| خط ۳: | خط ۳: | ||
'''همبستگی اجتماعی''' به معنای وجود پیوندها، ظرفیتها و احساسات مشترکی است که اعضای یک جامعه را به یکدیگر متصل کرده و زمینهساز انسجام، ثبات و همکاری برای رسیدن به خیر عمومی میشود. این مفهوم نه تنها ابعاد ساختاری و اقتصادی، بلکه ریشههای عمیق فرهنگی، اخلاقی و مذهبی دارد که بقای نظامهای اجتماعی را تضمین میکند. | '''همبستگی اجتماعی''' به معنای وجود پیوندها، ظرفیتها و احساسات مشترکی است که اعضای یک جامعه را به یکدیگر متصل کرده و زمینهساز انسجام، ثبات و همکاری برای رسیدن به خیر عمومی میشود. این مفهوم نه تنها ابعاد ساختاری و اقتصادی، بلکه ریشههای عمیق فرهنگی، اخلاقی و مذهبی دارد که بقای نظامهای اجتماعی را تضمین میکند. | ||
== | == مفهومشناسی == | ||
همبستگی اجتماعی حقیقتی است که به ظرفیت یک جامعه برای تأمین رفاه همه اعضا، کاهش نابرابری و جلوگیری از شکافهای مخرب اشاره دارد.<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۷.</ref> در حالی که در جامعهشناسی کلاسیک غرب، همبستگی اغلب | همبستگی اجتماعی حقیقتی است که به ظرفیت یک جامعه برای تأمین رفاه همه اعضا، کاهش نابرابری و جلوگیری از شکافهای مخرب اشاره دارد.<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۷.</ref> در حالی که در جامعهشناسی کلاسیک غرب، همبستگی اغلب بهعنوان امری اعتباری و ناشی از قرارداد یا نیازهای اقتصادی نگریسته میشود، در دیدگاههای اسلامی، این مفهوم بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است. بر این اساس، اصلیترین عامل پیونددهنده انسانها، دین الهی و ایمان به خدای واحد است که پیوندی استوارتر از قراردادهای اعتباری ایجاد میکند.<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳۰.</ref> | ||
== نظریههای کلاسیک و اندیشمندان مسلمان == | == نظریههای کلاسیک و اندیشمندان مسلمان == | ||
تبیین همبستگی در تاریخ تفکر اجتماعی به دو | تبیین همبستگی در تاریخ تفکر اجتماعی به دو شاخۀ عمده تقسیم میشود: | ||
=== رویکرد ساختارگرایی و کارکردگرایی === | === رویکرد ساختارگرایی و کارکردگرایی === | ||
* '''امیل دورکیم:''' وی همبستگی را به دو نوع | * '''امیل دورکیم:''' وی همبستگی را به دو نوع مکانیکی (مبتنی بر شباهت در جوامع سنتی) و ارگانیک (مبتنی بر تخصص و وابستگی متقابل در جوامع مدرن) تقسیم میکند. از نظر او، «وجدان جمعی» عامل اصلی حفظ انسجام در برابر فردگرایی است.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۵۵.</ref> | ||
* '''ابن خلدون:''' او از مفهوم | * '''ابن خلدون:''' او از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده میکند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما با پیوند یافتن به مذهب، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت میشود.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۶۰.</ref> | ||
* '''نظریه انتخاب عقلانی (مایکل هچتر):''' این نظریه همبستگی را تابعی از میزان وابستگی فرد به گروه برای تأمین نیازها و پاداشها میداند. اگر فرد احساس کند منافعش در گروی بقای جمع است، به هنجارها وفادار میماند.<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۱۲.</ref> | * '''نظریه انتخاب عقلانی (مایکل هچتر):''' این نظریه همبستگی را تابعی از میزان وابستگی فرد به گروه برای تأمین نیازها و پاداشها میداند. اگر فرد احساس کند منافعش در گروی بقای جمع است، به هنجارها وفادار میماند.<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۱۲.</ref> | ||
| خط ۱۹: | خط ۱۹: | ||
* '''محوریت عدالت:''' از دیدگاه علی بن ابی طالب، همبستگی اجتماعی بدون اجرای عدالت پایدار نخواهد بود. عدالت باعث تالیف قلوب و استحکام پیوند میان مردم و حاکمان میشود.<ref>سایه میری، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، ۱۳۹۹، ص ۲۰۷.</ref> | * '''محوریت عدالت:''' از دیدگاه علی بن ابی طالب، همبستگی اجتماعی بدون اجرای عدالت پایدار نخواهد بود. عدالت باعث تالیف قلوب و استحکام پیوند میان مردم و حاکمان میشود.<ref>سایه میری، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، ۱۳۹۹، ص ۲۰۷.</ref> | ||
* '''متغیرهای اخلاقی:''' در سیره علیبن موسی الرضا، متغیرهایی چون «تواضع»، «مدارا» و «کمک به همنوع» | * '''متغیرهای اخلاقی:''' در سیره علیبن موسی الرضا، متغیرهایی چون «تواضع»، «مدارا» و «کمک به همنوع» بهعنوان بسترهای اصلی همبستگی معرفی شدهاند. اخلاق اجتماعی در این الگو، ضامن امنیت و صلح پایدار است.<ref>محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، ۱۴۰۳، ص ۱.</ref> | ||
=== اندیشه سید روحلله خمینی === | === اندیشه سید روحلله خمینی === | ||
سید روحالله خمینی | سید روحالله خمینی اسلام و ولایت فقیه را کانون اصلی همبستگی جامعه معرفی کرده است. وی بر عرصههایی چون وحدت بر محور اسلام، دشمنشناسی مشترک و مشارکت در مناسک جمعی بهعنوان عوامل تولید قدرت جمعی تأکید کرده است.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، ص ۲۸.</ref> همچنین وی حاکمیت قانون و تبعیت از نهادهای قانونی را ملاک ثبات اجتماعی معرفی کرده است.<ref>مصطفایی، «تعامل و همبستگی اجتماعی در مکتب امام خمینی»، ص ۱۳۷.</ref> | ||
=== سید حسین طباطبایی === | === سید محمد حسین طباطبایی === | ||
در اندیشه | در اندیشه سید محمد حسین طباطبایی، نقطۀ عزیمت تحلیل همبستگی، نظریه «اعتباریات» و مفهوم «استخدام» است. او معتقد است انسان به حکم اضطرار و برای تأمین منافع خویش، دیگران را به خدمت میگیرد استخدام که این امر منجر به تشکیل جامعه و ضرورت وجود ریاست میشود.<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲ش، ج2، ص ۲۲۰.</ref> وی معتقد است که فطرت از یکسو به تشکیل اجتماع دعوت میکند و از سوی دیگر به دلیل تفاوت استعدادها، جامعه را به سمت اختلاف و بهرهکشی سوق میدهد؛ لذا همبستگی اجتماعی پایدار تنها در سایه دین و نبوت به عنوان عامل فراطبیعی ممکن است.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰ش، ج2، ص ۱۸۷.</ref> | ||
وی تحت عنوان | وی تحت عنوان مُرابطه، سازوکارهای همبستگی اجتماعی را در سه مرحله تبیین کرده است: | ||
# '''صبر فردی:''' خویشتنداری فرد در برابر ممنوعات عقل و شرع. | # '''صبر فردی:''' خویشتنداری فرد در برابر ممنوعات عقل و شرع. | ||
# '''مصابره:''' همبستگی واکنشی که در آن جمعیت آسیبدیده نیروهای پایداری خود را به یکدیگر وصل میکنند. | # '''مصابره:''' همبستگی واکنشی که در آن جمعیت آسیبدیده نیروهای پایداری خود را به یکدیگر وصل میکنند. | ||
# '''مرابطه:''' وصل کردن نیروها در تمامی شئون زندگی که در آن جامعه به یک شخصیت دارای ادراک و اراده واحد تبدیل میشود.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ص ۱۴۳.</ref> | # '''مرابطه:''' وصل کردن نیروها در تمامی شئون زندگی که در آن جامعه به یک شخصیت دارای ادراک و اراده واحد تبدیل میشود.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج4، ص ۱۴۳.</ref> | ||
در این الگو، جامعه مانند تن انسان است که استقلال اعضا در شخصیت واحد مستهلک شده و «تفکر اجتماعی» جایگزین تفکر فردی میگردد.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ص ۱۶۶.</ref> تفاوت بنیادین این مدل با مدلهای غربی در این است که در تمدن مادی، همبستگی بر اساس خواست اکثریت شکل میگیرد، اما در مدل اسلامی، محور همبستگی | در این الگو، جامعه مانند تن انسان است که استقلال اعضا در شخصیت واحد مستهلک شده و «تفکر اجتماعی» جایگزین تفکر فردی میگردد.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج4، ص ۱۶۶.</ref> تفاوت بنیادین این مدل با مدلهای غربی در این است که در تمدن مادی، همبستگی بر اساس خواست اکثریت شکل میگیرد، اما در مدل اسلامی، محور همبستگی پیروی از حق است.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج4، ص ۱۵۹.</ref> | ||
=== دیدگاه محمدعلی شاهآبادی === | === دیدگاه محمدعلی شاهآبادی === | ||
[[محمدعلی شاهآبادی|شاهآبادی]] در کتاب | [[محمدعلی شاهآبادی|شاهآبادی]] در کتاب شذرات المعارف، همبستگی اجتماعی را بر دو پایه خیط نبوت و ولایت (انسجام عمودی) و خیط اخوت (انسجام افقی) تبیین میکند. وی معتقد است اسلام دین اجتماعی است و خطرناکترین عامل انحطاط جامعه، انفصام خیط اخوت (گسست پیوند برادری) و پیوند با اجانب است.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰ش، ص ۸.</ref> | ||
نظریه | نظریه همبستگی اجتماعی شاه آبادی بر دو رکن اساسی استوار است: | ||
* '''سیاست عِدّه (نیروی انسانی):''' مبتنی بر قاعده «لا عِدَّةَ إلا بالأخوة»؛ | * '''سیاست عِدّه (نیروی انسانی):''' مبتنی بر قاعده «لا عِدَّةَ إلا بالأخوة»؛ طبق این قاعده نیروهای انسانی بدون پیوندهای درونی بر پایه محبت و الفت قلبی، فاقد کارایی هستند. وی پایداری این پیوند را منوط به حفاظت از چهار رکن یا ناموس میداند: ناموس انس (وفاق)، ناموس کمال (اتحاد علمی)، ناموس عزت (اقتدار) و ناموس عون (رسیدگی به حاجت برادر).<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۶.</ref> | ||
* '''سیاست عُدّه (قدرت اقتصادی):''' مبتنی بر قاعده «لا عُدَّةَ إلا بالإعانة»؛ که شکلگیری قدرت اقتصادی را تنها در سایه تعاون و تقسیم کار اجتماعی ممکن میداند.<ref>شاهآبادی، | * '''سیاست عُدّه (قدرت اقتصادی):''' مبتنی بر قاعده «لا عُدَّةَ إلا بالإعانة»؛ که شکلگیری قدرت اقتصادی را تنها در سایه تعاون و تقسیم کار اجتماعی ممکن میداند.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۶ش، ص ۳۰.</ref> شاهآبادی انسان محبوس در خودخواهی را به «صفر» تشبیه میکند که تنها با عبور از انانیت و گرد آمدن حول آرمانهای اسلام، از صفر به «عدد» تبدیل شده و قدرت مییابد.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۷۲.</ref> وی راهکارهای عملی برای نهادینهسازی همبستگی اجتماعی را در مواردی چون اتحاد علما، تمرکز بیتالمال، مصرف کالای وطنی و ایجاد سازوکار حل منازعه در مساجد میجوید.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۸.</ref> | ||
شاهآبادی انسان محبوس در خودخواهی را به «صفر» تشبیه میکند که تنها با عبور از انانیت و گرد آمدن حول آرمانهای اسلام، از صفر به «عدد» تبدیل شده و قدرت مییابد.<ref>شاهآبادی، | |||
== نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی == | == نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی == | ||
