همبستگی اجتماعی

همبستگی اجتماعی؛ انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه.

همبستگی اجتماعی؛ به‌معنای پیوندها و احساس مسئولیت متقابلی است که موجب انسجام، ثبات و همکاری اعضای جامعه برای دستیابی به خیر عمومی می‌شود. این مفهوم علاوه‌بر ابعاد ساختاری، ریشه در بنیان‌های فرهنگی و مذهبی دارد و بقای نظام‌های اجتماعی را تضمین می‌کند. در حالی که جامعه‌شناسی کلاسیک غرب بیشتر بر ضرورت‌های ساختاری و قراردادهای اجتماعی تأکید دارد، اندیشۀ اسلامی این پیوند را بر پایه‌های فطری، ایمان، محبت و عدالت استوار می‌بیند. تقویت این همبستگی در گرو نهادهایی چون آموزش، مناسک جمعی و رفتارهایی نظیر مدارا و وفای به عهد است؛ در حالی که بی‌عدالتی، فردگرایی مفرط و رذایل اخلاقی از مهم‌ترین موانع و عوامل واگرایی اجتماعی به شمار می‌روند.

مفهوم‌شناسی

همبستگی اجتماعی به‌عنوان یک مفهوم بنیادین در مطالعات اجتماعی در لغت به‌معنای وحدت، وفاق، وفاداری و با واژگانی چون یکپارچگی اجتماعی، انسجام اجتماعی، وفاق اجتماعی و نظم اجتماعی هم‌خانواده است. تعریف جامع این اصطلاح در جامعه‌شناسی عبارت است از: احساس مسئولیت متقابل میان افراد یا گروه‌های آگاه و اراده‌مند که دربرگیرندۀ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی متقابل حیات و منافع جمعی است.

اهمیت همبستگی اجتماعی

اهمیت همبستگی اجتماعی در ابعاد گوناگونی قابل صورت‌بندی است. در گام نخست و در زمینه ثبات و بقای نظام اجتماعی، از منظر جامعه‌شناختی این پدیده نقشی حیاتی در اداره، انتظام‌بخشی امور و حفظ ثبات نظام سیاسی-اجتماعی ایفا می‌کند؛ به‌گونه‌ای که بدون وجود انسجام، ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه به‌سوی فروپاشی حرکت می‌کند. در بُعد امنیت ملی نیز پیوندهای مستحکم آحاد مردم به‌مثابه سدی دفاعی عمل می‌کند که ضمن خنثی‌سازی توطئه‌ها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین می‌نماید. در سطح کلان توسعه و مدیریت، انسجام اجتماعی با تجمیع و بسیج کارآمد منابع مادی و سرمایه‌های انسانی، پیش‌شرط بنیادین رشد، شکوفایی و دستیابی به توسعه پایدار به‌شمار می‌رود. این پدیده با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان می‌آورد. همبستگی از طریق تعدیل نابرابری‌ها و تقلیل شکاف‌های اجتماعی، به‌عنوان مکانیسمی پیشگیرانه مانع از تشدید اختلافات و بروز منازعات فرقه‌ای یا مسلکی شده و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب را فراهم می‌سازد.

مبانی دینی همبستگی اجتماعی

در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالوده‌های فطری و تکوینی استوار است. یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است. متون دینی، اعتصام به حبل‌الله، جامعه سازی بر محوریت عقیده و هدف، ارائه تفسیر واقعی از دنیا به‌عنوان محل منازعه، تربیت روحیه ایثار، تأکید بر اصول مشترک انسانی و الهی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی در روابط میان ادیان، ارائه الگوی نظارت و کنترل اجتماعی، پایان‌بخشی به تفرقه جاهلی، عدالت، التزام به دستورات اخلاقی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجام بخش دین ذکر شده است.

نظریه‌های جامعه‌شناختی همبستگی اجتماعی

طبق نظریه مونتسکیو همبستگی اجتماعی با سازمان اجتماعی در ارتباط است. از نظر وی همبستگی اجتماعی تلاقی آداب‌ورسوم، عادات، افکار و خلقایت جمعی است که در نهایت در روح ملت‌ها تحقق پیدا می‌کند. از نظر ژان ژاگ روسو قرارداد اجتماعی نانوشته و تعهد متقابل منشأ همبستگی اجتماعی است.

امیل دورکیم

وی همبستگی را به دو نوع مکانیکی؛ مبتنی بر شباهت و وجدان جمعی در جوامع سنتی و ارگانیک؛ مبتنی بر تخصص، تقسیم کار و وابستگی متقابل در جوامع مدرن، تقسیم کرده است. در خوانش‌های انتقادی‌تر از مکتب دورکیم و امتداد آن در آرای مارسل موس، مفاهیم دیگری نیز برای تبیین همبستگی مطرح شده است. در این تفسیر شرط بنیادین تحقق همبستگی، محو شرایط نابرابر خارجی ذکر شده است؛ به این معنا که تقسیم کار اجتماعی باید آزادانه و فارغ از نابرابری‌های طبقاتی، جنسیتی و قومیتی باشد. مارسل موس با طرح پارادایم هدیه در برابر منطق فایده‌گرایی صرف، استدلال می‌کند که پایه‌های اخلاقی همبستگی اجتماعی از طریق چرخه دادن، گرفتن و پس دادن و ادای بدهی اجتماعی یعنی مسئولیت فرد در قبال جامعه‌ای که از مواهب آن بهره‌مند شده، شکل می‌گیرد. در ادامه همین چارچوب همبستگی به عام‌گرا/ مثبت؛ مبتنی بر انسانیت مشترک و پذیرش تفاوت‌ها و خاص‌گرا/ منفی؛ مبتنی بر عدم پذیرش و طرد دیگری تقسیم شده است.

تالکوت پارسنز

وی عامل تقویت همبستگی اجتماعی را در تعادل و هماهنگی میان ایده‌ها، باورها و ارزش‌های مشترک با محیط می‌داند. این ارزش‌ها و هنجارهای مشترک به خودی خود نمی‌توانند همبستگی میان افراد جامعه را تأمین کنند، مگر این که محیط را با خود سازگار کنند. وی ریشه ستیز را در کمیابی منابع می‌بیند و معتقد است عدم انطباق نیازها با ارزش‌های حاکم، همبستگی اجتماعی را تهدید می‌کند.

نظریه انتخاب عقلانی (مایکل هچتر)

این نظریه همبستگی را تابعی از میزان وابستگی فرد به گروه برای تأمین نیازها و پاداش‌ها می‌داند. اگر فرد احساس کند منافعش در گروی بقای جمع است، به هنجارها وفادار می‌ماند.

دیدگاه اندیشمندان مسلمان

• ابن خلدون: او از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده می‌کند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما با پیوند یافتن به دین، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت می‌شود. او اضمحلال عصبیت را ناشی از تجمل‌خواهی و تن‌پروری دانسته که منجر به تضعیف پیوندهای انسانی می‌شود.

• فارابی: در اندیشه فارابی، عامل اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی در جامعه «محبت» است که در سه قالب اشتراک در فضیلت، منفعت و لذت شکل می‌گیرد. در مدینه فاضله به‌عنوان یک جامعه به‌هم‌پیوسته است و در پرتو این سه نوع محبت، افراد برای کسب «سعادت» در کنار یکدیگر تلاش می‌کنند.

• سید روح‌الله خمینی: در اندیشه سیاسی و اجتماعی امام خمینی، اتحاد حول محور اسلام، مهم‌ترین عامل ایجاد همبستگی اجتماعی است. وی ملی‌گرایی منهای اسلام را رد کرده و هدف مشترک جامعه را نهادینه سازی اسلام معرفی کرده است. دشمن‌شناسی مشترک، مشارکت همه‌جانبه مردم در امور جامعه، روحانیت و مناسک جمعی اسلامی عرصه‌های مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.

• سید محمدحسین طباطبایی: نقطۀ عزیمت تحلیل همبستگی اجتماعی در دیدگاه سید محمد حسین طباطبایی، نظریه «اعتباریات» و مفهوم «استخدام» است. او معتقد است انسان به حکم اضطرار و برای تأمین منافع خویش، دیگران را به استخدام می‌کند که منجر به تشکیل جامعه می‌شود. وی معتقد است همانگونه که انسان ذاتا مدنی الطبع است، فطرتا بدنبال اختلاف هم است. در نتیجه همبستگی پایدار تنها در سایه دین و نبوت به‌عنوان عامل فراطبیعی ممکن است. طباطبایی تحت عنوان مُرابطه، سازوکارهای همبستگی اجتماعی را در سه مرحله تبیین کرده است: صبر فردی (خویشتن‌داری)، مصابره (اتصال نیروهای پایداری جمعیت آسیب‌دیده) و مرابطه (وصل کردن نیروها در تمامی شئون زندگی). در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و «تفکر اجتماعی» جایگزین تفکر فردی می‌گردد. عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.

• محمدعلی شاه‌آبادی: محمد علی شاه‌آبادی در کتاب «شذرات المعارف»، همبستگی اجتماعی را بر دو پایه خیط نبوت و ولایت (انسجام عمودی) و خیط اخوت (انسجام افقی) تبیین کرده است. وی خطرناک‌ترین عامل انحطاط جامعه را گسست پیوند برادری و پیوند با اجانب می‌داند. نظریه او بر دو رکن استوار است:

1. سیاست عِدّه (نیروی انسانی): مبتنی بر قاعده «لا عِدَّةَ إلا بالأخوة»؛ که پایداری آن منوط به چهار ناموسِ انس، کمال، عزت و عون است.
2. سیاست عُدّه (قدرت اقتصادی): مبتنی بر قاعده «لا عُدَّةَ إلا بالإعانة»؛ که شکل‌گیری قدرت اقتصادی را تنها در سایه تعاون ممکن می‌داند.

او انسان محبوس در خودخواهی را به «صفر» تشبیه می‌کند که تنها با عبور از انانیت و گرد آمدن حول آرمان‌های اسلام به «عدد» تبدیل می‌شود.

نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی

دین

پژوهش‌های تجربی و جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که میان نهاد دین و همبستگی اجتماعی رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد. بررسی ابعاد مختلف دینداری حاکی از آن است که بُعد مناسکی نظیر شرکت در نمازهای جماعت، عزاداری‌ها و مراسم‌های مذهبی و بُعد تجربی احساس معنویت و پیوند با امر قدسی، بیشترین تأثیر را بر افزایش احساس تعلق و شدت ارتباطات میان‌فردی در جامعه دارند.

آموزش عالی و دانشگاه

دانشگاه‌ها با ترویج «شهروندی اجتماعی»، افراد را از منفعت‌گرایی فردی به سمت مصالح عمومی سوق می‌دهند. نهاد آموزش عالی از طریق تولید اجماع درباره قراردادهای اجتماعی، نقش بازتولیدکننده اخلاق جمعی را ایفا می‌کند.

قانون و نظام حقوقی

قانون ابزاری برای تنظیم روابط اجتماعی است؛ اما اگر هنجارهای قانونی با واقعیت‌های عینی جامعه تطابق نداشته باشد، منجر به تضاد می‌شود. برای ارتقای همبستگی، تطابق قانون با خواسته‌های جامعه ضروری است. در دیدگاه‌های جامعه‌شناختی حقوقی، اخلاقیاتِ همبستگی‌ساز تنها در صورتی پایدار می‌مانند که به کدهای حقوقی و رویه‌های قانونی تبدیل شوند. این رویکرد که بر اصل بدهی اجتماعی استوار است، ایجاب می‌کند که بهره‌مندی نابرابر افراد از مواهب جامعه، از طریق سازوکارهای قانونی جبران شود. تدوین قوانینی نظیر استقرار نظام‌های مالیاتی پلکانی، وضع قوانین حمایتی و ایمنی برای نیروی کار، و الزام دولت‌ها به تأمین آموزش، بهداشت و بیمه فراگیر و رایگان، تجلی حقوقی همبستگی اجتماعی هستند که با هدف بازتوزیع عادلانه منابع و کاهش شکاف‌های طبقاتی وضع می‌شوند.

فضاهای شهری و رسانه

• فضای عمومی: کیفیت فضاهای شهری بستر تعاملات چهره‌به‌چهره است که منجر به افزایش اعتماد و وجدان جمعی میان شهروندان می‌شود.
• رسانه‌های جمعی: رسانه‌ها با ایجاد لایه‌های هویتی مشترک می‌توانند انسجام فرهنگی را تقویت کنند.

نهادهای مدنی و گروه‌های واسط

تشکل‌یابی مستقل جامعه و شکل‌گیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمن‌های علمی، اصناف و سازمان‌های مردم‌نهاد، از ارکان حفظ همبستگی اجتماعی در جوامع پیچیده به شمار می‌روند. در نظریات جامعه‌شناسی سیاسی، این گروه‌های ثانویه نقش تعدیل‌کننده‌ای ایفا می‌کنند؛ از یک‌سو با ایجاد بستری برای مشارکت و شناسایی منافع مشترک، از دست‌اندازی و استبداد احتمالی قدرت حاکم (دولت) بر افراد جلوگیری می‌کنند و از سوی دیگر، مانع از تسلط منافع و اراده‌های خودخواهانه و اتمیزه فردی بر خیر عمومی می‌شوند.

عوامل تهدیدکنندۀ همبستگی اجتماعی

موانع اخلاقی و رفتاری

رذایل اخلاقی با تخریب اعتماد و ایجاد شکاف، زمینه‌ساز واگرایی اجتماعی می‌شوند:

• ناهنجاری‌های ارتباطی: سوءظن، تهمت و افترا با از بین بردن اطمینان عمومی، زیربنای همبستگی جمعی را نابود می‌کنند.
• زیاده‌خواهی و جاه‌طلبی: توقعات نامعقول، طمع و برتری‌جویی منجر به شکل‌گیری نظام‌های طبقاتی ناعادلانه، خودخواهی و در نهایت تفرقه می‌گردد.
• رذایل درونی: حسادت، بخل، کینه و پیروی از هواهای نفسانی از عوامل نیرومند تشتت هستند که حتی در جوامع علمی نیز می‌توانند منجر به بروز رفتارهای نابهنجار و حق‌کشی شوند.

• بی‌عدالتی اجتماعی: اصلی‌ترین عامل گسست پیوندهای جمعی است.
• فردگرایی مفرط: ترجیح منافع شخصی بر مصالح عمومی.
• بیماری‌های اخلاقی: سوءظن، تهمت و تفرقه که ریشه‌های همدلی را از بین می‌برد.

موانع ساختاری و اقتصاد سیاسی

در رویکردهای انتقادی و اقتصاد سیاسی، علاوه بر موانع رفتاری، دو مانع کلان ساختاری به عنوان دشمنان اصلی همبستگی اجتماعی معرفی می‌شوند:

اقتصادگرایی و سیاست‌های نئولیبرال: رویکردهایی که با تقلیل امر اجتماعی به امر اقتصادی، به گسترش مناسبات بازار در تمام شئون حیات بشری می‌پردازند. پیامدهایی نظیر موقتی‌سازی قراردادهای نیروی کار، کالایی‌شدن آموزش و بهداشت، و مقررات‌زدایی‌های افراطی، با تضعیف طبقه متوسط و گسترش فقر، جامعه را اتمیزه (منزوی) کرده و با تولد سوژه‌های «فردگرای خودخواه»، پیوندهای اجتماعی را تهدید می‌کند.

دولت‌گرایی افراطی و اقتدارگرایی: رویکردهایی که با اصالت بخشیدن مطلق به ساختار دولت، مانع از شکل‌گیری قراردادهای اجتماعیِ مبتنی بر اراده آزاد شهروندان می‌شوند. تضعیف و سرکوب نهادهای مستقل مدنی و هراس از تشکل‌یابی اصناف و گروه‌ها، از قدرت گرفتن جامعه برای دفاع از حقوق خود جلوگیری کرده و انسجام ارگانیک را به گسیختگی تبدیل می‌کند.

پیامدها

احساس تعلق به هویت ملی، سطح اعتماد متقابل، مشارکت داوطلبانه و مسئولیت‌پذیری، تساهل و مدارا ایجاد امنیت پایدار، استقلال ملی و فراهم‌شدن منابع برای آبادانی کشور از پیامدهای مستقیم یک جامعه همبسته توصیف شده است.

منابع

• امام جمعه، فرهاد، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله علوم اجتماعی، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
• باقی نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، فصلنامه حصون، شماره ۶، ۱۳۸۴.
• جهانی نسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، فصلنامه نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱.
• حاجیانی، ابراهیم، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
• حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰.
• رستمی کیسمی، علی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، شماره ۵۳، ۱۴۰۲.
• زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه جامعه شناسی مسائل اجتماعی ایران، ۱۳۹۴.
• سایه میری، علی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، فصلنامه اقتصاد و بانکداری اسلامی، شماره ۳۱، ۱۳۹۹.
• شاه‌آبادی، محمدعلی، «شذرات المعارف»، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰.
• طباطبایی، سید محمدحسین، «المیزان فی تفسیر القرآن»، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰.
• طباطبایی، سید محمدحسین، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۲.
• عبداله زاده فرد، علیرضا، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، فصلنامه نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال ۹، شماره اول، ۱۳۹۵.
• عطارزاده، مجتبی، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۲.
• کریمی، علی، «تأملی نظری درباره نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
• محصص، مرضیه، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، فصلنامه فرهنگ رضوی، سال ۱۱، شماره ۴۳، ۱۴۰۳.
• مشفقی، بهاره، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰.
• مصطفایی، عبدالمحمد، «تعامل و همبستگی اجتماعی در مکتب امام خمینی»، شماره ۷۲.
• مهدوی زاهد، مهدی، «نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره ۲۱، شماره ۶۶، ۱۴۰۲.
• نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1390ش.
• «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب:12 مهر 1400ش.