بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱۹: | خط ۱۹: | ||
* '''پیشگیری از منازعات داخلی:''' همبستگی با تعدیل شکافهای اجتماعی و نابرابریها، از تبدیلشدن اختلافات به منازعات مسلکی و فرقهگرایانه جلوگیری کرده و حکمرانی مطلوب را ممکن میسازد.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۱.</ref> | * '''پیشگیری از منازعات داخلی:''' همبستگی با تعدیل شکافهای اجتماعی و نابرابریها، از تبدیلشدن اختلافات به منازعات مسلکی و فرقهگرایانه جلوگیری کرده و حکمرانی مطلوب را ممکن میسازد.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۱.</ref> | ||
== | == مبانی همبستگی اجتماعی == | ||
== | === مبانی دینی === | ||
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است. یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است. آیات قرآن، دین را مهمترین عامل اصلاح حیات بشر معرفی کرده و «اعتصام به حبلالله» را نعمتی میداند که جامعه را از لبه پرتگاه جنگ نجات داده و میان دلها برادری ایجاد میکند.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۲، ص ۱۱۱-۱۱۲.</ref> ارکان و راهکارهای این همبستگی عبارتند از: | در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است. یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است. آیات قرآن، دین را مهمترین عامل اصلاح حیات بشر معرفی کرده و «اعتصام به حبلالله» را نعمتی میداند که جامعه را از لبه پرتگاه جنگ نجات داده و میان دلها برادری ایجاد میکند.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۲، ص ۱۱۱-۱۱۲.</ref> ارکان و راهکارهای این همبستگی عبارتند از: | ||
| خط ۳۲: | خط ۲۹: | ||
* '''سازوکار مرابطه:''' قرآن برای پایداری همبستگی، سه مرحله مقاومت را تجویز میکند: صبر (تحمل فردی)، مصابره (پایداری جمعی) و مرابطه (پیوند در برابر فشارهای خارجی).<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، صص ۴۳-۴۴.</ref> | * '''سازوکار مرابطه:''' قرآن برای پایداری همبستگی، سه مرحله مقاومت را تجویز میکند: صبر (تحمل فردی)، مصابره (پایداری جمعی) و مرابطه (پیوند در برابر فشارهای خارجی).<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، صص ۴۳-۴۴.</ref> | ||
* '''تعامل فرااسلامی:''' قرآن با تأکید بر اصول مشترک (مانند توحید)، زمینه را برای زیست مسالمتآمیز با پیروان سایر ادیان فراهم میسازد.<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۴۶.</ref> | * '''تعامل فرااسلامی:''' قرآن با تأکید بر اصول مشترک (مانند توحید)، زمینه را برای زیست مسالمتآمیز با پیروان سایر ادیان فراهم میسازد.<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۴۶.</ref> | ||
* '''نظارت اجتماعی و اجتناب از مفاسد:''' نهیِ صریح قرآن از مفاهیمی چون «فحشا»، «منکر» و «بغی» (سوره نحل، آیه ۹۰)، در حقیقت امر به حفظ اتحاد جامعه است؛ زیرا شیوع کجرویها باعث هدر رفتن نیروها و فروپاشی نظام اجتماعی میشود.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۱۲، صص ۳۳۳-۳۳۴.</ref> | |||
* '''پایانبخشی به تفرقه جاهلی:''' در روایات امام علی، میان دین و انسجام اجتماعی پیوندی ناگسستنی برقرار است؛ ایشان اصلیترین کارکرد بعثت پیامبر اسلام (ص) را پر کردن شکافهای ناشی از اختلاف و خاموش کردن کینههای نهفته در عصر جاهلیت میدانند.[۱۴] (در همین راستا، مرتضی مطهری نیز تأکید میکند که اولین خدمت اسلام در ایران، از بین بردن تشتت افکار و ایجاد انسجام در میان اقوام مختلف از طریق ترویج آرمان واحد بوده است.[۱۵]) به کتاب خودم مراجعه شود | |||
* '''عدالت به عنوان ضامن استمرار:''' از دیدگاه [[علی بن ابیطالب|امام علی]]، عدالت اجتماعی حیاتیترین عامل در ایجاد و بقای پیوندهای جمعی است. عدالت نه تنها یک فضیلت اخلاقی، بلکه زیربنای توسعه پایدار محسوب میشود؛ زیرا با ایجاد اعتماد متقابل میان مردم و حاکمان، از واگرایی و فروپاشی جامعه جلوگیری میکند.<ref>سایه میری، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹، صص ۲۰۵-۲۰۸.</ref> | |||
* '''عدالت به عنوان ضامن استمرار:''' از دیدگاه [[علی بن ابیطالب|امام علی | * '''الگوی رفتاری و اخلاق اجتماعی:''' در سیره [[علی بن موسی الرضا|امام رضا]]، همبستگی بر پایه شبکهای از متغیرهای اخلاقی بنا شده است. این مؤلفهها شامل ''عوامل شکلدهنده'' (راستگویی، صله رحم، کنترل خشم و تأمین امنیت)، ''عوامل تقویتکننده'' (فروتنی، یاریرسانی، مدارا و امر به معروف) و پرهیز از ''عوامل بازدارنده'' (مجادلههای بیحاصل، فساد و گسستهای خانوادگی نظیر طلاق) است. پایبندی به این شبکه موجب ارتقای منزلت و اقتدار جامعه میگردد.<ref>محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، ۱۴۰۳، صص ۱۰-۲۱.</ref> | ||
* '''الگوی رفتاری و اخلاق اجتماعی:''' در سیره [[علی بن موسی الرضا|امام رضا | |||
* '''مناسک جمعی:''' تشریع عبادات و مناسکی که جنبه دستهجمعی دارند (مانند نماز جماعت، نماز جمعه و حج)، از مؤثرترین عوامل عملی در تقویت انسجام مسلمانان و مبارزه با عوامل تفرقهافکن به شمار میرود.<ref>نهجالبلاغه، حکمت ۲۵۲.</ref> | * '''مناسک جمعی:''' تشریع عبادات و مناسکی که جنبه دستهجمعی دارند (مانند نماز جماعت، نماز جمعه و حج)، از مؤثرترین عوامل عملی در تقویت انسجام مسلمانان و مبارزه با عوامل تفرقهافکن به شمار میرود.<ref>نهجالبلاغه، حکمت ۲۵۲.</ref> | ||
=== مبانی جامعهشناختی === | |||
* '''امیل دورکیم:''' وی همبستگی را به دو نوع مکانیکی؛ مبتنی بر شباهت در جوامع سنتی و ارگانیک؛ مبتنی بر تخصص و وابستگی متقابل در جوامع مدرن، تقسیم میکند. از نظر او، در دنیای مدرن «وجدان جمعی» عامل اصلی حفظ انسجام در برابر فردگرایی است.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۵۵.</ref> | |||
* '''تالکوت پارسنز:''' وی عامل تقویت همبستگی اجتماعی را در تعادل و هماهنگی میان ایدهها، باورها و ارزشهای مشترک با محیط می داند. این ارزشها و هنجارهای مشترک به خودی خود نمیتوانند همبستگی میان افراد جامعه را تأمین کنند، مگر این که محیط را با خود سازگار کنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref> | |||
* '''نظریه انتخاب عقلانی (مایکل هچتر):''' این نظریه همبستگی را تابعی از میزان وابستگی فرد به گروه برای تأمین نیازها و پاداشها میداند. اگر فرد احساس کند منافعش در گروی بقای جمع است، به هنجارها وفادار میماند.<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۱۲.</ref> | |||
== دیدگاه اندیشمندان مسلمان == | == دیدگاه اندیشمندان مسلمان == | ||
| خط ۸۳: | خط ۸۵: | ||
* '''فضای عمومی:''' کیفیت فضاهای شهری بستر تعاملات چهرهبهچهره است که منجر به افزایش اعتماد و وجدان جمعی میان شهروندان میشود.<ref>عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵، ص ۲.</ref> | * '''فضای عمومی:''' کیفیت فضاهای شهری بستر تعاملات چهرهبهچهره است که منجر به افزایش اعتماد و وجدان جمعی میان شهروندان میشود.<ref>عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵، ص ۲.</ref> | ||
* '''رسانههای جمعی:''' رسانهها با ایجاد لایههای هویتی مشترک میتوانند انسجام فرهنگی را تقویت کنند.<ref>امام جمعه، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷، ص ۱.</ref> | * '''رسانههای جمعی:''' رسانهها با ایجاد لایههای هویتی مشترک میتوانند انسجام فرهنگی را تقویت کنند.<ref>امام جمعه، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷، ص ۱.</ref> | ||
== عوامل تقویتکننده همبستگی اجتماعی == | == عوامل تقویتکننده همبستگی اجتماعی == | ||
| خط ۱۱۲: | خط ۱۱۱: | ||
* '''فردگرایی مفرط:''' ترجیح منافع شخصی بر مصالح عمومی. | * '''فردگرایی مفرط:''' ترجیح منافع شخصی بر مصالح عمومی. | ||
* '''بیماریهای اخلاقی:''' سوءظن، تهمت و تفرقه که ریشههای همدلی را از بین میبرد.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref> | * '''بیماریهای اخلاقی:''' سوءظن، تهمت و تفرقه که ریشههای همدلی را از بین میبرد.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref> | ||
== پیامدها == | |||
احساس تعلق به هویت ملی، سطح اعتماد متقابل، مشارکت داوطلبانه و مسئولیتپذیری، تساهل و مدارا<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۰، ص ۷.</ref> ایجاد امنیت پایدار، استقلال ملی و فراهمشدن منابع برای آبادانی کشور از پیامدهای مستقیم یک جامعه همبسته توصیف شده است.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
