منابع قدیمی‌تر، مانند «متون پهلوی»، تاریخ تیراندازی را روز ششم [[فروردین]] عنوان کرده‌اند.<ref>Pahlavi Texts, 1897, p104.</ref> اما منابعی دیگر، این تاریخ را در روز [[تیر]] (۱۳ تیرماه) همزمان با جشن تیرگان دانسته‌اند.

[[فردوسی]]، در چند بیت از نام آرش و کمانداری او یاد کرده است.<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/shirooye/sh2 فردوسی، شاهنامه، بیت206.]</ref>{{سخ}}

بهرام چوبین نیز در [[جنگ]] با خسرو پرویز، خود را با افتخار از نژادِ آرش معرفی می‌کند.<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/parviz/sh5 فردوسی، شاهنامه، بیت220.]</ref>{{سخ}}