حکومت‌های شیعه در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

پیش از آن که صفویان در سده دهم هجری تشیع را در سراسر ایران رسمی کنند، دولت‌های محلی و منطقه‌ای متعددی در ایران شکل گرفته بودند. این حکومت‌ها اگرچه فراگیر نبودند و بیشتر در محدوده جغرافیایی کوچکی قدرت داشتند، اما نقش مهمی در ریشه‌دار کردن تشیع در ایران ایفا کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۲.</ref> این حکومت‌ها عبارتند از:

حکومت علویان طبرستان در سال ۲۵۰ق با مهاجرت و ورود سادات و علویان در شمال ایران، در منطقه طبرستان، مازندران کنونی تأسیس شد. ۴ تن از نوادگان حسن مجتبی امام دوم شیعیان، از حسن بن زید معروف به داعی کبیر در سال ۲۵۰ق تا حسن بن قاسم معروف به داعی صغیر در سال ۳۱۶ق بر آن حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود و سرانجام این حکومت در قرن دهم قمری منقرض شد. علت اصلی فروپاشی این حکومت، نداشتن تشکیلات منسجم به‌ویژه سازمان نظامی منظم، اختلافات داخلی، گسترش قلمرو بدون سنجش موقعیت دشمنان و توطئه‌های خلافت عباسی بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۷۳–۵۳.</ref>

در دورهٔ علویان طبرستان، نخستین تجربهٔ حکومتی شیعی در ایران با اتکا بر دعوت و انتخاب مردم محقق شد و دستگاه خلافت عباسی با چالشی جدی روبه‌رو گردید. آنان با گسترش دعوت به سرزمین‌های مجاور و تأمین امنیت جامعه، زمینه را برای ساخت مساجد، مدارس دینی، کتابخانه‌ها و خانقاه‌ها فراهم آوردند و فقه شیعی زیدی را ترویج کردند. همچنین با تعمیر بارگاه امامان و حاکمان علوی و ایجاد پایگاهی امن برای سادات، به گسترش اسلام و تشیع در منطقه انجامیدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1543942/دستاوردهای-سیاسی-فرهنگی-و-اجتماعی-علویان-طبرستان?q=دستاوردهای%20سیاسی،%20فرهنگی%20و%20اجتماعی%20علویان%20طبرتان&score=16392.81&rownumber=1 نوروزی و همکاران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، ۱۳۹۸ش، ص۸۳.]</ref>

حکومت آل‌مسافر از سال ۳۰۴ق در منطقه دیلم و مناطق شمال غربی ایران تا ارمنستان استقرار یافت. سلسله‌ای همانند جَستاریان بودند که نیروی خود را داخل و خارج از دیلم تشکیل دادند و به دو شاخه، نخست؛ شاخه آذربایجان به رهبری مرزبان اول ابن محمد و شاخه دیلم به رهبری وهسودان ابن محمد تقسیم می‌شدند. حاکمان این حکومت شامل محمد بن مسافر در سال ۳۰۴ق سرسلسله آل‌مسافر بود. در شاخه دیلم، ۹ نفر از وهسودان بن محمد (۳۳۰ق) تا مسافر (۴۵۴ق) حکومت کردند. در شاخه آذربایجان نیز ۶ نفر از مرزبان اول بن محمد (۳۳۰ق) تا ابوالهیجاء بن ابراهیم به حاکمیت رسیدند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی بود و تاریخ دقیق انقراض این حکومت مشخص نیست. عوامل ضعف و فروپاشی آل‌مسافر شامل دوپاره شدن حکومت به دو شاخه دیلم و آذربایجان و اختلافات داخلی میان سران این دو شعبه، ناتوانی آل‌مسافر در رواج دادن مذهب خود یعنی تشیع اسماعیلی از گونه قرمطی آن در میان مردم و همچنین منازعات پیوسته با حکومت‌های همزمان و مجاور مانند غزنویان، سلجوقیان و آل‌بویه بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲–۷۹.</ref>

آل مسافر با ضرب سکه‌های حاوی نشانه‌های اعتقادات شیعی اسماعیلی (قرمطی)، هویت مذهبی خود را در مناطق تحت حاکمیت به نمایش گذاشتند. در دورهٔ ایشان، حرکت‌ها و رسوم مبتنی بر فرهنگ انتظار در این نواحی بروز و ظهور یافت. این اقدامات گامی در جهت نهادینه‌سازی باورهای شیعی در ساختار سیاسی و اجتماعی آن عصر به‌شمار می‌رفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1115401/ال-مسافر-و-تشیع-در-دیلم-و-اذربایجان-در-قرن-چهارم-هجری?q=آل%20مسافر&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷.]</ref>

این حکومت در سال ۳۲۱ق پایه‌گذاری شد و بخش‌هایی از ایران، عراق، جزیره و شام را در برمی‌گرفت. با ضعف و انحطاط خلافت عباسی در قرن سوم و چهارم، امیران محلی و خاندان‌های حکومت‌گر داعیه استقلال یافتند و علی پسر ابوشجاع در سال ۳۲۱ق با فتح ارجان، دولت آل‌بویه را تأسیس کرد.<ref>سجادی، «آل بویه»، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۶۲۹.</ref> حاکمان این دولت شامل ۷ نفر امیر بویه‌ای در فارس (۳۲۲–۴۴۷ق)، ۶ نفر در اصفهان و ری و همدان (۳۳۵–۴۱۴ق) و ۱۰ نفر در عراق (۳۳۴–۴۴۷ق) بودند. آنان ابتدا پیروی تشیع زیدی بودند و سپس به تشیع اثنی‌عشری گرویدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1410678/سیاست-های-حکومت-ال-بویه-در-جهت-تحکیم-وحدت-میان-شیعه-و-اهل-سنت?q=سیاست‌های%20حکومت%20آل%20بویه%20در%20جهت%20تحکیم%20وحدت%20میان%20شیعه%20و%20اهل‌سنت&score=65544.81&rownumber=1 جعفرنیا، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، ۱۳۹۷ش، ص۲۵-۲۴.]</ref> دلایل فروپاشی آل‌بویه در سال ۴۴۷ق از جمله ایجاد اختلافات داخلی و انشقاق در میان آنان، روی کار آمدن حاکمان ضعیف و بی‌تدبیر بعد از عضدالدوله، ظهور قدرت‌های نوپا و جدید مانند غزنویان و سلجوقیان همزمان با ضعف و سستی آل‌بویه و سرانجام ناتوانی آنان از حل اختلافات و تفاوت‌های قومی و فرهنگی و نیز اختلاف میان سپاهیان بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷–۱۰۰.</ref>

در دورهٔ آل بویه، امیران شیعه با کنترل بغداد و تسلط بر خلافت عباسی، تشکیلات اداری منظمی شامل وزارت، دیوان‌ها، قضاوت، حسبه و نقابت ایجاد کردند و سپاه را با شیوه‌های نوین نبرد سازماندهی نمودند. آنان با نهادسازی مذهبی،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1347282/بررسی-تغییرات-اجتماعی-مراسم-و-مناسک-عزاداری-عاشورا-در-ایران?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=1 منتظرالقائم و کشاورز، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۴۶.]</ref> عزاداری و برگزاری مراسم ایام محرم را رسمیت بخشیدند<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1117813/نقش-ال-بویه-در-تعمیق-فرهنگ-شیعی-مطالعه-موردی-اداب-و-رسوم-مذهبی?q=جشن%20غدیر%20و%20اذان%20در%20آل%20بویه&score=8201.039&rownumber=18 خسروبیگی و جلیلیان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی (مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی)»، ۱۳۹۲ش، ص۸۶.]</ref> و زمینهٔ رشد علوم، شکوفایی هنر و معماری،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1670531/بررسی-و-نقد-کتاب-تاریخ-تمدن-و-فرهنگ-ایران-در-عصر-ال-بویه?q=فرهنگ%20و%20تمدن%20آل%20بویه&score=1048585.0&rownumber=1 یحیایی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل بویه»، ۱۳۹۹ش، ص۳۴۷.]</ref> ساخت و تجدید بنای مشاهد متبرکه، ایجاد کتابخانه‌ها و مراکز علمی را فراهم آوردند. همچنین جشن عید غدیر را به‌صورت رسمی برگزار کردند، گفتن «حی علی خیر العمل» در اذان و استفاده از مهر و تربت در نماز را رواج دادند و با توجه به علویان و احیای منصب نقابت، وقف و نذورات را برای امور مذهبی سامان دادند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/976490/نقش-حکومت-ال-بویه-در-توسعه-فرهنگ-شیعی جلیلیان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۰-۱۲۲.]</ref>

حکومت باوندیان اسپهبدیه طبرستان در سال ۴۶۶ هجری قمری در سرزمین فریم که با نام‌های فَرّیم، پِریم یا قارِن نیز شناخته می‌شود، بنیان نهاده شد. این منطقه در کنار شهریارکوه، در شرق سلسله‌کوه‌های طبرستان قرار داشت. قارن پسر سهراب در شهریارکوه نیرویی پدیدآورد و سخت موضع گرفت. پس از او پسران و نوادگانش به‌تدریج نیرو یافتند و پاره‌هایی از طبرستان را به تصرف آوردند. ۸ نفر از حسام‌الدوله شهریار پسر قارن (۴۶۶ق) تا شمس‌الملوک رستم (۶۰۶ق) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود و سرانجام این حکومت در سال ۶۰۶ق منقرض شد. فروپاشی باوندیان اسپهبدیه چند دلیل اصلی از جمله اختلافات داخلی در مسائل جانشینی و نقش‌آفرینی امرا در منازعات این دوران، روابط پر فراز و نشیب آنان با حکومت‌های سلجوقیان، خوارزمشاهیان و اسماعیلیان الموت داشت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۴۴–۱۳۰.</ref>

آنان با ایجاد موازنهٔ قدرت سیاسی در عرصهٔ مذهبی مازندران، موفق به حمایت از علمای شیعه، سادات و علویان شدند و با شیعیان دیگر مناطق از جمله اسماعیلیان ارتباط و همکاری داشتند. همچنین به تبلیغ، ترویج و گسترش مذهب امامیه در طبرستان پرداخته و توجه ویژه‌ای به بقاع متبرک شیعیان مانند عتبات عالیات، نجف، بقیع، مشهد و آرامگاه عبدالعظیم حسنی مبذول داشتند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۵۲–۱۴۵.</ref>

حکومت اسماعیلیه نزاری ایران از سال ۴۸۸ق در قلعه کوهستانی الموت، واقع در منطقهٔ الموت (از توابع استان قزوین) تأسیس شد. اختلاف بر سر جانشینی مستنصر، خلیفه هشتم فاطمیان مصر رخ داد و به دنبال آن حسن صباح، آغازگر حرکت اسماعیلیه نزاری در ایران شد.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص۳۸۸ و ۳۹۲–۳۹۱؛ هاجسن، فرقه اسماعیلیه، ۱۳۸۷ش، ص۹۶–۹۴.</ref> ۷ نفر از حسن صباح (۴۸۳ق) تا رکن‌الدین خورشاه (۶۵۴ق) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی (باطنیه) بود. این حکومت در سال ۶۵۴ق بنا بر دلایلی مانند نداشتن سرزمین یکپارچه و قدرت نظامی نیرومند، بروز و ظهور تحولات و اختلافات عقیدتی در بین آنان، تبلیغات همه‌جانبه اهل‌سنت علیه اسماعیلیان نزاری و ترور شخصیت‌های بزرگ سیاسی، نظامی و مذهبی، همزمانی آنان با حکومت‌های سلجوقیان، خوارزمشاهیان و رویاروی با مغولان در اواخر حکومت خود منقرض شد و پس از آن به صورت مخفیانه به حیات خود ادامه داد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲–۱۵۳.</ref>

در این دوره، استمرار سلسله امامت نزاری<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲.</ref> همراه با ایجاد شبکهٔ مستحکم از قلاع و معماری بی‌نظیر نظامی، زمینه‌ساز جلب مخالفان اقتصادی، سیاسی و مذهبی نظام سلجوقیان گردید. آنان با ایجاد انسجام و یکپارچگی کم‌نظیر در میان جامعهٔ نزاری، توانستند اسماعیلیه را در قالب گروه‌ها و حلقه‌های صوفیان پس از سقوط نیز ادامه دهند. همچنین فعالیت گسترده در علوم ادبیات، فلسفه، کلام و نجوم، ایجاد کتابخانه‌های مجهز و مراکز پژوهشی و استفاده از زبان فارسی به عنوان زبان ادبیات دینی جمعی از دیگر دستاوردهای مهم ایشان بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1403940/اوضاع-فزهنگی-و-اجتماعی-اسماعیلیه-نشاری-در-دوران-الموت?q=کتابخانه%20الموت%20اسماعیلیه%20نزاری&score=8200.983&rownumber=11 شاهمرادی، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳-۳۲.]</ref>

حکومت سربداران از حدود سال ۷۳۶ق در مناطق خراسان، جرجان یا گرگان، قومس (کومش)، مازندران، جوین و اسفراین واقع بود. زمینه شکل‌گیری آن، حضور شیخ خلیفه مازندرانی، صوفیِ قائل به اصلاح اجتماعی در سبزوار به نام شیخ خلیفه مازندرانی<ref>سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ۱۳۸۳ش، ج۱، ۱۷۵.</ref> و نیز رخداد باشتین در نهم یا دوازدهم شعبان سال ۷۳۶ یا ۷۳۷ق بود.<ref>حافظ ابرو، زبده التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.</ref> ۱۱ نفر از وجیه‌الدین مسعود بن فضل‌الله (۷۳۸ق) تا خواجه علی مؤید (۷۸۳ق) بر این دولت، حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود و سرانجام این حکومت در سال ۷۸۸ق به خاطر عدم ایجاد هماهنگی و نظم یکنواخت در ارکان حکومتی، اختلاف در گرایش‌های دینی مثل تشیع با رنگ‌وبوی صوفیانه در برابر تشیع فقاهتیِ مرسوم، نامتوازن بودن ترکیب قدرت نظامی و سیاسی با روحانیون انقلابی صوفی، درگیری با حکومت‌های آل‌کرت و مغولان و آرمان‌گرایی رهبران سربداران در جهت کسب قدر منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۹۷–۱۷۲.</ref>

در دورهٔ آنان، مذهب تشیع در خراسان و سرزمین‌های مجاور گسترش یافت و تشکیلات منظم اداری و نظامی همراه با اصلاحات مالی و اقدامات عمرانی پدید آمد. ظهور تفکر بیگانه‌ستیزی در این جنبش، الگویی برای قیام‌های بعدی از جمله قیام شاه اسماعیل صفوی و انقلاب اسلامی ایران گردید. همچنین آنان با احیای آموزه‌های شیعی، حمایت از علمای شیعه، شاعران، دانشمندان و فرهیختگان و رفتار مناسب حاکمان با مردم، نقش مؤثری در ترویج فرهنگ شیعی ایفا کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1003809/نقش-دولت-شیعی-سربداران-خراسان-در-گسترش-تشیع-و-تمدن-اسلامی?q=سربداران&score=274877907000.0&rownumber=20 پرهیزکاری، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، ۱۳۹۲ش، ص۴۸.]</ref>

در سال ۷۶۰ق حکومت مرعشیان در مناطق طبرستان و قزوین تأسیس شد. سید قوام‌الدین مرعشی با بهره‌گیری از پشتوانه محکم مذهبی و محبوبیت خود، حاکمان محلی را شکست داد و حکومت خود را نخست در آمل و سپس در تمام مناطق طبرستان و نواحی اطراف آن برپا کرد.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص۲۱۶–۱۸۴.</ref> ۱۴ نفر از سید قوام‌الدین (۷۶۰ق) تا سلطان مراد (تاریخ نامعلوم) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود. این حکومت تا سال ۷۹۵ق به صورت مستقل و سپس تا سال ۱۰۰۵ق به‌عنوان حکومت دست‌نشانده به حیات خود ادامه داد. مبارزه با حکام محلی نیرومند، نداشتن سازوکارهای اقتصادی و سیاسی لازم در حکومت‌داری، مال‌اندوزی و انباشتن ثروت برخی از حکمرانان و دور شدن از مردم، حملات اثربخش تیمور بر علیه آنان از جمله دلایل ضعف و انقراض حکومت مرعشیان بوده است.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۲–۲۰۲.</ref>

از جمله دستاوردها و میراث این دوره آن است که اندیشه‌های سیاسی‑اجتماعی آنان بر قیام‌های دیگر شیعی نظیر آل کیا در گیلان تأثیر گذاشت و بعدها در تشکیل دولت صفویه مؤثر افتاد. آنان به عمران و آبادی بناهای عام‌المنفعه مانند حمام، بازار و مسجد پرداختند و در جهت گسترش شعائر شیعی گام برداشتند.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص۲۱۱–۱۹۳؛ گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۷.</ref>

حکومت آل‌کیا در بخش وسیعی از گیلان قرار داشت. سیدعلی کیا با پشتیبانی سادات مرعشی، شرق گیلان را از سال ۷۶۷ق کنترل کرد و حکومت آل‌کیا را در لاهیجان در سال ۷۶۹ق پایه‌گذاری نمود.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> ۱۷ نفر از امیرکیا (۷۶۰ق) تا خان‌احمد (۱۰۰۰ق) از جمله حاکمان اصلی این حکومت بودند. مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود و با توجه به اختلافات داخلی بر سر مسائل اقتصادی و سیاسی، تحول در مناسبات آنان با حکومت صفویان خصوصاً اقدامات تندروانه خان‌احمد در رویارویی با صفویان این حکومت در سال ۱۰۰۰ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۵–۲۱۵.</ref>

در دورهٔ آل‌کیا، حکومتی شیعی در شرق گیلان با پایتختی لاهیجان تشکیل شد که اجرای آداب و رسوم اجتماعی شامل جشن‌ها، عزاداری‌ها، مراسم دینی و مذهبی و نیز مسابقات و سرگرمی‌ها را با حفظ اصول ملی و بومی و بن‌مایه‌های اسلامی ممکن ساخت. آنان به‌تدریج از مذهب زیدی به امامیه گرایش یافتند و زمینه برای ظهور دانشمندان، پزشکان، شاعران، هنرمندان و نوازندگان فراهم آمد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۸–۲۲۵.</ref>

حکومت قراقویونلوها شامل آذربایجان، نواحی غرب و مرکزی ایران، بخش‌هایی از فارس و خوزستان بود. زمینه شکل‌گیری آن در سال ۷۸۰ق، تشکیل اتحادیه‌ای از ایلات ترکمان در منطقه وان همزمان با تضعیف ایلخانان، شورش قرایوسف علیه جلایریان و مقابله با تیموریان بود. ۴ نفر از قرایوسف بن قرامحمد (۷۹۲ق) تا حسن‌علی میرزا حاکمان این حکومت بودند. مذهب آنان تشیع طریقتی یا تشیع صوفیانه (آمیخته‌ای از تشیع امامی، تشیع غالی، تصوف و برخی عناصر مذهب اهل‌سنت) بود و سرانجام این حکومت در سال ۸۷۲ق به دلایلی مانند رقابت با آق‌قویونلوها، جنگ با تیموریان، جنگ جهان‌شاه و پسرش حسن‌علی میرزا با اوزون حسن حاکم آق‌قویونلو منقرض شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1022650/تشیع-قراقویونلوها-780-872-ه-ق?q=تشیع%20قراقویونلوها%20شاهمرادی&score=16392.727&rownumber=1 شاهمرادی و منتظر القائم، «تشیع قراقویونلوها»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=بررسی%20ساختار%20مذهبی%20سلسله%20های%20قراقویونلو%20و%20آق%20قویونلو%20(از%20تصوف%20تا%20تشیع%20عرفانی%20و%20امامی)&score=9.74452&rownumber=2 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص۹۱-۸۸.]</ref>

در این دوره یک دولت متمرکز ترکمان با گرایش شیعی در شمال غرب ایران ایجاد شد که تجربیات حکومت‌داری شیعی را به جانشینان خود (آق‌قویونلوها و سپس صفویان) منتقل کرد و حکومت‌های محلی سنی‌مذهب در غرب ایران را تضعیف نمود. آنان با ضرب سکه دارای شعارهای شیعی مانند نام امامان، تدفین حاکمان در جوار امامزادگان را به عنوان نماد پیوند با تشیع رسمیت دادند. همچنین ساخت مسجد کبود تبریز با کتیبه‌های شیعی، گسترش معماری شیعی در بناهای مذهبی و عمومی و رواج شعائر و مناسک شیعی در فضاهای عمومی از دیگر دستاوردهای ایشان بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1022650/تشیع-قراقویونلوها-780-872-ه-ق?q=تشیع%20قراقویونلوها%20شاهمرادی&score=16392.727&rownumber=1 شاهمرادی و منتظر القائم، «تشیع قراقویونلوها»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=بررسی%20ساختار%20مذهبی%20سلسله%20های%20قراقویونلو%20و%20آق%20قویونلو%20(از%20تصوف%20تا%20تشیع%20عرفانی%20و%20امامی)&score=9.74452&rownumber=2 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص۹۱-۸۸.]</ref>

همزمان با قراقویونلوها، این اتحادیه ترکمان در منطقه دیار بکر مستقر گردید و پس از شکست قراقویونلوها، در سال ۸۷۲ق بر تمام ایران تا مرزهای خراسان تسلط یافت. آنان ابتدا تابع تیموریان بودند اما به تدریج استقلال یافتند. ۹ نفر از قره عثمان (۸۷۲ق) تا ابوالمظفر سلطان مراد (۹۲۱ق) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع التقاطی با زمینه‌های صوفیانه بود که هم عناصر سنی داشت و هم شیعی، و در واقع پلی به سوی تشیع رسمی صفویه محسوب می‌شود. سرانجام این حکومت در سال ۹۲۱ق به علت دشمنان خانگی و تضعیف قدرت براساس کشمکش‌های داخلی بر سر قدرت پس از اوزون حسن و ظهور دولت صفویه منقرض شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص۱۱-۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص۸۸-۸۱؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلو‌ها%20ازدیدگاه%20تاریخ‌نگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص۷۳-۶۵.]</ref>

زمینه‌سازی برای ظهور صفویان در تبریز از طریق تضعیف قدرت‌های محلی صورت گرفت و تجربهٔ حکومت‌داری با انتقال سنت‌های اداری و سیاسی از تیموریان و ترکمانان به دولت صفوی فراهم آمد که از جمله دستاوردهای این دوره بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص۱۱-۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص۸۸-۸۱؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلو‌ها%20ازدیدگاه%20تاریخ‌نگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص۷۳-۶۵.]</ref>

سیدمحمد بن فلاح مشعشعی با رهبری و ادعای مهدویت، حکومت مستقلی شیعه را با مرکزیت هویزه در خوزستان در سال ۸۴۵ق بنیان نهاد.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> این حکومت شامل دو دوره، نخست دوران استقلال (۸۴۵–۹۱۴ق) با چهار حاکم از سیدمحمد بن فلاح تا سیدعلی بن محسن (فیاض) و دوره دوم، دوران وابستگی (۹۱۴–۱۱۷۶ق) با ۲۳ حاکم از سیدفلاح بن محسن تا مولی مطلب بن محمد خان بن فرج‌الله بود.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۱.</ref> مذهب رسمی آنان تشیع بود. دوره استقلال مشعشعیان در سال ۹۱۴ق توسط صفویان پایان یافت و آنان وارد دوره وابستگی شدند. این حکومت با احتساب هر دو دوره تا پیش از اجرای نظام متمرکز حکومتی در عصر رضاشاه پهلوی به‌طور کامل منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۵–۲۲۹.</ref>

در دورهٔ مشعشعیان، حکومتی مستقل با گرایش شیعه به مرکزیت هویزه در خوزستان ایجاد شد که جنبشی اجتماعی مبتنی بر حمایت نظام قبیله‌ای اعراب خوزستان را پدیدآورد. این حکومت زمینه‌ساز رشد فرهنگی و شکوفایی علم و هنر در خوزستان به‌ویژه در هویزه گردید و ساخت مدارس و کتابخانه‌ها رونق یافت. همچنین در این دوره، مفسران، فقها، حکما، ادیبان و شاعران بزرگی ظهور کردند که به اعتلای فرهنگ شیعی در منطقه انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1810645/رویکرد-دولت-مشعشعیان-در-توسعه-علوم-دینی-و-اموزشی?q=مشعشعیان&score=274877907000.0&rownumber=9 احمدی مقدم، «رویکرد دولت مشعشعیان در توسعه علوم دینی و آموزشی»، ۱۳۹۸ش، ص۶۷۴-۶۶۹.]</ref>