پنبه: تفاوت میان نسخه‌ها

پنبه، گیاهی باارزش و پرکاربرد است که از الیاف نرم و سفید غوزه‌هایش برای تولید نخ و پارچه استفاده می‌شود. دانه‌های روغنی آن در صنعت غذایی، دارویی و صابون‌سازی به‌کار می‌رود و کنجاله‌اش خوراک دام است. واژهٔ «پنبه» ریشه‌ای کهن در فارسی دارد و در زبان‌های مختلف با نام‌هایی چون «قُطن» و «کُرسُف» شناخته می‌شود. ویژگی‌هایی چون نرمی، جذب بالا و مقاومت حرارتی، آن را به «طلای سفید» بدل کرده است. پیشینهٔ کشت پنبه در ایران به دوران باستان بازمی‌گردد و در طب سنتی و فرهنگ عامه نیز جایگاهی ویژه دارد. حضور پررنگ آن در امثال، آیین‌ها و شعر فارسی، نشان از پیوند عمیق این گیاه با زندگی و ذهن ایرانیان دارد.

پنبه، گیاهی است که از الیاف غوزهٔ آن برای تهیهٔ نخ و پارچه استفاده می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/پنبه دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه پنبه، سایت واژه‌یاب.]</ref> این گیاه، دارای گل‌هایی زیبا و مصارف متنوع است. پنبه، از سلولوز تشکیل شده، نرم و پف‌دار است و به دور تخم‌های گیاه پنبه می‌روید.

داخل میوهٔ غوزه‌ای یا بیضی‌شکل پنبه، تخم‌های ریزی وجود دارد که دور آن‌ها با تارهای سفید یا زردرنگ احاطه شده است.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ج1، ۱۳۶۵ش، ص363-365.</ref> تخم پنبه، از دانه‌های روغنی است و برای تولید کره، روغن و انواع [[صابون]] به‌کار می‌رود. کنجاله پنبه نیز به‌عنوان کود و علوفه دام ستفاده می‌شود.

واژه پنبه، از ریشه «پمبگ» در فارسی پهلوی گرفته شده<ref>MacKenzie, A Concise Pahlavi Dictionary, 1945, P64.</ref> و در گویش‌های مختلف ایرانی، بیش‌تر به‌صورت «پمبه» تلفظ می‌شود.<ref>معین، حاشیه بر ج ۱ برهان قاطع، 1380ش، ص۴۱۹.</ref> همچنین، در نواحی مرکزی [[ایران]]، به پنبه «لوکه»، «چُله» یا «چُلَّه» و در دلیجان نیز آن را «ویش» یا «ویژ» می‌گویند. پنبه را در [[زبان عربی]]، قُطْن، بِرَش، طوط و کُرسُف می‌گویند<ref>ابن‌میمون، شرح اسماء العقار، ۱۹۴۰م، ص۳۷.</ref> و این واژگان در متون کهن و طبی ایرانیان نیز دیده می‌شوند.<ref>قهرمان، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، ج1، ۱۳۸۳ش، ص242.</ref>

لیف پنبه، با وجود نرمی و لطافت، محکم است؛ همچنین دارای خواص جذب رطوبت بالا، مقاومت زیاد در برابر حرارت و مقاومت کم در برابر چروک شدن، مقاومت سایش بالا، قابلیت زیاد در جذب رنگ‌ها و ضدحساسیت است. این ویژگی‌ها، پنبه را به یکی از مهم‌ترین محصولات زراعی تبدیل کرده است.

[[پرونده:پنبه۱.jpg|جایگزین=روغن پنبه دانه|بندانگشتی|روغن پنبه دانه]]

پنبه، سرشار از پروتئین و روغن است. دانه‌های پنبه، رتبه دوم دانه‌های روغنی را در جهان دارد. پروتئین موجود در دانه‌های روغنی پنبه، ۶ درصد از پروتئین لازم در سطح جهانی را تأمین می‌کند.<ref>حائری، «بررسی وضعیت پنبه در ایران و جهان»، ۱۳۸۸ش، ص2؛{{سخ}}

افروس، «مروری بر اهمیت پنبه و مقایسهٔ شرایط آن در ایران و جهان»، ]بی‌تا[، ص۶۵.</ref>

پنبه، علاوه بر کاربری نساجی و روغنی، در اشتغال‌زایی نیز اثرگذار است.<ref>حائری، «بررسی وضعیت پنبه در ایران و جهان»، ۱۳۸۸ش، ص۳.</ref>  همچنین در تولید تورهای ماهی‌گیری، فیلتر [[قهوه]] و [[چای]]، کاغذ و صحافی به‌کار می‌رود. گیاه پنبه، با توجه به ارزش اقتصادی و کارایی ویژه آن، به‌نام «طلای سفید» نام‌گذاری شده است.<ref>«پنبه طلای سفید»، ۱۳۷۳ش، ص38.</ref>

برخی از پژوهشگران، پنبه را از گیاهان بومی ایران دانسته‌اند که در بخش‌های مختلفی مانند [[مازندران]]، گرگان، آذربایجان، [[خراسان]]، [[اصفهان]] و فارس، کشت می‌شود.<ref>نیاکی، گیاهان کشاورزی ایران،]بی‌تا[، ص۲۲۲.</ref>  هرچند، نشانه‌هایی از حضور این گیاه، در ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد، در مکزیک و دره سند (پاکستان امروزی) نیز وجود دارد.

[[پرونده:پنبه۲.jpg|جایگزین=تصویری از اولین کارخانه پنبه پاک‌کنی لیوانی مربوط به دوره قاجار و در شهر بندرگز|بندانگشتی|تصویری از اولین کارخانه پنبه پاک‌کنی لیوانی مربوط به دوره قاجار و در شهر بندرگز]]

واژه پنبه، از جمله واژگان کهنی است که در آثار شاعران و نویسندگان ایرانی، حضور دارد. [[مولانا]] در شعر خود، بارها از «پنبه» استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh402 مولانا، دیوان شمس، غزلیات، غزل شماره 402، بیت 16، سایت گنجور.]</ref>

  {{آغاز نستعلیق}}

علاوه بر ادبیات رسمی، در ادبیات عامه نیز واژه پنبه، نقشی پررنگ داشته است. برای مثال، در امثال و حِکم ایرانیان، ترکیبات کنایی بسیاری از این واژه، استفاده کرده‌اند، مانند «پنبه به ریش کسی گذاشتن» (به تدبیر خود، کار از دست او گرفتن)؛ «پنبه در گوش کردن/ نهادن/ افکندن» (کنایه از غفلت داشتن)؛ «مثل پنبه» (سفید و نرم بودن)؛<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/پنبه دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه پنبه، سایت واژه‌یاب.]</ref> «با پنبه سر کسی را بریدن» (آهسته، کسی را به نابودی کشاندن)؛<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/پنبه معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پنبه، سایت واژه‌یاب.]</ref> «[[شتر]] در خواب بیند پنبه دانه»؛ «پنبه لحاف کهنه باد دادن»؛<ref>دهخدا، گزیدهٔ امثال و حکم، ۱۳۶۸ش، ص۴۵.</ref> «پنبه دزد دست به ریشش می‌کشد»؛ «پنبه کهنه کرباس نمی‌شود، دشمن دیرینه هم دوست»؛<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸۸ش، ص644.</ref> «آتش به پنبه افتادن» (کنایه از دو چیز متضاد که منجر به نابودی خواهد شد).<ref>شهری، قند و نمک، ۱۳۷۰ش، ص9.</ref>

{{پانویس}}

{{آغاز منابع}}

*اصطخری، ابراهیم، ممالک و مسالک، ترجمۀ کهن فارسی، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۳ش.

*«پنبه طلای سفید»، نامۀ اتاق بازرگانی، تهران، شماره ۳۲۱، ۱۳۷۳ش.

*Theophrastus, Enquiry into Plants, tr. A. Hort, New York, 1916.

{{پایان منابع}}