بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱۵: | خط ۱۵: | ||
=== مبانی جامعهشناختی === | === مبانی جامعهشناختی === | ||
* '''امیل دورکیم:''' وی همبستگی را به دو نوع مکانیکی؛ مبتنی بر شباهت در جوامع سنتی و ارگانیک؛ مبتنی بر | * '''امیل دورکیم:''' وی همبستگی را به دو نوع مکانیکی؛ مبتنی بر شباهت در جوامع سنتی و ارگانیک؛ مبتنی بر تخصص، تقسیم کار و وابستگی متقابل در جوامع مدرن، تقسیم کرده است.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۵۵.</ref> در خوانشهای انتقادیتر از مکتب دورکیم و امتداد آن در آرای مارسل موس، مفاهیم دیگری نیز برای تبیین همبستگی مطرح شده است. در این تفسیر شرط بنیادین تحقق همبستگی، محو شرایط نابرابر خارجی ذکر شده است؛ به این معنا که تقسیم کار اجتماعی باید آزادانه و فارغ از نابرابریهای طبقاتی، جنسیتی و قومیتی باشد. مارسل موس با طرح پارادایم هدیه در برابر منطق فایدهگرایی صرف، استدلال میکند که پایههای اخلاقی همبستگی اجتماعی از طریق چرخه دادن، گرفتن و پس دادن و ادای بدهی اجتماعی یعنی مسئولیت فرد در قبال جامعهای که از مواهب آن بهرهمند شده، شکل میگیرد.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%86 «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref> در ادامه همین چارچوب همبستگی به عامگرا/ مثبت؛ مبتنی بر انسانیت مشترک و پذیرش تفاوتها و خاصگرا/ منفی؛ مبتنی بر عدم پذیرش و طرد دیگری تقسیم شده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%86 «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref> | ||
* '''تالکوت پارسنز:''' وی عامل تقویت همبستگی اجتماعی را در تعادل و هماهنگی میان ایدهها، باورها و ارزشهای مشترک با محیط می داند. این ارزشها و هنجارهای مشترک به خودی خود نمیتوانند همبستگی میان افراد جامعه را تأمین کنند، مگر این که محیط را با خود سازگار کنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref> | * '''تالکوت پارسنز:''' وی عامل تقویت همبستگی اجتماعی را در تعادل و هماهنگی میان ایدهها، باورها و ارزشهای مشترک با محیط می داند. این ارزشها و هنجارهای مشترک به خودی خود نمیتوانند همبستگی میان افراد جامعه را تأمین کنند، مگر این که محیط را با خود سازگار کنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref> | ||
* '''نظریه انتخاب عقلانی (مایکل هچتر):''' این نظریه همبستگی را تابعی از میزان وابستگی فرد به گروه برای تأمین نیازها و پاداشها میداند. اگر فرد احساس کند منافعش در گروی بقای جمع است، به هنجارها وفادار میماند.<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۱۲.</ref> | * '''نظریه انتخاب عقلانی (مایکل هچتر):''' این نظریه همبستگی را تابعی از میزان وابستگی فرد به گروه برای تأمین نیازها و پاداشها میداند. اگر فرد احساس کند منافعش در گروی بقای جمع است، به هنجارها وفادار میماند.<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۱۲.</ref> | ||
== دیدگاه اندیشمندان مسلمان == | == دیدگاه اندیشمندان مسلمان == | ||
* '''ابن خلدون:''' او از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده میکند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما با پیوند یافتن به دین، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت میشود.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۶۰.</ref> | |||
در | |||
* ''' | * '''فارابی:''' در اندیشه [[فارابی]]، عامل اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی در جامعه «محبت» است که در سه قالب اشتراک در فضیلت، منفعت و لذت شکل میگیرد. در [[مدینه فاضله]] بهعنوان یک جامعه بههمپیوسته است و در پرتو این سه نوع محبت، افراد برای کسب «سعادت» در کنار یکدیگر تلاش میکنند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۷۵-۷۶.</ref> | ||
* '''سید روحالله خمینی:''' در اندیشه سیاسی و اجتماعی [[سید روحالله خمینی|امام خمینی]]، اتحاد حول محور اسلام، مهمترین عامل ایجاد همبستگی اجتماعی است. وی ملیگرایی منهای اسلام را رد کرده و هدف مشترک جامعه را نهادینه سازی اسلام معرفی کرده است.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۷۹-۸۲.</ref> دشمنشناسی مشترک،<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۲-۸۵.</ref> مشارکت همهجانبه مردم در امور جامعه،<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۵-۸۸.</ref> روحانیت<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۸-۹۱.</ref> و مناسک جمعی اسلامی عرصههای مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۹۱-۹۴.</ref> | |||
در اندیشه [[سید | |||
* '''سید محمدحسین طباطبایی:''' نقطۀ عزیمت تحلیل همبستگی اجتماعی در دیدگاه [[سید محمدحسین طباطبایی|سید محمد حسین طباطبایی]]، نظریه «اعتباریات» و مفهوم «استخدام» است. او معتقد است انسان به حکم اضطرار و برای تأمین منافع خویش، دیگران را به استخدام میکند که منجر به تشکیل جامعه میشود.<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲، ج ۲، ص ۲۲۰.</ref> وی معتقد است همانگونه که انسان ذاتا مدنی الطبع است، فطرتا بدنبال اختلاف هم است. در نتیجه همبستگی پایدار تنها در سایه دین و نبوت بهعنوان عامل فراطبیعی ممکن است.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۲، ص ۱۸۷.</ref> طباطبایی تحت عنوان مُرابطه، سازوکارهای همبستگی را در سه مرحله تبیین کرده است: صبر فردی (خویشتنداری)، مصابره (اتصال نیروهای پایداری جمعیت آسیبدیده) و مرابطه (وصل کردن نیروها در تمامی شئون زندگی).<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۴۳.</ref> در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و «تفکر اجتماعی» جایگزین تفکر فردی میگردد.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۶۶.</ref><ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۵۹.</ref> '''عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.''' | |||
[[ | |||
* '''سیاست عِدّه (نیروی انسانی): | * '''محمدعلی شاهآبادی:''' [[محمدعلی شاهآبادی|محمد علی شاهآبادی]] در کتاب «شذرات المعارف»، همبستگی اجتماعی را بر دو پایه خیط نبوت و ولایت (انسجام عمودی) و خیط اخوت (انسجام افقی) تبیین کرده است. وی خطرناکترین عامل انحطاط جامعه را گسست پیوند برادری و پیوند با اجانب میداند.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref> نظریه او بر دو رکن استوار است: | ||
# سیاست عِدّه (نیروی انسانی): مبتنی بر قاعده «لا عِدَّةَ إلا بالأخوة»؛ که پایداری آن منوط به چهار ناموسِ انس، کمال، عزت و عون است.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۱۶.</ref> | |||
# سیاست عُدّه (قدرت اقتصادی): مبتنی بر قاعده «لا عُدَّةَ إلا بالإعانة»؛ که شکلگیری قدرت اقتصادی را تنها در سایه تعاون ممکن میداند.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۶، ص ۳۰.</ref> | |||
او انسان محبوس در خودخواهی را به «صفر» تشبیه میکند که تنها با عبور از انانیت و گرد آمدن حول آرمانهای اسلام به «عدد» تبدیل میشود.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۱۷۲.</ref><ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref> | او انسان محبوس در خودخواهی را به «صفر» تشبیه میکند که تنها با عبور از انانیت و گرد آمدن حول آرمانهای اسلام به «عدد» تبدیل میشود.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۱۷۲.</ref><ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref> | ||
| خط ۵۰: | خط ۳۶: | ||
== نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی == | == نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی == | ||
* '''دین:''' پژوهشهای تجربی و جامعهشناختی نشان میدهد که میان نهاد دین و دینداری افراد و «همبستگی اجتماعی» رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد. بررسی ابعاد مختلف دینداری حاکی از آن است که بُعد «مناسکی» (نظیر شرکت در نمازهای جماعت، عزاداریها و مراسمهای مذهبی) و بُعد «تجربی» (احساس معنویت و پیوند با امر قدسی)، بیشترین تأثیر را بر افزایش احساس تعلق و شدت ارتباطات میانفردی در جامعه دارند.<ref>زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴، ص ۱۶۹.</ref> | |||
همچنین بر اساس مطالعات، «نوع دینداری» (نگاه انحصارگرا، شمولگرا یا تکثرگرا به حقانیت ادیان) تأثیر مستقیمی بر کاهش یا افزایش همبستگی اجتماعی ندارد؛ بلکه آنچه انسجام جامعه را تضمین و تقویت میکند، اصل تقید به باورها و مشارکت عملی در مناسک دینی است.<ref>زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴، ص ۱۶۸.</ref> | همچنین بر اساس مطالعات، «نوع دینداری» (نگاه انحصارگرا، شمولگرا یا تکثرگرا به حقانیت ادیان) تأثیر مستقیمی بر کاهش یا افزایش همبستگی اجتماعی ندارد؛ بلکه آنچه انسجام جامعه را تضمین و تقویت میکند، اصل تقید به باورها و مشارکت عملی در مناسک دینی است.<ref>زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴، ص ۱۶۸.</ref> | ||
