پرش به محتوا

نخل‌گردانی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
زهرا غلامی (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۰۳۴ ویرایش‌ها
ابرابزار
خط ۲: خط ۲:
{{درشت|'''آیین نخل‌گردانی؛'''}} مراسم آیینی ویژهٔ روز عاشورا در برخی مناطق ایران.
{{درشت|'''آیین نخل‌گردانی؛'''}} مراسم آیینی ویژهٔ روز عاشورا در برخی مناطق ایران.


آیین نخل‌گردانی، مراسم آیینی ویژه روز [[عاشورا]] در برخی مناطق [[ایران]]، نمادی از سوگواری بر [[شهادت]] [[امام حسین]] است. در این مراسم، نخل‌های چوبی سیاه‌پوش و آذین‌بسته با مشارکت جوانان و همراه با سینه‌زنی، زنجیرزنی، نوحه‌سرایی و [[قربانی کردن|قربانی]]، در محله‌ها و اماکن مذهبی به گردش درمی‌آیند. قدمت این آیین به پیش از [[صفویه]] بازمی‌گردد و علاوه بر جنبه مذهبی، نقش اجتماعی و فرهنگی برجسته‌ای دارد؛ از جمله ترویج [[مسئولیت‌پذیری]]، همبستگی اجتماعی و نگهداری سنت‌های محلی. آیین نخل‌گردانی در شهرهایی مانند [[شهر یزد|یزد]]، [[خراسان]]، سمنان و [[کاشان]] برگزار می‌شود و برخی باورهای عامیانه دربارهٔ شفا و برآورده شدن حاجات نیز با آن همراه است.
آیین نخل‌گردانی، مراسم آیینی ویژه روز [[عاشورا]] در برخی مناطق [[ایران]]، نمادی از سوگواری بر [[شهادت]] [[امام حسین]] است. در این مراسم، نخل‌های چوبی سیاه‌پوش و آذین‌بسته با مشارکت جوانان و همراه با سینه‌زنی، زنجیرزنی، نوحه‌سرایی و [[قربانی کردن|قربانی]]، در محله‌ها و اماکن مذهبی به گردش در می‌آیند. قدمت این آیین به پیش از [[صفویه]] بازمی‌گردد و علاوه بر جنبه مذهبی، نقش اجتماعی و فرهنگی برجسته‌ای دارد؛ ازجمله ترویج [[مسئولیت‌پذیری]]، همبستگی اجتماعی و نگهداری سنت‌های محلی. آیین نخل‌گردانی در شهرهایی مانند [[شهر یزد|یزد]]، [[خراسان]]، سمنان و [[کاشان]] برگزار می‌شود و برخی باورهای عامیانه دربارهٔ شفا و برآورده شدن حاجات نیز با آن همراه است.


== تاریخچه آیین نخل‌گردانی ==
== تاریخچه ==
مراسم نخل‌گردانی از آیین‌های کهن ایرانی است که با ورود [[اسلام]] به [[ایران]]، محتوایی مذهبی به خود گرفت.<ref>[https://www.sid.ir/paper/225157/fa . محتشم و سامانیان، «کارکردشناسی نخل در آیین نخل‌گردانی از منظر حفاظت از گنجینه‌های فرهنگی ایران»، 1396ش، ص1.]</ref> کارشناسان، قدمت رویکرد دینی در آیین نخل‌گردانی را به دوره‌های پیش از [[صفویه]] بازمی‌گردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، خبرگزاری همشهری آنلاین.]</ref> برخی معتقدند رسم نخل‌بندی و نخل‌گردانی از بدعت‌های صفویان در [[ایران]] است.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> امروزه این مراسم، نمادی از سوگواری در روز [[عاشورا]] است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref>
مراسم نخل‌گردانی از آیین‌های کهن ایرانی است که با ورود [[اسلام]] به [[ایران]]، محتوایی مذهبی به خود گرفت.<ref>[https://www.sid.ir/paper/225157/fa محتشم و سامانیان، «کارکردشناسی نخل در آیین نخل‌گردانی از منظر حفاظت از گنجینه‌های فرهنگی ایران»، 1396ش، ص1.]</ref> کارشناسان، قدمت رویکرد دینی در آیین نخل‌گردانی را به دوره‌های پیش از [[صفویه]] بازمی‌گردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> برخی معتقدند رسم نخل‌بندی و نخل‌گردانی از بدعت‌های صفویان در [[ایران]] است.<ref>آیتی، تاریخ یزد، ۱۳۱۷ش، ص۲۴۴.</ref> امروزه این مراسم، نمادی از سوگواری در روز [[عاشورا]] است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref>


== نام‌گذاری نخل‌گردانی ==
== نام‌گذاری ==
درخت [[خرما]] را نخل می‌گویند و در اصطلاح عامیانه به هر درخت و درختچهٔ تزیینی هم نخل گفته می‌شود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، خبرگزاری همشهری آنلاین.]</ref> نخل در گویش یزدی؛ به‌معنای «نقل» است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref> مراسم نخل‌گردانی با سازه‌ای از چوب و برگ درخت خرما صورت می‌گیرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> برخی علت نام‌گذاری این آیین را تقدس و حرمت درخت خرما در فرهنگ ایرانیان دانسته‌اند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref> برخی دیگر، آیین نخل‌گردانی را نمادی از مفهوم مرگ و بازآفرینی می‌دانند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa . زارع‌زاده و رهبرنیا، «نخل‌گردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref>
درخت [[خرما]] را نخل می‌گویند و در اصطلاح عامیانه به هر درخت و درختچهٔ تزیینی هم نخل گفته می‌شود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> نخل در گویش یزدی؛ «نقل» هم گفته می‌شود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref> مراسم نخل‌گردانی با سازه‌ای از چوب و برگ درخت خرما صورت می‌گیرد.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۵۹.</ref> برخی علت نام‌گذاری این آیین را تقدس و حرمت درخت خرما در فرهنگ ایرانیان دانسته‌اند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref> برخی دیگر، آیین نخل‌گردانی را نمادی از مفهوم مرگ و بازآفرینی می‌دانند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa زارع‌زاده و رهبرنیا، «نخل‌گردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref>


== ساختار و اجزاء نخل ==
== ساختار و اجزاء نخل ==
نخل، سازه‌ای چوبی به شکل مکعب‌مستطیل است. بر روی این ساختار مکعبی، بامی چوبی به شکل شیروانی قرار می‌گیرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> چارچوب اصلی نخل از نوعی چوب‌بست با یک کف‌بند شامل هشت تا بیست تیرچه چوبی و چهار تا دوازده ستون چوبی بلند تشکیل شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> همچنین تنهٔ اصلی نخل از تعدادی تَرکه، تیرک و دَستَک که به هم متصل شده‌اند، ساخته شده است. جبهٔ جلو و عقب این نخل‌های چوبی را سازه‌های مشبکی از جنس چوب تشکیل داده‌اند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref>
نخل، سازه‌ای چوبی به شکل مکعب‌مستطیل است. بر روی این ساختار مکعبی، بامی چوبی به شکل شیروانی قرار می‌گیرد.<ref>بلوکباشی، نخل‌گردانی، ۱۳۸۰ش، ص۴۱.</ref> چارچوب اصلی نخل از نوعی چوب‌بست با یک کف‌بند شامل هشت تا بیست تیرچه چوبی و چهار تا دوازده ستون چوبی بلند تشکیل شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> همچنین تنهٔ اصلی نخل از تعدادی تَرکه، تیرک و دَستَک به هم متصل شده، ساخته شده است. جبهٔ جلو و عقب این نخل‌های چوبی را سازه‌های مشبکی از جنس چوب تشکیل داده‌اند.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.</ref>


همچنین ارتفاع جلویی این سازهٔ چوبی، بیشتر از ارتفاع قسمت پشتی آن است. ارتفاع دیوارهٔ جلویی نخل ۲/۵ تا ۳/۵ متر است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref> همچنین فاصلهٔ میان پایه‌های نخل و دستگیره‌هایی که در دو طرف نخل تعبیه شده به گونه‌ای است که چند نفر بین آن قرار بگیرند و بلندکردن و حرکت‌دادن نخل، آسان باشد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref>
ارتفاع جلویی این سازهٔ چوبی، بیشتر از ارتفاع قسمت پشتی آن است. ارتفاع دیوارهٔ جلویی نخل ۲/۵ تا ۳/۵ متر است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref> همچنین فاصلهٔ میان پایه‌های نخل و دستگیره‌هایی که در دو طرف نخل تعبیه شده به‌گونه‌ای است که چند نفر بین آن قرار بگیرند و بلندکردن و حرکت‌دادن نخل، آسان باشد.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.</ref>


== اجرای مراسم نخل‌گردانی ==
== اجرای مراسم ==
[[پرونده:NakhlBardari Taft,Yazd,Iran.jpg|جایگزین=نخل گردانی در تفت|بندانگشتی|آزین بندی و نخل گردانی در روز عاشورا، در تفت]]
[[پرونده:NakhlBardari Taft,Yazd,Iran.jpg|جایگزین=نخل گردانی در تفت|بندانگشتی|آزین بندی و نخل گردانی در روز عاشورا، در تفت]]
مراسم نخل‌گردانی به‌عنوان نمادی از تشییع پیکر [[امام حسین]] در روز [[عاشورا]]، متناسب با عناصر و اصول اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی هر منطقه، متفاوت است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آداب برگزاری این آیین عبارت است از:
مراسم نخل‌گردانی به‌عنوان نمادی از تشییع پیکر [[امام حسین]] در روز [[عاشورا]]، متناسب با عناصر و اصول اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی هر منطقه، متفاوت است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آداب برگزاری این آیین عبارت است از:
# آزین‌بندی: نخل یا سازهٔ چوبی توسط فردی به نام «بابای نخل» تزئین می‌شود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> در آزین‌بندی، انواع پارچه‌های سیاه و شال‌های رنگی به نخل بسته می‌شوند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref>
# آزین‌بندی: نخل یا سازهٔ چوبی توسط فردی به نام بابای نخل تزئین می‌شود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> در آزین‌بندی، انواع پارچه‌های سیاه و شال‌های رنگی به نخل بسته می‌شوند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref>
# بستن نخل: پس از آراستن [[نخل]] با پارچه‌های مشکی و رنگی، نخل تا روز [[عاشورا]] بر در [[مسجد]]،<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> [[حسینیه]] و [[تکیه]]‌های عزاداری بسته می‌شود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref>
# بستن نخل: پس از آراستن [[نخل]] با پارچه‌های مشکی و رنگی، نخل تا روز [[عاشورا]] بر در [[مسجد]]،<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> [[حسینیه]] و [[تکیه]]‌های عزاداری بسته می‌شود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref>
# نخل‌گردانی: در روز [[عاشورا]] نخل در میان مناطق خاصی که محل تجمع اهالی شهر یا روستا است به گردش در می‌آید. جوانان تنومند این سازهٔ چوبی را با آداب خاصی حمل می‌کنند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آنها نخل را همراه دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی در گذرگاه‌ها و محله‌ها عبور می‌دهند. همچنین در برخی موارد این نخل‌ها را به مکان‌های خاصی مانند زیارتگاه، [[امام‌زاده]]، مجلس [[عزاداری]] و [[روضه‌خوانی]] یا در خانه روحانی محل حمل می‌کنند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref>
# نخل‌گردانی: در روز [[عاشورا]]، نخل در میان مناطق خاصی که محل تجمع اهالی شهر یا روستا است، به گردش در می‌آید. جوانان تنومند این سازهٔ چوبی را با آداب خاصی حمل می‌کنند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آنها نخل را همراه دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی در گذرگاه‌ها و محله‌ها عبور می‌دهند. همچنین در برخی موارد این نخل‌ها را به مکان‌های خاصی مانند زیارتگاه، [[امام‌زاده]]، مجلس [[عزاداری]] و [[روضه‌خوانی]] یا در خانه روحانی محل حمل می‌کنند.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۴.</ref>
# بازگردانی نخل: در غروب [[عاشورا]] و بعد از برگزاری مراسم [[شام غریبان]]، نخل را به محل قبلی خود برمی‌گردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref>
# بازگردانی نخل: در غروب [[عاشورا]] و بعد از برگزاری مراسم [[شام غریبان]]، نخل را به محل قبلی خود برمی‌گردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref>
# مراسم نخل‌گردانی همراه با [[قربانی کردن|قربانی]]، دودکردن اسفند، سینه‌زنی و نوحه‌سرایی است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref>
# مراسم نخل‌گردانی همراه با [[قربانی کردن|قربانی]]، دودکردن اسفند، سینه‌زنی و نوحه‌سرایی است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref>


== شهرهای میزبان نخل‌گردانی ==
== شهرهای میزبان ==
[[پرونده:Nakhl-kasha.jpg|جایگزین=آیین نخل گردانی در کاشان|بندانگشتی|آیین نخل‌گردانی در هیئت حسینی نخل کاشان]]
[[پرونده:Nakhl-kasha.jpg|جایگزین=آیین نخل گردانی در کاشان|بندانگشتی|آیین نخل‌گردانی در هیئت حسینی نخل کاشان]]
آیین نخل‌گردانی در شهرها و روستاهای مناطق کویری [[ایران]]، رواج دارد.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref> این مراسم در شهرهای جنوب [[خراسان]]، سمنان، دامغان، خمین، قم، [[کاشان]]، ابیانه، خور و بیابانک، زواره، [[اردستان]] و نائین برگزار می‌شود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> معروف‌ترین و باشکوه‌ترین مراسم نخل‌گردانی در [[شهر یزد|یزد]] برگزار می‌شود؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از مردم، عزاداری [[ماه محرم|محرم]] در یزد را با آیین نخل‌گردانی آن می‌شناسند. آیین نخل‌گردانی ایرانیان، شهرت جهانی دارد.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref>
آیین نخل‌گردانی در شهرها و روستاهای مناطق کویری [[ایران]]، رواج دارد. این مراسم در شهرهای جنوب [[خراسان]]، سمنان، دامغان، خمین، قم، [[کاشان]]، ابیانه، خور و بیابانک، زواره، [[اردستان]] و نائین برگزار می‌شود. معروف‌ترین و باشکوه‌ترین مراسم نخل‌گردانی در [[شهر یزد|یزد]] برگزار می‌شود؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از مردم، عزاداری [[ماه محرم|محرم]] در یزد را با آیین نخل‌گردانی آن می‌شناسند. آیین نخل‌گردانی ایرانیان، شهرت جهانی دارد.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref>


== باورهای عامیانه ==
== باورهای عامیانه ==
نخل‌گردانی در میان مردم با باورها و سنت‌هایی پایه دینی ندارد، آمیخته شده است. برخی معتقدند شرکت در مراسم نخل‌گردانی و عبور زن نازا از زیر نخل و [[کودک]] بیمار از روی نخل، سبب شفایافتن آنها می‌شود. برخی دیگر معتقدند برخورد نخل با دیوار یک [[خانه]]، سبب بروز حوادث ناگوار و مصیبت در آن خانه می‌شود که صاحب‌خانه برای جلوگیری از این امر لازم است قربانی بدهد. برخی از زنان برای برآورده‌شدن حاجات خود، شب [[تاسوعا]] و [[عاشورا]] تا صبح در کنار نخل، چراغ نفتی یا شمع روشن می‌کنند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref>
نخل‌گردانی در میان مردم، با باورها و سنت‌هایی که پایهٔ دینی ندارد، آمیخته شده است. برخی معتقدند شرکت در مراسم نخل‌گردانی و عبور زن نازا از زیر نخل و [[کودک]] بیمار از روی نخل، سبب شفایافتن آنها می‌شود. برخی دیگر معتقدند برخورد نخل با دیوار یک [[خانه]]، سبب بروز حوادث ناگوار و مصیبت در آن خانه می‌شود که صاحب‌خانه برای جلوگیری از این امر لازم است، قربانی بدهد. برخی زنان برای برآورده‌شدن حاجات خود، شب [[تاسوعا]] و [[عاشورا]] تا صبح در کنار نخل، چراغ نفتی یا شمع روشن می‌کنند.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۸.</ref>


== کارکرد ==
== کارکرد ==
بازنمایی تشییع پیکر [[امام حسین]] در قالب مراسم نمادین نخل‌گردانی، سبب زنده‌ماندن رویکردهای مذهبی در جامعه شده و بستر مناسبی را برای اجتماع مردم در مراسم مذهبی فراهم می‌کند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa . زارع‌زاده و رهبرنیا، «نخل‌گردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref> همچنین آیین نخل‌آرایی و نگهداری از اشیای تزیینی نخل، مسئولیت ویژه‌ای است که به یک [[خانواده]] مشخص، محول می‌شود. مراسم نخل‌گردانی، نوعی تقسیم کار، ترویج [[مسئولیت‌پذیری]] و احترام به حقوق اجتماعی نیز دانسته شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref>
بازنمایی تشییع پیکر [[امام حسین]] در قالب مراسم نمادین نخل‌گردانی، سبب زنده‌ماندن رویکردهای مذهبی در جامعه شده و بستر مناسبی را برای اجتماع مردم در مراسم مذهبی فراهم می‌کند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa زارع‌زاده و رهبرنیا، «نخل‌گردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref> همچنین آیین نخل‌آرایی و نگهداری از اشیای تزیینی نخل، مسئولیت ویژه‌ای است که به یک [[خانواده]] مشخص، محول می‌شود. مراسم نخل‌گردانی، نوعی تقسیم کار، ترویج [[مسئولیت‌پذیری]] و احترام به حقوق اجتماعی نیز دانسته شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
خط ۳۹: خط ۳۹:
== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، خبرگزاری همشهری آنلاین، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
* آیتی، عبدالحسین، تاریخ یزد، یزد، مؤلف، ۱۳۱۷ش.
* بلوکباشی، علی، نخل‌گردانی؛ نمایش تمثیلی از جاودانگی حیات شهیدان، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
* جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، مجله معرفت، ش۱۵۱، تیر ۱۳۸۹ش.
* زارع‌زاده، فهیمه و رهبرنیا، زهرا، «نخل‌گردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، شیعه‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۹۷ش.
* زارع‌زاده، فهیمه و رهبرنیا، زهرا، «نخل‌گردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، شیعه‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۹۷ش.
* محتشم، عادله و سامانیان، صمد، «کارکردشناسی نخل در آیین نخل‌گردانی از منظر حفاظت از گنجینه‌های فرهنگی ایران»، ایرانشناسی، شماره ۲، ۱۳۹۶ش.
* محتشم، عادله و سامانیان، صمد، «کارکردشناسی نخل در آیین نخل‌گردانی از منظر حفاظت از گنجینه‌های فرهنگی ایران»، ایرانشناسی، شماره ۲، ۱۳۹۶ش.
* «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}

نسخهٔ ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۱۶

مراسم نخل برداری
مراسم نخل‌برداری ظهر روز عاشورا در حسینه شاه‌ولی تفت

آیین نخل‌گردانی؛ مراسم آیینی ویژهٔ روز عاشورا در برخی مناطق ایران.

آیین نخل‌گردانی، مراسم آیینی ویژه روز عاشورا در برخی مناطق ایران، نمادی از سوگواری بر شهادت امام حسین است. در این مراسم، نخل‌های چوبی سیاه‌پوش و آذین‌بسته با مشارکت جوانان و همراه با سینه‌زنی، زنجیرزنی، نوحه‌سرایی و قربانی، در محله‌ها و اماکن مذهبی به گردش در می‌آیند. قدمت این آیین به پیش از صفویه بازمی‌گردد و علاوه بر جنبه مذهبی، نقش اجتماعی و فرهنگی برجسته‌ای دارد؛ ازجمله ترویج مسئولیت‌پذیری، همبستگی اجتماعی و نگهداری سنت‌های محلی. آیین نخل‌گردانی در شهرهایی مانند یزد، خراسان، سمنان و کاشان برگزار می‌شود و برخی باورهای عامیانه دربارهٔ شفا و برآورده شدن حاجات نیز با آن همراه است.

تاریخچه

مراسم نخل‌گردانی از آیین‌های کهن ایرانی است که با ورود اسلام به ایران، محتوایی مذهبی به خود گرفت.[۱] کارشناسان، قدمت رویکرد دینی در آیین نخل‌گردانی را به دوره‌های پیش از صفویه بازمی‌گردانند.[۲] برخی معتقدند رسم نخل‌بندی و نخل‌گردانی از بدعت‌های صفویان در ایران است.[۳] امروزه این مراسم، نمادی از سوگواری در روز عاشورا است.[۴]

نام‌گذاری

درخت خرما را نخل می‌گویند و در اصطلاح عامیانه به هر درخت و درختچهٔ تزیینی هم نخل گفته می‌شود.[۵] نخل در گویش یزدی؛ «نقل» هم گفته می‌شود.[۶] مراسم نخل‌گردانی با سازه‌ای از چوب و برگ درخت خرما صورت می‌گیرد.[۷] برخی علت نام‌گذاری این آیین را تقدس و حرمت درخت خرما در فرهنگ ایرانیان دانسته‌اند.[۸] برخی دیگر، آیین نخل‌گردانی را نمادی از مفهوم مرگ و بازآفرینی می‌دانند.[۹]

ساختار و اجزاء نخل

نخل، سازه‌ای چوبی به شکل مکعب‌مستطیل است. بر روی این ساختار مکعبی، بامی چوبی به شکل شیروانی قرار می‌گیرد.[۱۰] چارچوب اصلی نخل از نوعی چوب‌بست با یک کف‌بند شامل هشت تا بیست تیرچه چوبی و چهار تا دوازده ستون چوبی بلند تشکیل شده است.[۱۱] همچنین تنهٔ اصلی نخل از تعدادی تَرکه، تیرک و دَستَک به هم متصل شده، ساخته شده است. جبهٔ جلو و عقب این نخل‌های چوبی را سازه‌های مشبکی از جنس چوب تشکیل داده‌اند.[۱۲]

ارتفاع جلویی این سازهٔ چوبی، بیشتر از ارتفاع قسمت پشتی آن است. ارتفاع دیوارهٔ جلویی نخل ۲/۵ تا ۳/۵ متر است.[۱۳] همچنین فاصلهٔ میان پایه‌های نخل و دستگیره‌هایی که در دو طرف نخل تعبیه شده به‌گونه‌ای است که چند نفر بین آن قرار بگیرند و بلندکردن و حرکت‌دادن نخل، آسان باشد.[۱۴]

اجرای مراسم

نخل گردانی در تفت
آزین بندی و نخل گردانی در روز عاشورا، در تفت

مراسم نخل‌گردانی به‌عنوان نمادی از تشییع پیکر امام حسین در روز عاشورا، متناسب با عناصر و اصول اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی هر منطقه، متفاوت است.[۱۵] آداب برگزاری این آیین عبارت است از:

  1. آزین‌بندی: نخل یا سازهٔ چوبی توسط فردی به نام بابای نخل تزئین می‌شود.[۱۶] در آزین‌بندی، انواع پارچه‌های سیاه و شال‌های رنگی به نخل بسته می‌شوند.[۱۷]
  2. بستن نخل: پس از آراستن نخل با پارچه‌های مشکی و رنگی، نخل تا روز عاشورا بر در مسجد،[۱۸] حسینیه و تکیه‌های عزاداری بسته می‌شود.[۱۹]
  3. نخل‌گردانی: در روز عاشورا، نخل در میان مناطق خاصی که محل تجمع اهالی شهر یا روستا است، به گردش در می‌آید. جوانان تنومند این سازهٔ چوبی را با آداب خاصی حمل می‌کنند.[۲۰] آنها نخل را همراه دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی در گذرگاه‌ها و محله‌ها عبور می‌دهند. همچنین در برخی موارد این نخل‌ها را به مکان‌های خاصی مانند زیارتگاه، امام‌زاده، مجلس عزاداری و روضه‌خوانی یا در خانه روحانی محل حمل می‌کنند.[۲۱]
  4. بازگردانی نخل: در غروب عاشورا و بعد از برگزاری مراسم شام غریبان، نخل را به محل قبلی خود برمی‌گردانند.[۲۲]
  5. مراسم نخل‌گردانی همراه با قربانی، دودکردن اسفند، سینه‌زنی و نوحه‌سرایی است.[۲۳]

شهرهای میزبان

آیین نخل گردانی در کاشان
آیین نخل‌گردانی در هیئت حسینی نخل کاشان

آیین نخل‌گردانی در شهرها و روستاهای مناطق کویری ایران، رواج دارد. این مراسم در شهرهای جنوب خراسان، سمنان، دامغان، خمین، قم، کاشان، ابیانه، خور و بیابانک، زواره، اردستان و نائین برگزار می‌شود. معروف‌ترین و باشکوه‌ترین مراسم نخل‌گردانی در یزد برگزار می‌شود؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از مردم، عزاداری محرم در یزد را با آیین نخل‌گردانی آن می‌شناسند. آیین نخل‌گردانی ایرانیان، شهرت جهانی دارد.[۲۴]

باورهای عامیانه

نخل‌گردانی در میان مردم، با باورها و سنت‌هایی که پایهٔ دینی ندارد، آمیخته شده است. برخی معتقدند شرکت در مراسم نخل‌گردانی و عبور زن نازا از زیر نخل و کودک بیمار از روی نخل، سبب شفایافتن آنها می‌شود. برخی دیگر معتقدند برخورد نخل با دیوار یک خانه، سبب بروز حوادث ناگوار و مصیبت در آن خانه می‌شود که صاحب‌خانه برای جلوگیری از این امر لازم است، قربانی بدهد. برخی زنان برای برآورده‌شدن حاجات خود، شب تاسوعا و عاشورا تا صبح در کنار نخل، چراغ نفتی یا شمع روشن می‌کنند.[۲۵]

کارکرد

بازنمایی تشییع پیکر امام حسین در قالب مراسم نمادین نخل‌گردانی، سبب زنده‌ماندن رویکردهای مذهبی در جامعه شده و بستر مناسبی را برای اجتماع مردم در مراسم مذهبی فراهم می‌کند.[۲۶] همچنین آیین نخل‌آرایی و نگهداری از اشیای تزیینی نخل، مسئولیت ویژه‌ای است که به یک خانواده مشخص، محول می‌شود. مراسم نخل‌گردانی، نوعی تقسیم کار، ترویج مسئولیت‌پذیری و احترام به حقوق اجتماعی نیز دانسته شده است.[۲۷]

پانویس

  1. ↑ محتشم و سامانیان، «کارکردشناسی نخل در آیین نخل‌گردانی از منظر حفاظت از گنجینه‌های فرهنگی ایران»، 1396ش، ص1.
  2. ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
  3. ↑ آیتی، تاریخ یزد، ۱۳۱۷ش، ص۲۴۴.
  4. ↑ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.
  5. ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
  6. ↑ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.
  7. ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۵۹.
  8. ↑ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.
  9. ↑ زارع‌زاده و رهبرنیا، «نخل‌گردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.
  10. ↑ بلوکباشی، نخل‌گردانی، ۱۳۸۰ش، ص۴۱.
  11. ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
  12. ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.
  13. ↑ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.
  14. ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.
  15. ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
  16. ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
  17. ↑ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.
  18. ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
  19. ↑ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.
  20. ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
  21. ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۴.
  22. ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
  23. ↑ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.
  24. ↑ «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.
  25. ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۸.
  26. ↑ زارع‌زاده و رهبرنیا، «نخل‌گردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.
  27. ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.

منابع

  • «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • آیتی، عبدالحسین، تاریخ یزد، یزد، مؤلف، ۱۳۱۷ش.
  • بلوکباشی، علی، نخل‌گردانی؛ نمایش تمثیلی از جاودانگی حیات شهیدان، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
  • جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، مجله معرفت، ش۱۵۱، تیر ۱۳۸۹ش.
  • زارع‌زاده، فهیمه و رهبرنیا، زهرا، «نخل‌گردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، شیعه‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۹۷ش.
  • محتشم، عادله و سامانیان، صمد، «کارکردشناسی نخل در آیین نخل‌گردانی از منظر حفاظت از گنجینه‌های فرهنگی ایران»، ایرانشناسی، شماره ۲، ۱۳۹۶ش.
  • «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=نخل‌گردانی&oldid=46307»