ویرایش متن |
ویرایش متن |
||
| خط ۲۷: | خط ۲۷: | ||
# تطهیر با آب تمثیلی از زایش مداوم آفرینش است و تماس با آب در تمام حواس انسان نیز جاری میشود و آرامش لازم را برای [[نمازگزار|نمازگزاران]] ایجاد میکند.<ref>[https://article.tebyan.net/307817/آب-در-معماری-ایرانی «آب در معماری ایرانی»، وبسایت تبیان.]</ref> | # تطهیر با آب تمثیلی از زایش مداوم آفرینش است و تماس با آب در تمام حواس انسان نیز جاری میشود و آرامش لازم را برای [[نمازگزار|نمازگزاران]] ایجاد میکند.<ref>[https://article.tebyan.net/307817/آب-در-معماری-ایرانی «آب در معماری ایرانی»، وبسایت تبیان.]</ref> | ||
=== ب) | === ب) معماری === | ||
==== ۱. مسجد ==== | ==== ۱. مسجد ==== | ||
آب در طراحی و معماری [[مسجد]] و بهویزه [[مسجد جامع]]، به گونهای جانمایی میشود که در ایجاد معنا و حس عرفانی نقشآفرین باشد. [[وضوخانه]]، [[حوض آب]]، [[فواره آب|فوارهٔ آب]]، [[سنگاب]] و [[پایاب]]<ref>[https://archacity.com/جایگاه-آب-در-معماری/ «جایگاه مهم آب در معماری»، وبسایت شهر معمار.]</ref> در هماهنگی کامل با فضای معنوی مسجد طراحی میشوند. برای مثال، حوض آب در وسط حیاط مسجد، به اهمیت ابعاد درونی و وحدت وجود اشاره و به احساس آرامش و بازسازی [[بهشت]] کمک میکند. همچنین بازتاب آسمان و ایوان در آب حوض، پیوند زمین و آسمان یا ملک و ملکوت را نشان میدهد.<ref>[https://civilica.com/doc/571946/ علمداری و دیگران، «بررسی نقش آب و حوض در معماری ایران با تأکید بر مساجد دورۀ اسلامی»، 1395ش.]</ref> فوارهٔ آب نیز که امروزه در برخی مساجد دیده میشود، نماد چرخش کُرهها و منظومهها بهدور نقطهٔ هستیبخش جهان و بازنمایی مفهوم [[توحید]] است<ref>آلابراهیم دهکردی، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، 1391ش، ص4.</ref> فواره به چشمهای جوشان تشبیه میشود که همانند نور دایرههای هممرکز و پشتسرهم، روشنایی و پاکی را به ارمغان میآورد.<ref>طوسی و امامیفر، «نمادشناسی و نشانهشناسی عناصر باغهای ایرانی با توجه به عناصر باغ فین کاشان»، 1390ش، ص69.</ref> | آب در طراحی و معماری [[مسجد]] و بهویزه [[مسجد جامع]]، به گونهای جانمایی میشود که در ایجاد معنا و حس عرفانی نقشآفرین باشد. [[وضوخانه]]، [[حوض آب]]، [[فواره آب|فوارهٔ آب]]، [[سنگاب]] و [[پایاب]]<ref>[https://archacity.com/جایگاه-آب-در-معماری/ «جایگاه مهم آب در معماری»، وبسایت شهر معمار.]</ref> در هماهنگی کامل با فضای معنوی مسجد طراحی میشوند. برای مثال، حوض آب در وسط حیاط مسجد، به اهمیت ابعاد درونی و وحدت وجود اشاره و به احساس آرامش و بازسازی [[بهشت]] کمک میکند. همچنین بازتاب آسمان و ایوان در آب حوض، پیوند زمین و آسمان یا ملک و ملکوت را نشان میدهد.<ref>[https://civilica.com/doc/571946/ علمداری و دیگران، «بررسی نقش آب و حوض در معماری ایران با تأکید بر مساجد دورۀ اسلامی»، 1395ش.]</ref> فوارهٔ آب نیز که امروزه در برخی مساجد دیده میشود، نماد چرخش کُرهها و منظومهها بهدور نقطهٔ هستیبخش جهان و بازنمایی مفهوم [[توحید]] است<ref>آلابراهیم دهکردی، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، 1391ش، ص4.</ref> فواره به چشمهای جوشان تشبیه میشود که همانند نور دایرههای هممرکز و پشتسرهم، روشنایی و پاکی را به ارمغان میآورد.<ref>طوسی و امامیفر، «نمادشناسی و نشانهشناسی عناصر باغهای ایرانی با توجه به عناصر باغ فین کاشان»، 1390ش، ص69.</ref> | ||
==== ۲. سقاخانه ==== | ==== ۲. سقاخانه ==== | ||
سقاخانهها بر محور معنای قدسی آب شکل گرفته و یادآور ازخودگذشتگی [[حضرت عباس|عباس]] برادر امام حسین است که در فرهنگ دینی و حماسی ایرانیان، نماد [[عزت]]، [[آزادگی]]، [[ایثار]] و [[جوانمردی]] است. [[سقاخانه]] بهصورت معمول، در مرکز محلهها | سقاخانهها بر محور معنای قدسی آب شکل گرفته و یادآور ازخودگذشتگی [[حضرت عباس|عباس]] برادر امام حسین است که در فرهنگ دینی و حماسی ایرانیان، نماد [[عزت]]، [[آزادگی]]، [[ایثار]] و [[جوانمردی]] است. [[سقاخانه]] بهصورت معمول، در مرکز محلهها یا در مسیر گذرهای اصلی و کنار [[مسجد]]، [[حسینیه]] و [[تکیه]] برپا میشد.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در سقاخانهها [[کتیبه|کتیبههایی]] نیز وجود دارد که در آن، ابیاتی در یادآوری وفاداری و [[شهادت]] [[حضرت عباس|ابوالفضل العباس]] نوشته شده است.<ref>خسروی، «آب در فرهنگ، هنر و معماری»، 1378ش، ص6.</ref> | ||
==== ۳. آبانبار ==== | ==== ۳. آبانبار ==== | ||
آبانبار در بافت شهرها، بهویژه حاشیهٔ کویر و منطقههای کمآب ایران، نقش حیاتی داشته است. طرح و سبک معماری آبانبار و نیز تزیینات آن در دوران اسلامی، دورههایی از تکامل را سپری کرده است؛ بهگونهای که از لحاظ ارزشهای هنری، فرهنگی، فنی و تاریخی با برخی مساجد بزرگ و دیگر آثار هنری در معماری ایران اسلامی، همتراز دانسته شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در فرهنگ ایرانیان، ساختن آبانبار، چنان ارزشمند بوده که پاداش آن را بهشت میدانستند.<ref>خسروی، «آب در فرهنگ، هنر و معماری»، 1378ش، ص6.</ref> | [[آبانبار]] در بافت شهرها، بهویژه حاشیهٔ کویر و منطقههای کمآب ایران، نقش حیاتی داشته است. طرح و سبک معماری آبانبار و نیز تزیینات آن در دوران اسلامی، دورههایی از تکامل را سپری کرده است؛ بهگونهای که از لحاظ ارزشهای هنری، فرهنگی، فنی و تاریخی با برخی مساجد بزرگ و دیگر آثار هنری در معماری ایران اسلامی، همتراز دانسته شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در فرهنگ ایرانیان، ساختن آبانبار، چنان ارزشمند بوده که پاداش آن را بهشت میدانستند.<ref>خسروی، «آب در فرهنگ، هنر و معماری»، 1378ش، ص6.</ref> | ||
==== ۴. باغ ایرانی ==== | ==== ۴. باغ ایرانی ==== | ||
آب در باغ | آب در [[باغ ایرانی]]، نماد جانبخشی است و با حرکت یا سکون خود معناهای متفاوت را نشان میدهد؛ حرکت آب در باغ از سمت جوششگاه تا ورودی باغ است، در حالیکه مسیر حرکت انسان از باغ تا جوششگاه است و این مسیر حرکت بر خلاف جریان آب و به سمت سرچشمه در معماری باغ، نماد حرکت انسان به سمت سرچشمه پاکیها است.<ref>آلابراهیم دهکردی، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، 1391ش، ص8.</ref> | ||
==== ۵. انعکاس بنا در آب ==== | ==== ۵. انعکاس بنا در آب ==== | ||
برخی ساختمانها را در برابر استخرهای بزرگ آب بنا میکنند تا بازنمایی بنا در آب، زیبایی و شکوه آن را دوچندان کند. در [[کاخ چهلستون]]، این انعکاس بهزیبایی دیده میشود. عمارت موجود در [[باغ فین]] [[کاشان]] نیز بهتمامی در آب منعکس است.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> به لحاظ معناشناسی، آب ثابت درون استخرها آیینهای است که از طریق بازنمایی تزئینات و زیباییهای بنا، درختان و گیاهان سبز، باغهای بهشتی را یادآوری میکند.<ref>اسحاقپور، مینیاتور ایرانی، رنگهای نو، آیینه و باغ، 1384ش، ص8.</ref> | |||
==== ۶. ساختن پل با طراحی ویژه ==== | ==== ۶. ساختن پل با طراحی ویژه ==== | ||
برخی پلها بر روی رودخانهها بهصورتی طراحی شده که جلوهای قدسی و عرفانی از آب ارائه میکند. از منظر کارشناسان، | برخی پلها بر روی رودخانهها بهصورتی طراحی شده که جلوهای قدسی و عرفانی از آب ارائه میکند. از منظر کارشناسان، [[سیوسهپل]] اصفهان بهلحاظ مکانی، طراحی، تزیین و عناصر زیباییشناختی و نمادین، در [[آرامش معنوی]] انسان نقشآفرین است<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> و بهگونهای طراحی شده است که رهگذران را به توقف بر فراز [[زایندهرود]] و تأمل در گذر عمر، تشویق میکند و تداعیکنندهٔ معنای عرفانی شعر [[حافظ]] است:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh268 حافظ، دیوان حافظ، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{آغاز نستعلیق}} | {{آغاز نستعلیق}} | ||
{{شعر|نستعلیق}} | {{شعر|نستعلیق}} | ||
| خط ۵۳: | خط ۵۳: | ||
=== ج) صنایع دستی === | === ج) صنایع دستی === | ||
==== ۱. فرش دستباف ==== | ==== ۱. فرش دستباف ==== | ||
آب در صنایع دستی ایرانی | آب در [[صنایع دستی]] ایرانی ازجمله [[فرش دستباف]] نیز جلوهٔ نمادین پیدا کرده است. انعکاس آب چشمهسارها، حوضها و رودخانهها در [[فرش ایرانی]] بافته میشود و شرایط اقلیمی نسبتاً خشک و کمآب فلات ایران، فراوانی اساطیر و نمادهای مرتبط با آب، باران و باروری زمین در تمدن و فرهنگ ایرانی را بازنمایی میکند.<ref>پرهام، دستبافتههای عشایری و روستایی فارس، 1364ش، ج1، ص19.</ref> | ||
==== ۲. نگارگری ==== | ==== ۲. نگارگری ==== | ||
در هنر نگارگری | در هنر نگارگری یا [[مینیاتور]] ایرانی حضور نمادین آب چشمگیر است. آبهای مقدس و چشمههای اساطیری در آثار نگارگری بهعنوان مظهری از عالم مثال و دنیای بیعیب و نقص ظاهر میشوند. همچنین یکی از جنبههای معنوی و جلوهٔ نمادین آب در نگارگری، بازنمایی دنیای ملکوتی است که شفاف، پرنور و پاک بهتصویر کشیده میشود.<ref>سمیز، «آبهای نقرهای در پس زمینه»، 1388ش، ص10.</ref> | ||
== آب در ادبیات فارسی == | == آب در ادبیات فارسی == | ||
در اوستا، آفرینش آب در دومین مرحله از مراحل خلقت، دانسته شده و چندین الهه و فرشته مانند آناهیتا و تیشتر با آن پیوند ناگسستنی پیدا کرده است. در دورهٔ اسلامی نیز شاعران و ادیبان از عنصر آب و نقش آن در | در اوستا، آفرینش آب در دومین مرحله از مراحل خلقت، دانسته شده و چندین الهه و فرشته مانند [[آناهیتا]] و تیشتر با آن پیوند ناگسستنی پیدا کرده است. در دورهٔ اسلامی نیز شاعران و ادیبان از عنصر آب و نقش آن در [[زندگی]]، [[فرهنگ]]، [[تاریخ]]، اسطورهها و باورهای ایرانیان یاد کردهاند.<ref>کریمیان سردشتی، آب و آبشناسی در ادب پارسی، 1383ش، ص89-95.</ref> آب و ترکیبات لفظی آن به چندین معنی مجازی، کنایی و استعاری در کلام عارفان، ادیبان و شاعران ایرانی در دورههای مختلف تاریخی استعمال شده است؛ برای مثال، اشک یکی از معانی غیر حقیقی آب بوده و [[فردوسی]] چنین سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/siavosh/sh16 فردوسی، شاهنامه، داستان سیاوش، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{آغاز نستعلیق}} | {{آغاز نستعلیق}} | ||
{{شعر|نستعلیق}} | {{شعر|نستعلیق}} | ||
| خط ۷۱: | خط ۷۱: | ||
== آب در فرهنگ عامه == | == آب در فرهنگ عامه == | ||
از جلوههای معنابخشی و اثرگذار آب در سبک زندگی اسلامی و ایرانی، حوزهٔ آداب و رسوم است که به نگرش و کنشهای روزمرهٔ مردم جهت خاص میبخشد. برای نمونه: | از جلوههای معنابخشی و اثرگذار آب در سبک زندگی اسلامی و ایرانی، حوزهٔ آداب و رسوم است که به نگرش و کنشهای روزمرهٔ مردم جهت خاص میبخشد. برای نمونه: | ||
# در برخی از نقاط ایران، وقتی | # در برخی از نقاط ایران، وقتی [[عروس]] را به خانهٔ [[داماد]] میبرند، به هر جوی [[آب روان]] که میرسند، عروس بخشی از [[جهیزیه|جهیزیهٔ]] خود را به آب هدیه میکند و سپس از آن میگذرد؛ در [[سیزدهبهدر]] نیز مردم سبزههای تازهدمیدهٔ نوروزی را به آب روان جویبارها میسپارند که در گذشته، تمثیلی از دادن هدیه به «آناهیتا»، ایزد آب بوده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | ||
# اعتقاد به نر و ماده بودن آب | # اعتقاد به نر و ماده بودن آب [[چشمه|چشمهها]]، [[رودخانه|رودها]] و [[قنات|قناتها]] بین مردم نقاط مختلف ایران رواج دارد. برای مثال مقنیها در [[اراک]] معتقدند اگر دست و پای آنها در آب قنات زبر شود و ترک بخورد آب نر است و اگر نرم بماند، ماده است. مردم در [[ایزدخواست]] در [[استان فارس]]، معتقدند آبی که در حال حرکت صدا نکند ماده است و آبی که موقع رفتن شرشر کند، نر است | ||
# در نقاط مختلف ایران، هنگام سفر رفتن مسافران، به امید دیدار | # در نقاط مختلف ایران، هنگام سفر رفتن مسافران، به امید دیدار تازه، پشتسر آنها آب میپاشند تا مسافر در پرتو روشنایی آب، سالم برگردد؛<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/02/23/1724290/اصفهان-آب-در-آئینه-فرهنگ-مردم-روستای-هونجان-شهرضا «اصفهان؛ آب در آیینۀ فرهنگ مردم روستای هونجان شهرضا»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | ||
# امروزه هنگامی که آب بر روی زمین میریزد میگویند آب روشنایی است و آن را به فال نیک میگیرند؛ همچنین آبپاشیدن در ورودی خانه در [[نوروز]] و نیز آبآوردن از چشمه و رودخانه با کوزهٔ تازه و آبندیده در روز [[ | # امروزه هنگامی که آب بر روی زمین میریزد میگویند [[آب روشنایی است]] و آن را به [[فال نیک]] میگیرند؛ همچنین آبپاشیدن در ورودی خانه در [[نوروز]] و نیز آبآوردن از چشمه و رودخانه با کوزهٔ تازه و آبندیده در روز [[چهارشنبهسوری]]، [[خوشیمن]] دانسته میشود. | ||
# برخی معتقدند که ریختن آب جوش در باغچه هنگام غروب شگون ندارد؛ | # برخی معتقدند که ریختن آب جوش در باغچه هنگام غروب شگون ندارد؛ | ||
# بسیاری از ایرانیان هنگام حضور بر سر مزار درگذشتگان، بر سنگ قبر آب میپاشند و معتقدند که روح مرده آرامش خواهد یافت.<ref>حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص95-96.</ref> | # بسیاری از ایرانیان هنگام حضور بر سر مزار درگذشتگان، بر [[سنگ قبر]] آب میپاشند و معتقدند که روح مرده آرامش خواهد یافت.<ref>حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص95-96.</ref> | ||
== آب در ضربالمثلهای فارسی == | == آب در ضربالمثلهای فارسی == | ||
| خط ۱۰۶: | خط ۱۰۶: | ||
# «آب که از سر گذشت چه یک گز چه صد گز»؛ یعنی کار از کار گذشته است و تلاش فایدهای ندارد.<ref>دهخدا، امثال و حکم، 1370ش، ج1 ص 36-39.</ref> | # «آب که از سر گذشت چه یک گز چه صد گز»؛ یعنی کار از کار گذشته است و تلاش فایدهای ندارد.<ref>دهخدا، امثال و حکم، 1370ش، ج1 ص 36-39.</ref> | ||
== | == آبرو == | ||
بهدلیل جایگاه و اهمیت وجودشناختی آب در زندگی، اعتبار و منزلت اجتماعی انسان نیز با عیار آب ربط پیدا کرده و در اصطلاح | بهدلیل جایگاه و اهمیت وجودشناختی آب در زندگی، اعتبار و [[منزلت اجتماعی]] انسان نیز با عیار آب ربط پیدا کرده و در اصطلاح [[آبرو|آبروی]] مفهومسازی شده است؛ به کسی که در جامعه دارای احترام، اعتبار، حیثیت، شرف، عزت و منزلت است، «با آبرو» گفته میشود و آبروی کسی را ریختن بهمعنی رسوا کردن و بیاعتبار کردن وی است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/آبروی دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ آبرو.]</ref> این ارتباط در سرودههای فارسی نیز بازتاب پیدا کرده و برای مثال نظیری نیشابوری سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/naziri/divan/ghazal/sh353 نظیری نیشابوری، دیوان اشعار، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{آغاز نستعلیق}} | {{آغاز نستعلیق}} | ||
{{شعر|نستعلیق}} | {{شعر|نستعلیق}} | ||
| خط ۱۱۵: | خط ۱۱۵: | ||
== آب در فقه == | == آب در فقه == | ||
در [[فقه|فقه شیعه]] به موضوعات و مسائل مختلفی در ارتباط با آب، توجه شده است، ازجمله: نماز و روزه، خرید و فروش آب، عدم جواز استفادهٔ ابزاری از آب علیه رقیب سیاسی و دشمن نظامی و آداب نوشیدن آب. آب در فقه به دو دستهٔ مطلق و مضاف تقسیم میشود؛ [[آب مطلق]] آبی است که بدون قید و اضافه به چیزی، بتوان به آن آب گفت، مانند آبی که از آسمان میبارد یا از زمین میجوشد. آب مطلق، ذاتاً پاک هستند و میتواند چیزهای نجس را پاک کند؛ آب مضاف اگر از اصل پاک باشد و با نجسی برخورد نکرده باشد پاک است، اما پاککننده نیست.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/237953/آب فضلی و دیگران، «آب»، دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> | |||
== باغموزهٔ آب == | == باغموزهٔ آب == | ||
در منطقهٔ قلهک [[تهران]]، باغموزهٔ آب تأسیس کردهاند که بهطور عمومی تأثیر آب در زندگی انسان را | در منطقهٔ قلهک در [[تهران]]، [[باغموزه آب|باغموزهٔ آب]] تأسیس کردهاند که بهطور عمومی تأثیر آب در زندگی انسان را نمایش میدهد. این بنا شامل یک باغ و یک ساختمان آکواریومی است که آب در قالب آبنما در این باغ ظاهر میشود.<ref>[https://archacity.com/جایگاه-آب-در-معماری/ «جایگاه مهم آب در معماری»، وبسایت شهر معمار.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
